ئاڵای کوردستان، یان ئاڵای عەشیرەتی بارزانی؟
ئاڵای کوردستان، یان ئاڵای عەشیرەتی بارزانی؟
نوسخەی پی دی ئێف لێرە دابەزێنە
https://drive.google.com/file/d/1elk4l8PVRhVZpFD2cWc7WiPj5PYJAeAf/view?usp=sharing
مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٦١دا، بە پشتیوانیی شای ئێران، ئەمریکا و بەریتانیا، ڕابەرایەتیی ڕاپەڕینی فیئوداڵ و سەرۆک عەشیرەکانی باشووری کوردستانی لە دژی چاکسازیی زەوی عەبدولکەریم قاسم گرتە دەست. بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر ئەم بابەتە، سەردانی پاشکۆی ژمارە یەک بکەن، بە ناونیشانی «ڕاپەڕینی فیئوداڵ-عەشیرەیی مەلا مستەفا بارزانی لە ئاوێنەی بیرەوەرییەکانی چالاکوانانی سیاسیدا».
مەلا مستەفا، بە پێشینەی بەشداریی چالاک لە کۆماری مەهابادی ساڵی ١٩٤٦، یازدە ساڵ نیشتەجێبوون لە یەکێتیی سۆڤیەت، پەیوەندی بە تەریقەتی شێخانی قادرییەوە، دەسەڵاتی فیئوداڵ-عەشیرەیی و پشتیوانیی دەرەکی، جێگای خۆی وەک ڕابەری بێهاوتای بزوتنەوەی کوردی لە باشووری کوردستاندا چەسپاند. ئەم میراتە ڕاستەوخۆ بە کوڕەکەی «مەسعود بارزانی» گەیشت، لەویشەوە بە نەوەکانی (نێچیرڤان و مسرور بارزانی)، و لەمانەشەوە بۆ کوڕەکانیان...
بنەماڵەی بارزانی لەو کاتەوە خەونی ئاغایەتی و پاشایەتی بەسەر کوردستانی عێراقدا دەبینن و بۆ گەیشتن بەم ئامانجە، زۆر پلان و پڕۆژەی دیاریکراویان بەڕێوە بردووە.
مەسعود بارزانی دوای شەڕێکی چوارساڵەی دەسەڵات لە دژی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (١٩٩٤-١٩٩٨)، بە پشتیوانیی ڕاستەوخۆی دەوڵەتانی ئێران، تورکیا و عێراق، گەیشتە سەرکەوتنێکی نیسبی.
لە ساڵی یەکەمی ئەم جەنگەدا، دەوڵەتی ئێران پشتیوانی بارزانی دەکرد. بەڵام لە ساڵی دووەمەوە، دوای ڕێکەوتنی یەکێتیی نیشتمانی لەگەڵ ئێران، ئەم پشتیوانییە بڕایەوە، چونکە یەکێتی بەڵێنی دا پشتیوانی لە گروپە چەکدارە کوردەکانی ئێرانی نەکات کە لە قەڵەمڕەوی ژێر کۆنترۆڵیدا نیشتەجێ بوون، و ڕێگریش لە هێرشیان بۆ سەر خاکی ئێران بکات.
لەو کاتەوە، بارزانی ڕووی لە پشتیوانیی نیزامی، سیاسی و ئابووریی تورکیا و عێراق (لەژێر فەرمانی سەدام حوسێن) کرد. بە پشتبەستن بەم پشتیوانییە، لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٩٨ یەکێتیی نیشتمانی ناچار کرد بە ڕۆڵی هاوبەشێکی پلە دووەم و شوێنکەوتوو قەناعەت بکات.
بارزانی بۆ چەسپاندنی جێگای بنەماڵەکەی، ئابووریی کوردستانی خستە ژێر کۆنترۆڵی خۆی، و یەکێتیی نیشتمانیی تەنها لە نزیکەی بیست لە سەدی ڕانتەکانی ئابووری بەشدار کرد.
هەنگاوی داهاتوو، بەرزکردنەوەی پێگەی ئەم بنەماڵەیە وەک ڕابەری نەتەوەیی لە بیری گشتیی گەلی کوردستاندا بوو. یەکێک لە گرنگترین ڕێگاکانی گەیشتن بەم مەبەستە، دیزاینکردنی ئاڵایەکی نوێ بوو کە ڕۆڵ و کاریگەریی مەعنەوی و مێژووییی بنەماڵەی بارزانی، وەک هەڵگری ئاڵای ڕزگاریی نەتەوەیی، بخاتە بیری گشتیی گەلی کوردستانەوە.
ساڵانی پێشتر، بارزانییەکان لە ڕێگەی نووسەرانی ساختەچی لە کۆمەڵگای کوردستاندا ئەم گێڕانەوەیەیان بڵاو دەکردەوە: «کاتێک کۆماری مەهاباد لە ساڵی ١٩٤٦دا ڕووخا، قازی محەمەد ئاڵای کۆماری مەهابادی بە ئەمانەت دایە مەلا مستەفا تاکو کاتێکی دیکە، هەرکاتێک بارودۆخی ڕزگاریی نەتەوەیی کوردستان ڕەخسا، دووبارە بەرزی بکاتەوە.»
لەسەر بنەمای ئەم گێڕانەوەیە، مەسعود بارزانی لە ساڵی ١٩٩٨دا بڕیاری دا ئاڵایەکی نوێ بۆ هەرێمی کوردستان دیزاین بکات بەشێوەیەک کە وا دەربکەوێت بەردەوامی هەمان میراتی کۆماری مەهابادە.
ئاڵای ئەمانەتیی قازی محەمەد بۆ بارزانی؛ گێڕانەوەیەکی ساختەکراو
هۆکارەکانی ساختەبوونی ئەم گێڕانەوەیە:
١- مەلا مستەفا بارزانی یازدە ساڵ (١٩٤٧-١٩٥٨) لە ئاوارەیی لە یەکێتیی سۆڤیەت، پاشان نزیکەی حەڤدە ساڵ (١٩٥٨-١٩٧٥) لە کوردستانی عێراق، و لە کۆتاییدا ساڵانی کۆتاییی ژیانی (١٩٧٥-١٩٧٩) لە ئاوارەیی لە ئێران و ئەمریکا بەسەربرد.
٢- نووسەر لە گەڕان بەدوای ئەرشیفی گشتی و میدیاییی بەردەستدا، هیچ وێنە یان فیلمێکی بڵاوکراوەی نەدۆزییەوە کە ئەم ئاڵایە لە ماوەی زیاتر لە نیوسەدە (لە ١٩٤٧ تا ١٩٩٩) پیشان بدات. لە کاتێکدا لەم ماوە درێژەدا، بنەماڵەی بارزانی هەزاران وێنەیان لە خۆیان بەجێهێشتووە کە ئەمڕۆ بەردەستن. بۆچی ئەم ئاڵایە لە هیچ گۆشەیەکی ئەم وێنانەدا نابینرێت؟ نەبوونی ئەم ئاڵایە، بۆ ماوەی زیاتر لە نیوسەدە، لەنێو سەدان وێنە و فیلمی دیکەیاندا، نیشانەیەکە لەسەر نەبوونی ئەم ئاڵایە لای بنەماڵەی بارزانی.
٣- ئەگەر ئەم ئاڵایە لای بنەماڵەی بارزانی هەڵدەگیرێت، بۆچی هەرگیز بۆ پشتڕاستکردنەوە پێشکەش بە دامەزراوەیەکی سەربەخۆ نەکراوە؟ بۆ نموونە، دیاریکردنی تەمەنی پارچە بە ڕێگەی زانستی، شیکردنەوەی پسپۆڕانە، یان تۆمارکردن لە ئەرشیفێکی مۆزەخانەیی بێلایەندا.
٤- بۆچی بارزانییەکان تەنانەت ئەم ئاڵایە لە تەلەفزیۆن و لە میدیای دیکەی خۆیاندا ناخەنە بەرچاوی گشتییەوە؟
تاوەکو ئەم گومانانە ڕوون نەبنەوە، «ئەمانەتی قازی محەمەد» گێڕانەوەیەکی ساختەکراوە لە خزمەت مەشرووعیەتبەخشین بە زاڵبوونی ئەم بنەماڵەیە.
مەسعود بارزانی لە ساڵی ١٩٩٨دا فەرمانی دا ئاڵای نوێ لە هێماکانی کۆماری مەهاباد پاکسازی بکرێ و تەنها خۆرێک لە ناوەڕاستیدا بمێنێتەوە: خۆرێک بە شازدە تیشک، بە نیشانەی ١٦ی ئاگۆست، ڕۆژێک کە وەک ڕۆژی لەدایکبوونی خۆی و هەروەها ساڵیادی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق ناسێنراوە.
*(پێویستە باس بکرێت کە نە مەسعود بارزانی لەم ڕۆژەدا لەدایک بووە، نە پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق لەم ڕۆژەدا دامەزراوە، و تەنانەت حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێرانیش لەم ڕۆژەدا دانەمەزراوە. ئەم ڕۆژە لە ڕاستیدا ساڵیادی دامەزراندنی کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد (ک.ژ.کاف)ـە لە مەهاباد، ٢٥ی گەلاوێژی ١٣٢١ی هەتاوی، یەکسان لەگەڵ ١٦ی ئابی ١٩٤٢. وردەکارییەکانی لە کۆتاییی ئەم لێکۆڵینەوەیەدا بە بەڵگە و سەرچاوە ڕوون کراوەتەوە.)*
هەڵبژاردنی شازدە تیشک بەرەوڕووی ڕەخنەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانی عێراق بووەوە. لە ئەنجامدا، مەسعود بارزانی ناچار بوو لەسەر داخوازیی مام جەلال، لە جیاتی شازدە تیشک، بیستویەک تیشک، بە نیشانەی نەورۆزی کۆنی نەتەوەیی، لە ناوەڕاستی ئاڵاکە دابنێت.
ئەم ئاڵایە لە ساڵی ١٩٩٩ لەلایەن پەرلەمانی هەرێمی کوردستانەوە، لەژێر ڕابەرایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق بە سەرکردایەتیی مەسعود بارزانی، بە یاسای ژمارە ١٤ وەک ئاڵای فەرمی پەسند کرا[1].
ساڵانی دوایی، پارتە شوێنکەوتووەکانی بارزانی — لەوانە حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران، دوو لقی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران، پارتی ئازادیی کوردستانی ئێران بە سەرکردایەتیی حوسێن یەزدانپەناه، و ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستانی سووریا (A.N.K.S) — ئەم ئاڵایەیان وەک هێمای کوردستان پەسند کرد.
گرنگترین گۆڕانکاری ئاڵاکە ئەوە نییە کە خۆر چەند تیشکی هەیە. خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە مەسعود بارزانی، بە سڕینەوەی تەواوی توخمە کۆمەڵایەتی-شارستانییەکان — قەڵەم، گوڵەگەنم و ڕوبانی سوور — و دانانی خۆرێکی «هێلکە و ڕۆنی» لە شوێنیاندا، ئاڵای کوردستانی کردە ئامرازێک بۆ مەشروعیەتبەخشینی خێزانی و عەشیرەیی.
دەسگای تەبلیغاتی بارزانی، بۆ بەهێزکردنی جێگای مێژوویی ئەم ئاڵایە، لەگەڵ گێڕانەوەی «ئەمانەتی قازی محەمەد»دا، گێڕانەوەیەکی دیکەشی بڵاو کردەوە: ژنێک بەناوی فاتیمە ئەسەد شاهین لە ڕێگەی چاوپێکەوتنێکەوە بانگەشەی کرد کە خۆی لە ساڵی ١٩٤٥دا ئەم ئاڵایەی چنیوە[2]. وەک ئەوەی لەو ساڵەدا تەنها یەک ئاڵا دروستکرابێت، ئەویش دەستکردی فاتیمە ئەسەد شاهین بووبێت!
ئاڵای تەزویری فاتیمە ئەسەد شاهین
ئەم ژنە گوتی لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا ئەم ئاڵایەی چنیوە و قازی محەمەد لە ٢٢ی ژانویەی ١٩٤٦دا، لە کاتی ڕاگەیاندنی کۆماردا، لە مەیدانی چوار چرای مەهاباد بەرزی کردووەتەوە. ئاڵایەک بە ١٦ تیشک.
لە کۆنەوە گوتراوە درۆزن فەراموشکارە. بارزانییەکان ڕۆژی لەدایکبوونی مەسعود بارزانیان ١٦ی ئابی ١٩٤٦ ڕاگەیاندووە (کە ئەویش ساختەیە). پێداگریی بارزانییەکان لەسەر ١٦ی ئاب بەهۆی هەمان ساڵیادی لەدایکبوونییانە. بەڵام ئاڵاکە لە ژانویەی ١٩٤٦دا بەرزکراوەتەوە، لە کاتێکدا بەگوێرەی قسەی خۆیان مەسعود لە ١٦ی ئاب ١٩٤٦دا لەدایک بووە! (هەشت مانگ دوای ڕاگەیاندنی کۆماری مەهاباد!).
لێرەدا دووبارە ناکۆکییەکی دیکەش دەردەکەوێت: ئاڵای فاتیمە ئەسەد جیاوازیی ئاشکرای لەگەڵ ئاڵای کۆماری مەهابادا هەیە. ئاڵای فاتیمە ١٦ تیشکی هەیە بەبێ هیچ هێمایەکی شارستانی.
لە وێنە بەناوبانگەکەی ڕۆژی ڕاگەیاندنی کۆماری مەهاباد لە ٢٢ی ژانویەی ١٩٤٦دا، هیچ شوێنەوارێکی ئاڵا درۆینەکەی فاتیمە ئەسەد شاهین بە ١٦ تیشک نابینرێت. لە کاتێکدا وێنەی ئاڵای ڕاستەقینەی کۆماری مەهاباد لەو وێنە مێژووییەدا دەبینرێت. سەیری وێنەی ڕۆژی ڕاگەیاندنی کۆمار بکەن:
وێنەی ڕۆژی ڕاگەیاندنی کۆماری مەهاباد
هەژار موکریانی هێماکانی ناو ئاڵای کۆمار ئاوە وەسف دەکات:
دوو گوڵی گەنمی دەڵێ ئاگات لە ڕزقی خۆت ببێ
خۆت کە برسی بۆ چی دوژمن پێی بژی لێرە و لەوێ
پێت دەڵێ نووکی قەڵەم گەر ژینی خۆشت پێدەوێ
غەیری من دەس ناکەوێ بۆ ڕێی تەرەقی پێشرەوێ[3]
ساختەکارانی بارزانی، لەگەڵ گێڕانەوە درۆینەکانی «ئەمانەتی قازی محەمەد» و «ئاڵای ١٦ تیشکی فاتیمە»دا، ڕیشەیەکی دیکەشیان بۆ ئاڵای ئێستای کوردستانی عێراق تاشی: پەیوەستکردنی بە میراتی «ئاڵای کۆماری ئارارات» (١٩٢٧).
لە ساڵی ١٩٩٧دا لانیکەم سێ جۆری جیاواز لە ئاڵای کۆماری ئارارات چوونە بازاڕی درۆینەی کوردایەتییەوە: ١- ئاڵایەک بە دوو کێو لە ناوەڕاست؛ ٢- ئاڵایەک بە شازدە تیشک لە ناوەڕاست؛ ٣- ئاڵایەک بە ژمارەیەکی زۆر لە تیشکی باریک لە ناوەڕاست. بەدوای لێکۆڵینەوەی مەیدانیی نووسەردا، ڕاستیبوونی وەشانی سێیەم سەلمێنرا[4].
ئاڵای ڕاستەقینەی بزوتنەوەی ئارارات خۆرێکی هەبووە لە ناوەڕاستدا بە ژمارەیەکی زۆر لە تیشکی باریک. ئاڵایەک کە هیچ شوێنەوارێکی ١٦ تیشکی درۆینەی تێیدا نابینرێت. سەیری ئاڵای ئارارات بکەن لە خوارەوە:
ئاڵای ڕاستەقینەی کۆماری ئارارات» (١٩٢٧)
ساختەچییەکانی بارزانی، پەنجا ساڵ دوای بزوتنەوەی ئارارات، لە ساڵی ١٩٩٧دا، بۆ پیرۆزکردنی ڕۆژی لەدایکبوونی مەسعود بارزانی و بۆ سەلماندنی بانگەشەکانی خۆیان، ئاڵای خوارەوەیان بەبێ هیچ سەرچاوەیەکی بەڵگەیی وەک ئاڵای بزوتنەوەی ئارارات خستە بازاڕی کوردایەتییەوە.
ئاڵای درۆینەی ساختەچیانی بارزانی، بە ناوی ئاڵای ئارارات.
بەکارهێنانی هاوکاتی سێ گێڕانەوەی جیاواز و هەر سێیان بێبەڵگە — چیرۆکی درۆینەی ئاڵای ئەمانەتیی قازی بۆ مەلا مستەفا، دیمانەی چاوپێکەوتن لەگەڵ فاتیمە ئەسعەد شاهین، و ئاڵای ئاراراتێک کە لە ژمارەی تیشکەکانیدا لەگەڵ ئاڵای بارزانیدا ناگونجێت — ئەم پرسیارە دەخاتە پێش: ئایا مەبەستی ڕاستەقینە، بنیاتنانەوەی وردی ڕەچەڵەکێکی مێژوویی دیاریکراوە، یان کۆکردنەوەی هەر گێڕانەوەیەکە کە بتوانێت زیاتر مەشرووعیەت بۆ ئاڵا و ڕابەرایەتیی بارزانی دابین بکات؟
پرسیار: بۆچی بنەماڵەی بارزانی هیچکام لەم دوو ئاڵا جیاوازە بۆ پشتڕاستکردنەوە، دیاریکردنی تەمەنی پارچە و پێکهاتە بە ڕێگەی زانستی، پێشکەش بە دامەزراوەیەکی سەربەخۆی جیهانی ناکەن؟
نیشانەناسی ئاڵای کۆماری مەهاباد: تێکەڵبوونی زانیاری، بەرهەم و دادپەروەری
ئاڵای کۆماری مەهاباد (١٩٤٦) — بە قەڵەم، گوڵەگەنم، خۆر و ڕوبانی سوور.
ئاڵای کۆماری مەهاباد، تەنها نیشانەیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو بەڵگەنامەیەکی ناسنامەیی و ڕاگەیاندنێکی بینایی لە ئامانجەکانی کۆمەڵگایەکی مۆدێرنخوازی کوردی بوو. ئەم ئاڵایە بە تێکەڵکردنی زیرەکانەی چوار توخمی سەرەکی — قەڵەم، گوڵەگەنم، خۆر و ڕوبانی سوور — هێمایەکی خستە ڕوو کە تێیدا زانیاری و بەرهەم دوو باڵی پێشکەوتنی کۆمەڵگا بوون.
پرسیار: چۆن پارتێکی نەریتی و پابەندی پەیوەندییە فیئودالییەکان، ئاڵایەکی وای دروست کرد؟ وەک لە کۆتاییی ئەم لێکۆڵینەوەیەدا بە بەڵگە پیشان دراوە، حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران بە هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵەی ژ.کاف و بەدەستی خاوەن زەوی و شێخ و سەرۆک عەشیرەکان پێکهات. لەگەڵ ئەمەشدا، ئاڵایەک کە ئەم حیزبە بەرزی کردەوە، پڕ بوو لە هێمای پێشکەوتنخواز و مرۆیی. ناکۆکییەکە دەگەڕێتەوە بۆ دوو هێزی دەرەکی: یەکەم، یەکێتیی سۆڤیەت بوو کە بە ئامانجی سۆسیالیستیی خۆی هەوڵی دەدا کۆمەڵگای کوردستان لە پەیوەندییە فیئودالییەکانەوە بەرەو دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و ئامانجە شارستانیەکان ببات. دووەم، کۆماری خۆموختاری ئازەربایجان بوو کە لە بنەڕەتدا پێشکەوتنخواز و سۆسیالیست بوو، و لە هەمان ساڵی یەکەمی خۆیدا، چاکسازیی زەوی و زۆر هەنگاوی گرنگی بۆ دادپەروەری و دیموکراسی گرتە پێش.
حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران، هەرچەندە لە چینی دەستڕۆیشتووی کۆمەڵگا پێکهاتبوو — فیئودال، سەرۆک عەشیرە، شێخ و مولکدارانی شار و بازەرگان — بەتوندی لەژێر کاریگەریی ئەم دوو هێزی دەرەکییەدا بوو. ئەنجامی ئەم کاریگەرییە، ئاڵایەک بوو کە لەگەڵ ئامانجی مرۆیی و شارستانیدا هاوسەنگ بوو، دوورتر لە ماهیەتی چینایەتیی ڕابەرەکانی ئەم حیزبە.
قەڵەم: هێمای زانیاری و ڕۆشنبیری
قەڵەم لە ئاڵای کۆماری مەهابادا، هێمایەکی بێهاوتا بوو بۆ زانیاری، ڕۆشنبیری، کەلتوور و فێرکاری. ئەم هێمایە، کوردستانی وەک کۆمەڵگایەک ناساند کە پێشکەوتنی خۆی بە فراوانکردنی هۆشیاری، نووسین و بیری کۆمەڵایەتییەوە دەبەستێتەوە. هەڵبژاردنی قەڵەم وەک هێمای سەرەکیی کەلتوور و زانیاری، پەیامێکی ڕوون و بەرزی هەبوو: جەخت لەسەر بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی هۆشیار، خوێندەوار و ڕۆشنبیر.
گوڵەگەنم: هێمای بەرهەمی نیشتمانی
گوڵەگەنم هێمای کشتوکاڵ و پەیوەندی نەبڕاوە بە نیشتمانەوە بوو. هەڵبژاردنی گەنم وەک هێمای ناوەندیی ئەم ئاڵایە، زۆر زیرەکانە بوو. زاگرۆس، لە دڵی کوردستاندا، یەکەم وڵاتی کشتوکاڵی جیهان بووە؛ لە جەرمۆ لە سلێمانییەوە هەتا گەنجدەرە و چیاگۆڵان لە ئیلامدا، شوێنپێی گەنم لە دوازدە هەزار ساڵ پێشەوە دۆزراوەتەوە[5]. دیزاینەرانی ئاڵای مەهاباد بە دانانی گوڵەگەنم لە دڵی نیشانی نەتەوەییدا، کوردستانیان وەک یەکەم ناوەندی کشتوکاڵی هەموو مێژووی مرۆڤایەتی ناساند.
ڕوبانی سوور: هێمای ئامانجی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی
ڕوبانی سوور، هێمای ئامانجی سۆسیالیستی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی بوو. ئەم توخمە ئاماژەی بە ئامانجی یەکسانی و دادپەروەری لە کۆمەڵگای کوردیدا دەکرد و نیشانی دەدا کە پڕۆژەی کۆماری مەهاباد تەنیا بزوتنەوەیەکی نەتەوەیی نەبوە، بەڵکو بواری کۆمەڵایەتی و دادپەروەرخوازانەشی هەبووە. تەنانەت تا ئێستاش لە ئەساسنامەی حیزبی دێموکڕات دا ئەم بەندەی تێدایە:«ئامانجی دواڕۆژی ئێمە سۆسیالیزمی دێموکراتیکە.»
خۆر: هێمای ڕووناکی و داهاتوو
خۆر لە ناوەڕاستی نیشاندا، هێمای ڕووناکی، ژیان، داهاتوو و بەهێزی بوو. ئەم توخمە لەگەڵ سێ توخمی دیکەدا، پەیامێکی چەندچینی هەبوو: کۆمەڵگایەکی سەربەخۆ کە هەم لە ڕووی ماددیەوە (گەنم)، هەم لە ڕووی مەعنەوی و بیریەوە (قەڵەم) و هەم لە ڕووی دادپەروەریی کۆمەڵایەتییەوە (ڕوبانی سوور) دەتوانێت لەسەر پێی خۆی ڕابوەستێت و داهاتووی خۆی بنیات بنێت.
سەرچاوەی هاوبەش: ئاڵایەکی وەرگیراو لە کۆماری خۆموختاری ئازەربایجان و ئێران
لای ڕاست: ئاڵای کۆماری کوردستان (مەهاباد) — لای چەپ: ئاڵای کۆماری خۆموختاری ئازەربایجان. ئاڵای کۆماری کوردستان لەسەر ئاڵای کۆماری ئازەربایجان و ئێران دیزاین کراوە.
کۆماری نەتەوەیی-سۆسیالیستیی ئازەربایجان بە سەرکردایەتیی جەعفەر پیشەوەری، نزیکەی چل ڕۆژ پێش کۆماری مەهاباد دامەزرا و هەردووکیان بە پشتیوانیی سۆڤیەت پێکهاتن. هیچکام لەم دوو کۆمارە بانگەشەی سەربەخۆیی تەواویان نەدەکرد؛ وەک لە ناویانەوە دیارە، هەردووکیان خۆیان وەک «کۆماری خۆموختار» لە ناو خاکی ئێراندا ناساندووە. لەبەر هەمان هۆکار، هەردووکیان لە دیزاینی ئاڵای خۆیاندا ئاڵای سێ ڕەنگی ئێرانیان بنەما دانا، بەم جیاوازییەوە کە کۆماری خۆموختاری ئازەربایجان هەمان ڕیزبەندیی ڕەنگەکانی ڕاستەوخۆ بەکارهێنا، و کۆماری کوردستان، بۆ جیاکردنەوەی دوو ئاڵا لە یەکتری، ڕیزبەندیی ڕەنگەکانی بەپێچەوانە کردەوە.
وەک لە وێنەی سەرەوە دیارە، لێکچوونی نێوان ئەم دوو ئاڵایە بە ڕەنگ کۆتایی نایەت: هەردوو ئاڵا، گوڵەگەنمەکانیان لە شێوەی تاجە گوڵێکی هێلکەیی بە ڕوبانێکی سوور بەستراون، هێماکانی دیکەیان خستووەتە ناوەڕاستی خۆیانەوە.
ئەم لێکچوونە پێکهاتەییە، لەگەڵ کاتی نزیکەی پەنجا ڕۆژەی نێوان دامەزراندنی حیزبی دیموکراتی ئازەربایجان (١٢ی شەهریوەری ١٣٢٤) و حیزبی دیموکراتی کوردستان (١ی گەڵاڕێزانی ١٣٢٤)دا، نیشان دەدات کە دیزاینی هەردوو نیشانە لە یەک سەرچاوەی هاوبەشەوە، کادرە ئازەرییەکانی فیرقەی دیموکراتی ئازەربایجان، سەرچاوەی گرتووە، و ئاڵای کوردستان لەسەر ئاڵای ئازەربایجان و ئێران داڕێژراوەتەوە.
ئاڵای ئێستای کوردستانی عێراق: لە گۆڕینی هێماوە بۆ گۆڕینی ئامانج
ئاڵای ئێستای هەرێمی کوردستانی عێراق — بابەتی سەرەکیی ڕەخنەی ئەم لێکۆڵینەوەیە.
کودەتا لەسەر ئامانجە شارستانییەکانی مەهاباد
ئەم گۆڕانکارییە بە ڕواڵەت سادەیە، بەڵام لە ڕاستیدا کودەتایەکە لەسەر ئامانجە مەزنە مرۆییەکانی سەردەمی کۆماری مەهاباد، کودەتایەکی کەلتووری و ئامانجخوازانە، لە ناسنامەیەکی داهاتووخواز و پێشکەوتنخواز بەرەو ناسنامەیەکی عەشیرەیی و بنەماڵەیی.
ئاڵای مەهاباد بە جەختکردنەوە لەسەر قەڵەم (زانیاری)، گەنم (بەرهەم) و ڕوبانی سوور (دادپەروەریی کۆمەڵایەتی)، ناسنامەی کوردی وەک «زانیاریخواز، بەرهەمهێنەر و دادپەروەرخواز» پێناسە دەکرد. ئاڵای ئێستا، بە سڕینەوەی ئەم توخمانە و پشتبەستن بە خۆرێکی هێلکە و ڕۆنی، ئەم ناسنامەیە بە شێوەیەکی خێزانی و عەشیرەیی دووبارە پێناسە دەکاتەوە.
ئەم بەتاڵکردنەوەی مانا دەبێت لە چوارچێوەی ئامانج و سیاسەتەکانی پارتی بنەماڵەی بارزانی (پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق)دا ببینرێت کە نوێنەرایەتیی «کوردایەتی نوێ-فیئودالی» دەکات.
ئاڵاکە لە هێمایەکی شارستانی-کۆمەڵایەتی بووە بە هێمایەکی عەشیرەیی-خێزانی، کە زیاتر لەوەی ئیلهامبەخشی پێشکەوتن بێت، بووەتە پارێزەری بەرژەوەندیی یەک خێزان و عەشیرەتێکی دیاریکراو. ئەمە نیشانەیەکە لە لادان و ناپاکی لە پڕۆژەی نۆژەنکردنەوەی کوردیدا: لە جیاتی «کۆمەڵگایەکی خوێندەوار، بەرهەمهێنەر و دادپەروەر»، ئێستا جەخت لەسەر «گەلێکی دواکەوتووی عەشیرەپەرەست» دەکرێت.
پەیامی جیۆپۆلیتیکیی سڕینەوەی گوڵەگەنم
کوردستان سەرچاوەی یەکەم شۆڕشی مەزنی مرۆییە. گەنم لەم خاکەدا ماڵاوی بوو و شۆڕشی کشتوکاڵی تێیدا ڕوویدا. گرنگیی ئەم شۆڕشە تەنانەت لە شۆڕشی پیشەسازیی سەدەی هەژدەیەمی بەریتانیاش زیاترە، چونکە بۆ یەکەم جار لە جیهاندا، بەهۆی گەنمەوە، بواری بەرهەمهێنان و هەڵگرتنی خۆراک، یەکجێبوون، پێکهاتنی یەکەم گوندەکان و پاشان شارەکان، و لە کۆتاییدا شارستانیەتی کشتوکاڵی ڕەخسا.
شوێنەوارناسان لە چیاگۆڵانی شارستانی میهرانی پارێزگای ئیلام، گوندی بە تەمەنی نزیکەی ١٢ هەزار ساڵ و پاشماوەی گەنمی هەمان سەردەمیان دۆزیوەتەوە و بە یەکەم ناوەندەکانی کشتوکاڵی و یەکجێبوون لە جیهاندا دەیزانن.
سڕینەوەی گوڵەگەنم لە ئاڵای کوردستان، گەورەترین ناپاکی بەرامبەر شارستانیەتی کورد و کوردستانە. سڕینەوەی ئەم توخمە و پشتبەستن بە خۆرێکی هێلکە و ڕۆنی، هێمای گواستنەوەیە لە ئامانجەکانی کۆماری مەهاباد (مۆدێرنیزم، شارستانیەت، پێشکەوتن و زانست) بەرەو سیستەمی فیئودال-عەشیرەیی بنەماڵەی بارزانی.
ئەم گۆڕانکاریانە نیشانەی ئەوەن کە بنەماڵەی بارزانی، جگە لە سواریگرتن لە گەلی کوردستان و تاڵانکردنیان، هیچ پڕۆژەیەکی مرۆیی و پێشکەوتنخوازیان بۆ گەلی کورد پێ نییە.
ستراتیژیی بنەماڵەی بارزانی
«هاوکاری لەگەڵ دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستان بۆ سەرکوتکردنی ئازادیخوازانی هەر چوار پارچەی کوردستان، بە مەبەستی بەدەستهێنانی پشتیوانی و یارمەتیی دارایی، سەربازی و سیاسی بۆ فەرمانڕەوایی و ئاغایەتی بەسەر بەشێک لە کوردستانی عێراقدا»
ئەمە ستراتیژیی نەگۆڕی بنەماڵەی بارزانیە کە پێشینەیەکی هەزار ساڵەی هەیە لە کوردستان. لە هەزارساڵەی ڕابردوودا، میرنشینەکان، سەرۆک عەشیرەکان، شێخەکان و فیئودالەکان بەم ستراتیژییە سەروەریی خۆیان بەسەر گەلی کوردستاندا سەپاندووە.
لە سەدەکانی ڕابردوودا، ستراتیژیی هاوژیانی سەرانی عەشایر و فیئودالەکانی کورد لەگەڵ دەوڵەتە زاڵەکاندا (سەفەوی، عوسمانی و هتد) بەم شێوەیە بوو: خاندانی فەرمانڕەوای ناوخۆیی، سەرۆک عەشیرەکان و میرەکانی کورد، لە ڕۆڵی نوێنەر و خزمەتکاری دەوڵەتدا، داهاتی سنووری خۆیان لەگەڵ ناوەنددا دابەش دەکرد، دژبەرانی دەوڵەتیان سەرکوت دەکرد، و لە کاتی جەنگی ناوخۆیی یان دەرەکیدا، جەنگاوەرانی خۆیان دەخستنە خزمەت دەوڵەتەوە.
تیۆری مەلا مستەفای نەخوێندەوار کۆپیەک بوو لەم ستراتیژییەی فەرمانڕەوا ناوخۆییەکان و سەرۆک عەشیرەکانی ڕابردوو، کە دوای خۆی لەلایەن کوڕەکان و نەوەکانییەوە بە سەرکەوتوویی جێبەجێ کراوە و ئێستاش دەکرێت...
لەم سیستەمەدا، هاوژیانێکی دوولایەنە هەیە کە هەردووکیان سوودی لێ وەردەگرن — تەواو وەک هاوژیانی قەلەڕەش و گورگ.
لە سروشتدا، هاوپەیمانیێکی هەزاران ساڵە لە نێوان دوو زیندەوەری بە ڕواڵەت جیاوازدا هەیە: قەلەڕەش (لاوازلەش، بێبەزەیی و فێڵباز) و گورگ (ڕاوچییەکی بەهێز و ئازا). ئەم هاوژیانە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی دوولایەنەیە. قەلەڕەشەکان بە فڕین لە سەر ئاسمانی زەویدا، ڕاو دەدۆزنەوە و گورگەکان بەرەو نێچیر ڕێنمایی دەکەن. دوای ڕاوکردن لەلایەن گورگەکانەوە، قەلەڕەشەکان بەشێک لە پاشماوەی لاشەکە دەخۆن.
بۆ قەلەڕەشەکان، هاوکاری لەگەڵ گورگدا، گەیشتنە سەرچاوەی خۆراکە. بۆ گورگەکانیش، دیدەبانی ئاسمانیی قەلەڕەشەکان و توانایان لە دروستکردنی سەرلێشێواوی و گومڕاکردنی نێچیر، ڕاوکردن کەممەترسیتر و ئاسانتر دەکات.
هەندێک جار قەلەڕەشەکان لاشەی ئاژەڵێکی گەورە دەدۆزنەوە، بەڵام ناتوانن پێستە ئەستوورەکەی بدڕن؛ بۆیە گورگەکان ڕێنمایی دەکەن. گورگەکان لاشەکە دەدڕن و قەلەڕەشەکانیش بەشی خۆیان دەخۆن.
بەپێی «ستراتیژیی قەلەڕەش و گورگ» بنەماڵەی بارزانی دەوڵەتانی ناوچە — تورکیا، عێراق و ئێران (چ لە سەردەمی پەهلەویدا و چ لە کۆماری ئیسلامیدا) — وەک هێزی پشتیوان دەبینێت، کە هاوژیانی لەگەڵیاندا دەتوانێت زاڵبوونی ئابووری و سیاسی و سەربازیی ئەم خاندانە بەسەر بەشێک لە کوردستاندا بسەپێنێت.
قەلەڕەشەکان نێچیرەکانیان لە نێو هاوجۆرەکانی خۆیان هەڵناژمێرن؛ بەڵام بنەماڵەی بارزانی نێچیرەکانیان خۆیان هەمیشە لە نێو کوردانی هەر چوار پارچەی کوردستانەوە هەڵبژاردووە.
ئەم سیاسەتە، لانیکەم لە شەش قۆناغی جیاجیای مێژووییدا، لە دژی شەش هێزی جیاوازی هەرێمیدا، بە شێوەیەکی بەڵگەیی دووبارە بۆتەوە و ئێستاش بە هاوژیانی لەگەڵ تورکیادا درێژەی هەیە:
1- لە ساڵی ١٩٦٧دا، مەلا مستەفا بارزانی فەرمانی دا هێزەکانی چالاکوانانی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران، کە لە کوردستانی عێراق پەنابەر ببوون، بکوژن یان بیاندەنەوە ساواکی ئێران. ئەنجامەکە، کوژرانی زیاتر لە چل ئەندامی ئەم حیزبە و ڕادەستکردنی تەرمی بەشێکیان بە دەسەڵاتدارانی دەوڵەتی شا بوو[6].
ناوی بە شێک لە قوربانیەکان: سەدیق ئەنجیری، سلێمان مەعینی، خەلیل شوباش، قادر شەریف، کاوە مەرغانى، دڵشاد ڕەسوولی، مەلا ڕەحیم وێردی، ئەسعەد خودایاری، هەروەها دەستگیرکردن و ڕادەستکردنی گرووپی ٩ کەسیی ساڵح لاجانی بۆ ئێران لە ساڵی ١٩٦٨، کە هەموویان لە پادگانی جڵدیانی پیرانشار ئێعدام کران.
2- لە ساڵی ١٩٧١دا، دەسگای پاراستنی مەلا مستەفا یەکێک لە دوو ڕابەری پارتی دیموکراتی کوردستانی تورکیا بەناوی «سەعید ئالچی» لە دێی قومری نزیک سنوری تورکیا تیرۆر کرد، و پاشان تاوانەکەیان خستە ملی ڕابەرەکەی دیکەی ئەم پارتە بەناوی «دکتۆر شوان» و سێ هاوڕێیەکەی. ئەم شۆڕشگیرانە کە بەم تاوانە نەکراوە بوون، لەلایەن بارزانییەکانەوە تیرباران کران. بەم شێوەیە مەلا مستەفا توانی ڕەزامەندیی تورکیا بۆ لای خۆی ڕابکێشێت[7].
3- لە یەکەم ساڵانی کۆماری ئیسلامیدا (بەتایبەت ١٩٧٩-١٩٨٣)، پێشمەرگەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق، لەژێر سەرکردایەتیی کوڕەکانی مەلا مستەفادا (مەسعود و ئیدریس)، یارمەتیی کۆماری ئیسلامیی ئێرانیان دا بۆ پاکسازیی کوردستانی ئێران لە حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران و کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی کوردستانی ئێران[8]. لەم پاکسازیانەدا، بەگوتەی نۆشیروان مستەفا، ٦٠٠ کەسیان لێ کوژرا[9].
4- لە ساڵی ١٩٩٦دا، مەسعود بارزانی بە فەرمی داوای یارمەتیی لە جەیشی عێراق لەژێر فەرمانی سەدام حوسێن کرد بۆ دەرکردنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە هەولێر و شارە گەورەکانی هەرێمی کوردستان؛ بە یارمەتیی هێزەکانی عێراق، پارتی دیموکراتی ئەم ئامانجەی بەدیهێنا[10].
5- لە ساڵی ١٩٩٧دا، پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق بە سەرکردایەتیی مەسعود بارزانی، لە دوو عەمەلیاتی هاوبەش لەگەڵ تورکیادا («چەکوش» و «بەرەبەیان») لە دژی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) بەشدار بوو. ئەم ململانێیانە بوونە هۆی کوژرانی لانیکەم دووسەد کەس لە هێزەکانی پارتی دیموکرات و هەزار کەس لە هێزەکانی پەکەکە[11]. هاوکات لەگەڵ ئەم ئۆپەراسیۆنە، لە ڕێکەوتی ١٦ی ئایاری ١٩٩٧ (٢٦ی ڕەشەمەی ١٣٧٦)، هێزەکانی حیزبی دیموکراتی کوردستان (پ.د.ک) بە هێرشکردنە سەر ناوەندێکی پزیشکی هێلالی سووری و چەند شوێنێکی دیکە، دەستیان دایە کۆمەڵکوژیی ٨٠ کەس لە ڕۆژنامەنووسان، کادرە پزیشکییەکان و گریلایە بریندارەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان (https://farsi.anf-news.com/54235)
6- لە ساڵی ٢٠١٢، کاتێک شۆڕشی ڕۆژئاوا دەستی پێکرد، تا ئێستاش بنەماڵەی بارزانی هاوکاری تورکیا و هێزە ئیسلامی و عەشایرە عەرەبەکانیان کردووە بۆ شکستی ئەم شۆڕشە: لە داخستنی پردی «سێمالکا»، تەنیا دەروازەی سنووری نێوان باشوور و ڕۆژئاوای کوردستان، هەتا لێدانی خەندەک و دروستکردنی هێزی بەکرێگیراوی پێشمەرگەی ڕۆژ و...
شەش نمونەی هاوژیانی داگیرکەرانی کوردستان، بەرامبەر شەش هێزی جیاواز لە چوار پارچەی کوردستان و لە ماوەی زیاتر لە شەست ساڵدا، نیشانەی ستراتیژییەکی پێشبینیکراو و بەردەوامی بنەماڵەی بارزانیە. ئەم بەردەوامییە نیشان دەدات کە ئەم هاوکارییانە نەک تاکتیکی و کاتی، بەڵکو ستراتیژییەکی بەردەوامن بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانیی دارایی، سەربازی و سیاسی بە مەبەستی ئاغایەتی و پاشایەتی بەسەر بەشێک لە کوردستاندا.
نموونەیەک لە تیروری شۆڕشگیرانی کوردستان بە فەرمانی مەلا مستەفا بارزانی
کاک سلێمان موعینی خۆشەویستترین سەرکردەی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران، لە بەهاری ساڵی ١٩٦٨دا، لەگەڵ خەلیل شوباش، لە سلێمانییەوە بەرەو ڕۆژهەڵاتی کوردستان وەڕێ کەوت. سێ کەس لە فەرماندە و میرەکانی مەلا مستەفا بارزانی، بە ناوەکانی عەبدولوەهاب ئەترووشی، سدیق ئەفەندی و قاڵە تەگەرانی، بە پیلانێک، ئەوانیان لە ناوچەی سیتکی سلێمانی دەستگیر کرد.
بە فەرمانی مەلا مستەفا بارزانی، هەر لەوێ خەلیل شوباشیان لەبەرچاوی سلێمان موعینی ئیعدام کرد. و کاک سلێمان موعینییان گواستەوە بۆ زیندانی ڕایات، لە نزیک بارەگای مەلا مستەفا بارزانی.
دوای مانگێک لە دەستبەسەرکردن و ئەشکەنجەدان، کاک سلێمان موعینی لە ڕۆژی ١٥ی ئایاری ١٩٦٨ / ٢٥ی گوڵان، بە فەرمانی مەلا مستەفا بارزانی ئیعدام کرا. پاشان تەرمەکەیان لەسەر پەیژەیەک(نێردیوان) بەست و ڕادەستی ژەنەڕاڵ بیات، بەرپرسی دەزگای ساواکی ئێران، کرد.
ئەم ژەنەڕاڵە ئێرانییەش تەرمی کاک سلێمان موعینی بە هەلیکۆپتەر گواستەوە بۆ ئێران و لە شارەکانی شنۆ، پیرانشار و مەهاباد، لەبەرچاوی خەڵک، نمایشی کرد. دوای ئەوە، تەرمەکەی لە لایەن خێزان و خەڵکی مەهابادەوە لە گۆڕستانی مەهاباد بە خاک سپێردرا.
ئەنجام
ئاڵای کۆماری مەهاباد ئاڵایەک بوو بۆ «بنیاتنان»؛ ئاڵای ئێستای کوردستانی عێراق بووە بە ئاڵایەک بۆ «شانازیکردن بە عەشیرەت و بنەماڵە». ئەم گۆڕانکارییە، کە لە سەرەتادا لەوانەیە وەک سادەکردنەوەیەکی بینایی بێزیان دەربکەوێت، لە ڕاستیدا، لەسەر بنەمای بەڵگەکانی ئەم لێکۆڵینەوەیە (سڕینەوەی قەڵەم، گەنم و ڕوبان) لادانێکی مانایی و بەتاڵکردنەوەیەکی شارستانییە.
بنەماڵەی بارزانی بەم هەنگاوە، نەک تەنها میراتگری ڕاستەقینەی قازی محەمەد و هاوڕێکانی نییە، بەڵکو بە سڕینەوەی هێماکانی مەدەنی و پێشکەوتنخوازانە لە پێگەی دوژمنی ئامانجەکانی کۆماری مەهابادا ڕاوەستاوە. ئەمانە ئاڵای کوردستانیان کردووەتە ئامرازێک بۆ مەشرووعیەتبەخشین بە سیستەمێکی نوێ-فیئودالی و بێڕەخنە.
پاشکۆی ١: ڕاپەڕینی فیئودال-عەشیرەیی مەلا مستەفا بارزانی لە ئاوێنەی بیرەوەرییەکانی چالاکوانانی سیاسیدا
بنەماڵەی بارزانی، لە ساڵی ١٩٦١ەوە، بوونەتە مەرجەعی تەقلید و ڕابەری جەریانی ڕاستی نەریتی(سوننەتی) کوردستان. لەبەر ئەمە، ناسینی ئەم هێزە لە شیکردنەوەی مێژوو و خەسارناسی کوردستاندا گرنگییەکی تایبەتی هەیە.
لە ساڵی ١٩٦١دا، مەلا مستەفا بارزانی ڕابەرایەتیی ڕاپەڕینی فیئودالەکان و سەرۆکە عەشیرەکانی لە دژی چاکسازیی زەوی عەبدولکەریم قاسمی، بە پشتیوانیی ئەمریکا، ئێران و بەریتانیا، گرتە دەست. لە ئاکامدا، قاسم کە لە کوردستان مەشغوڵی شەڕی مەلا مستەفا بوو، ئاگای لە پیلانەکانی ناو بەغدا نەما، و لە ساڵی ١٩٦٣دا خۆی و چاکسازییەکانی بوونە قوربانی کودتای عەرەبی قەومی و بەعسییەکان. بەم کودتایە پشتی هەژاران، جوتیاران و ئازادیخوازانی کورد و عەرەب شکا، و تا ئێستاش ئەم پشتانە ڕاست نەبوونەوە.
بەپێچەوانەی باوەڕی باو، ڕاپەڕینی مەلا مستەفا بارزانی نەک بزوتنەوەیەکی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی، بەڵکو ڕاپەڕینێک بوو لە دژی چاکسازیی زەوی عەبدولکەریم قاسم لە ساڵی ١٩٦١دا.
بیرەوەریی چالاکوانە سیاسییەکان و شاهیدە چاوپێکەوتووەکانی ڕووداوەکان، لە سەرچاوە گرنگەکانی مێژوونووسی دان. لە خوارەوە، پێنج نموونە لە بیرەوەریی کەسایەتییە چالاکەکانی ئەو سەردەمە دەخەینەڕوو.
١- مەلا ڕەسوول پێشنماز:
دوای هاتنەسەرکاری زەعیم عەبدوڵکەریم قاسم و گەڕانەوەی بارزانی نەمر دوای نزیک بە دوازە ساڵ، پێش هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول، بەهۆی دەسەڵات و پشتگیریی حیزبی شیوعی عێراقی لە وەرزێرەکان، تاقمی ئاغاکان زۆریان تێچوو. کار گەیشتە ئەوەی کە موڵکەکانیان بە گۆریسی لە نێو وەزیرەکاندا دابەش بکەن، بەتایبەتی لە دەڤەری پشدەر و ڕانیە و قەزای دووکان و بیتوێندا. چەند کەس لە میراوڵێیەکان و شێخ حوسێنی بۆسکین و کاک هەباسی مامەند ئاغای سەرکەپکان و مام کویخا سمایلی تەڵان بڕیار دەدەن بچنە بەغدا بۆ لای عەبدوڵکەریم قاسم بۆ ئەوەی ڕێگەچارەیەک بدۆزنەوە.
کاتێک دەچنە بەغدا، چەند جار داوای بینینی عەبدوڵکەریم قاسم دەکەن کە ڕێگایان پێنادات. پاشان هەباس ئاغا، کە دۆستایەتییەکی لەمێژینەی لەگەڵ بارزانی هەبوو، پێشنیار دەکات سەردانی بارزانی بکەن. کاتێک بارزانی ڕێگایان پێدەدات، بە هەموویان داوا لە بارزانی دەکەن چیتر ئاوا دانەنیشێت و بۆ هەقی کورد وەشاخ کەوێت. بارزانی لە وەڵامیاندا دەڵێت: «ئەو پیاوە دوای ئەو هەموو ساڵە منی هێناوەتەوە و دەبێتە بێوەفایی من لە دژی بووەستمەوە. لە لایەکی دیکەشەوە کورد پیاوی مەیدانی کەمە و پاشان بەشی زۆرتان لەو قسانەی ئێستاتان پاشگەز دەبنەوە.» هەرچی بارزانی ئینکار دەکات، ئەوان واز ناهێنن. لە دوا جار بارزانی دەڵێت: «ئەگەر هەر واز ناهێنن، دەبێ هەمووتان سوێندم بۆ بخۆن کە لە دواڕۆژدا پشتم بەرنادەن.» قورئان لەسەر تاقە دەبێت، بۆیان دێننە خوارێ و لە هەباس ئاغا و شێخ حوسێن و میراوڵێیەکانەوە دەست دەکەن بە سوێندخواردن، کە بەخۆیان و بە هێزە چەکدارەکانیانەوە دەخزمەتی بارزانی و شۆڕش دا دەبن.[12]
٢- جەلال تاڵەبانی لە کتێبی «دیداری تەمەن»دا:
«سەرۆک عەشیرەکانی کورد — هەموو ئەوانەی زیانیان لە چاکسازیی زەوی دیتبوو — دەهاتنە لای مەلا مستەفا و سکاڵایان دەکرد. بەداخەوە مەلا گرنگیی زۆری بە سەرۆک عەشیرە، ئاغا و شێخەکان دەدا.
لە بیرمە کاتێک سەرۆکە عەشیرەکان کۆببوونەوە — لە شێخ تەحسینی ئیزەدییەوە هەتا شێخ و ئاغاکانی خۆشناوتی، دزەیی، پشدەر و کەسانی دیکە — هەموویان پەنایان بردە بەر مەلا و دەیانگوت: «تۆ گەورەمانیت و پشتیوانیمان بکە.» مەلا ئەمانەی لە دەوری خۆی کۆکردەوە و بەرگرییان لێکرد.
ئاغاکان هەیئەتێکیان ناردە بەغدا بۆ بینینی قاسم، لە کاتێکدا قاسم لەژێر فشاری کۆمپانیا نەوتییە ڕۆژئاواییەکاندا بوو بۆ نەتەوەییکردنی نەوت.
لە ڕاستیدا ئەم ئاغایانە لە دژی چاکسازیی زەوی ڕاپەڕیبوون. زۆرینەی جەماعەتی دەفتەری سیاسیی پارتی لەگەڵ چاکسازیدا بوو، بەڵام مەلا مستەفا دوژمنی یاسای چاکسازیی زەوی بوو و پشتیوانیی گەورەکانی دەکرد. مەلا چاکسازیی کشتوکاڵی بە پێچەوانەی شەرع دەزانی.»[13]
«ماوەیەک پێش دەستپێکردنی ڕاپەڕینی ئەیلوولی ١٩٦١، زۆرێک لە عەشیرەکان و خاوەن زەوییە کوردەکان بە هاندانی مەلا مستەفا لە دژی دەوڵەتی چاکسازیخواز یاخی بوون. پێشەنگانی ڕاپەڕینی دژی چاکسازیی زەوی بریتی بوون لە حاجی قادر ئیسماعیل عوزێری، حاجی ئیبراهیم چەرمەگا، شێخ تەیفووری سەرگەڵو، کویخا ئیسماعیل تەلان، شێخ مەحمودی کاریزە و سەرۆکە عەشیرەکانی جاف، سورداش، بازیان، هەمەوەند، شارباژێر، خۆشناوتی و سەفین.»[14]
٣- عیسا پێژمان لە کتێبی «تووندبای ڕووداوەکان»دا:
ئێران و بەریتانیا لە ساڵی ١٩٦١دا لە ڕێگەی سەفارەتخانەکانیانەوە لە بەغدا، پەیوەندییان لەگەڵ مەلا مستەفادا دروست کرد و ئەویان بۆ ڕابەرایەتیی ڕاپەڕینی سەرۆکە عەشیرەکان و ئاغا ناڕازییەکان لە چاکسازیی قاسم، بۆ ناوچەی بارزان نارد. ئەوان بەڵێنی پشتیوانییان بە مەلا دا.[15]
٤- عەبدوڵڵا حەسەنزادە و دکتۆر عەبدولڕەحمان قاسملو لە کتێبی «خیانەتەکانی قیادەی موەقەت بە نەتەوەی کورد»دا:
«لە ساڵی ١٩٦١ هەندێک لە دەرەبەگەکانی کوردستانی عێراق کە لە بەرنامەی چاکسازیی زەوی ڕژێمی عەبدولکەریم قاسم ناڕازی بوون دەستیان دایە چەک و چوونە شاخ. پاش ماوەیەک پارتی دیموکراتی کوردستان سەرۆکایەتیی بزووتنەوە چەکدارییەکەی گرتە دەستی خۆی و دروشمی نەتەوایەتیی خۆموختاری بۆ کوردستان هەڵگرت. لەو مێژووەوە، واتە لە سپتەمبەری ١٩٦١ەوە، بزووتنەوەکە شێوەیەکی نەتەوایەتی بەخۆیەوە گرت و بەرەبەرە چین و توێژەکانی گەلی کورد لە کوردستانی عێراق لە دەوری خۆی کۆکردەوە.»[16]
٥- حازم عەلی کوتک لە کتێبی «٥٧ ساڵ خواڵنەوە لە ژێر وەهمی شۆڕشدا»:
«وڵاتانی دراوسێ لەوانە سعودیە، ئوردن و ئێران، بە ڕابەرایەتیی بەریتانیا کە خۆی وەک پارێزەری نیزامی فیئودالی دەزانی، هەوڵیان دا بۆ ڕاپەڕین لە دژی قاسم.
ئاغاکانی کوردستان دوای چەند مانگ لە دەستپێکردنی ڕاپەڕین توانییان لە شارەزایی سەربازیی مەلا مستەفا بارزانی سوود وەربگرن. مەلا مستەفا ڕازی بوو ڕابەرایەتییان بگرێتە دەست.
شای ئێران بە ئاماژەی بەریتانیا، ئەمریکا و ئیمپریالیزمی جیهانی، پشتیوانیی ئەم بزوتنەوە چەکدارییەی کرد؛ بزوتنەوەیەک کە لە سەرەتاوە لە دژی چاکسازیی زەوی پێکهاتبوو.»[17]
بەڵگەنامەی گۆڤاری «کوردستان»، ئۆرگانی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران، لیستی دامەزرێنەرانی کۆنگرەی یەکەم بەپێی ناوچە.
پاشکۆی ٢: ڕێکەوتی دامەزراندنی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران
تێبینیی پێویست: حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران (حدکا) دامەزراوەیەکی جیاوازە لە پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق (پدک). ئەوەی لە خوارەوە دێت نموونەیەکی هاوتەریبە لە شێواندنی مێژوو بە مەبەستی پیرۆزکردنی حیزب و دەسەڵات لەسەر گەلی کورددا.
ڕابەرایەتیی ئێستای حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران، ٢٥ی گەلاوێژی ١٣٢٤ی وەک ڕۆژی دامەزراندنی ئەم حیزە ناساندووە. بەڵام بەپێی بەڵگەنامەی فەرمیی بڵاوکراوە لە گۆڤاری «کوردستان» (ئۆرگانی هەمان حیزب)، دامەزراندنی لە یەکەمی گەڵاڕێزان (خەزەڵوەر)ی ١٣٢٤ ڕوویدا، کۆنگرەی یەکەمی حیزب لە دووەمی گەڵاڕێزان بەڕێوەچوو، و ڕاگەیاندنی دامەزراندن لە سێیەمی گەڵاڕێزان بڵاوکرایەوە[18].
لیستی ئەندامانی دامەزرێنەری ئەم کۆنگرەیە — زۆربەیان ئاغا، شێخ، سەرانی عەشایر و ڕیشسپیی ناوچەکانی وەک پیران، بۆکان، مەنگوور، لاجان و شنۆ — نیشانەی زاڵبوونی پێکهاتەی عەشیرەیی و فیئودالی بەسەر ئەم کۆنگرەیە دایە. لە کاتێکدا زۆربەی دامەزرێنەرانی سەرەکیی کۆمەڵەی ژ.کاف (کە لە ٢٥ی پووشپەڕی ١٣٢١ دامەزرابوو) لەم لیستەدا نین.
کڕۆنۆلۆژی دامەزراندنی حیزبی دێموکڕاتی کوردستانی ئێران:
1- کۆبوونەوەی دامەزرێنەران (ئاغاوات و شێخ و سەرۆک عەشایر) لە یەکەمی گەڵاڕێزانی 1324
2- بەڕێوەچوونی کۆنگرەی یەکەم لە دووەمی گەڵاڕێزانی 1324
3- بڵاوکردنەوەی ڕاگەیاندنی دامەزراندن لە سێیەمی گەڵاڕێزانی1324 لە گۆڤاری کوردستان.
مامۆستا هێمن موکریانی — لەدایکبووی (١٣٠٠ی هەتاوی/١٩٢١)، ئەندامی کۆمەڵەی ژ.کاف — یەکێکە لە متمانەپێکراوترین شاهیدە زیندووەکانی ئەو سەردەمە — دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێرانی لە سەرەتای ئابانی ١٣٢٤ تۆمار کردووە[19].
بانگەشەی فەرمیی ٢٥ی پووشپەڕی ١٣٢٤ وەک ساڵیادی پێکهاتنی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران، ساختەکارییەکە لە تێکەڵکردنی ڕۆژ و مانگی دامەزراندنی کۆمەڵەی ژ.کاف لەگەڵ ساڵی دامەزراندنی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران (١٣٢٤)، تێکەڵکردنێک کە سێ ساڵ و ٦٩ ڕۆژ جیاوازیی مێژوویی لە پشتیەوە شاردووەتەوە. ئەم نموونەیە نیشان دەدات کە ساختەکاریی مێژوو بۆ مەشرووعیەتبەخشین بە دەسەڵاتی حیزبی و بنەماڵەیی، دیاردەیەکی فراوانترە لە یەک پارت یان یەک ئاڵا.
لەم حیزبەدا، دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژ.کاف — کە لە ڕۆشنبیران و توێژەکانی خوارووی کۆمەڵگا بوون — خرانە پەراوێز، و خاوەن زەوی، شێخ و سەرۆک عەشیرەکان دەسەڵاتی حیزبی و حکومییان کردە موڵکی خۆیان. بەراوردکردنی لیستی دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژ.کاف لەگەڵ کابینەی قازی محەمەددا، ئاماژەیە بۆ کودەتایەکی نەرم لەلایەن چینی سەرووەوە لە دژی توێژی ناوەڕاست و ڕۆشنبیران.
لیستی دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژ.کاف (بەپێی کتێبی مێژووی مەهاباد):
١- عەبدولڕەحمان زەبیحی ٢- حوسێن فەروهەر ٣- عەبدولڕەحمان ئیمامی ٤- عەبدولقادر مودەڕیسی ٥- نەجمەدین تەوحیدی ٦- محەمەد نانەوازادە ٧- عەلی مەحموودی ٨- محەمەد ئەسحابی ٩- عەبدولڕەحمان کیانی ١٠- سدیق حەیدەری ١١- قاسم قادری ١٢- محەمەد یاهۆ ١٣- محەمەد شاپەسەندی ١٤- حامید مازووچی ١٥- محەمەد سەلیمی ١٦- مەلا عەبدوڵڵا داوودی
لیستی کابینەی کۆماری خۆموختاری مەهاباد:
١- سەرۆک وەزیران: حاجی بابا شێخ ٢- وەزیری جەنگ: محەمەدحوسێن سەیف قازی ٣- وەزیری ناوخۆ: محەمەدئەمین موعینی ٤- وەزیری تەندروستی: محەمەد ئەیووبیان ٥- وەزیری ڕاوێژکار: عەبدولڕەحمان ئیلخانیزادە ٦- وەزیری ڕێگاوبان: ئیسماعیل ئیلخانیزادە ٧- وەزیری ئابووری: ئەحمەد ئیلاهی ٨- وەزیری پۆست: کەریم ئەحمەدی ٩- وەزیری بازرگانی: مستەفا داوودی ١٠- وەزیری فەرهەنگ: مەناف کەریمی ١١- وەزیری کشتوکاڵ: مەحموود ولیزادە ١٢- وەزیری ڕاگەیاندن: سدیق حەیدەری ١٣- وەزیری کار: خەلیل خوسرەوی ١٤- وەزیری دادوەری: مەلاحوسێن مەجدی
لە لیستی کابینەدا، تەنها ناوی یەکێک لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵە دەبینرێت — ئەویش خانزادە بوو (سدیق حەیدەری).[20]
دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژ.کاف، لە ماوەی یازدە مانگی کۆماری خۆموختاری مەهابادا، سەرەڕای ناڕەزایەتی لە سیستەمی زاڵ، بە هیوای بەدیهاتنی خەونە گەورەکانیان، درێژەیان دا بە چالاکی و خزمەت لە کۆماری مەهابادا.
پاشکۆی ٣: ئاڵا + مزگەوت؛ ئامرازی مەشرووعیەتی بارزانی
لە سەرەتای ئەم لێکۆڵینەوەیەدا خوێندمانەوە کە مەسعود بارزانی لە ساڵی ١٩٩٨دا، بە یارمەتیی دەوڵەتانی ئێران، تورکیا و عێراق، زاڵبوونی خۆی بەسەر کوردستانی عێراقدا چەسپاند و هەشتا لە سەدی سامانی ئەم خاکەی خستە بەردەم خۆی و خێزانەکەی. بەڵام ئەمە بەس نەبوو؛ ئەو دەیویست وەک ڕێبەری ڕزگارکەری گەلی کورد بناسرێت. بۆ ئەم مەبەستە، لە ساڵی ١٩٩٩دا ئاڵایەکی بۆ کوردستان دیزاین کرد کە زیاتر لەوەی هێمای گەل بێت، ڕەنگدانەوەی خەونە خێزانییەکانی ئەو بوو.
لە ساڵی ٢٠٢٦دا، بارزانی هەمان ڕێگای بە ئامرازێکی نوێوە درێژە پێدا: بنیاتنانی گەورەترین مزگەوتی جیهان بە ڕووبەری دوو ملیۆن مەتر چوارگۆشە لە هەولێر[21]. پێشتر ئاڵای کوردستان خرایە خزمەت مەشرووعیەتی نەتەوەیی بارزانی، ئێستاش قەرارە مزگەوتی بارزانی بکرێتە ئامرازی مەشرووعیەتی ئایینی ئەم بنەماڵەیە.
ئەم بیناسازییە مەزنە هێمای تەلارسازیی پڕۆژەیەکی سیاسییە بۆ مەشرووعیەتبەخشین بە سیستەمێکی خێزانی، عەشیرەیی و دواکەوتوو.
سیستەمێک کە تەنها پشتبەستوو بە چەکداری عەشیرە، پێشمەرگە و پشتیوانیی دەوڵەتانی هەرێم نییە، پێویستیشی بە ئامرازێکی ئایدیۆلۆژی هەیە، ئامرازێک کە گەندەڵی و جیاوازیی چینایەتی بشارێتەوە و پێکهاتەی ئێستا وەک شتێکی پیرۆز نیشان بدات.
گەشەکردنی جریانە ئیسلامە سیاسییەکان — ئیخوانی، سەلەفی، تەکفیری و جیهادی— لە کوردستانی عێراق لەژێر دەسەڵاتی بارزانیدا، هەڕەمەکی نییە. بارزانی بە پشتبەستن بەم جریانانە، ڕۆحی ڕەعیەتی خستووەتە ناو کۆمەڵگا و «بەهەشتی ئۆلیگارشیای عەشیرەیی»ی بە نرخی دۆزەخیکردنی ژیانی نەوەدوپێنج لە سەدی گەلی باشور دروست کردووە.
سیستەمە دواکەوتووەکان لەژێر سایەی نەزانیدا بەردەوام دەبن. بەڵام لە کۆمەڵگایەکی هۆشیاردا، بەرەو نەمان دەچن. لەبەر ئەمە، تاڵانکەرانی سامانی نەتەوەیی، هەمیشە پێویستیان بە پەردەیەکی پیرۆزی هەیە.
نیچه فیلسوفی ئاڵمانی:
«پیرۆزکردن سەرچاوەی دیکتاتۆری و ستەمکاریە. هەر شتێک پیرۆز ناودەبرێت، واتای ئەوەیە کە تۆ چیتر مافت نییە بە ئاسانی بۆچوونی خۆتی سەبارەت بەو دەربڕیت و تەنانەت بچووکترین ڕەخنە و ناکۆکی لەگەڵیدا، بە تاوانێکی گەورە هژمار دەکرێت. ئەم پیرۆزە دەکرێت هەر شتێک بێت: کتێبێک، ئایدیۆلۆژییەک، مرۆڤێک، بینایەک و.... هیچ کەس و هیچ شتێک ئەوەندە پیرۆز نییە کە نەتوانرێت ڕەخنەی لێ بگیرێت. ڕاستی پێویستی بە ڕەخنەیە نەک ستایش»
[1]- ناوەندی کەلتووریی کوردانی ئیلینۆی (Kurdistanica)، بەڵگەی پەسندکردنی ئاڵا لەلایەن پەرلەمانی هەرێمی کوردستان بە یاسای ژمارە ١٤ (١٩٩٩)؛ هەروەها ڕاپۆرتەکانی ستانداردکردنی ئاڵای کوردستان لەلایەن مێهرداد ئیزەدی و بیژەن ئەلیاسییەوە (١٩٩٨).
[2]- چاوپێکەوتنی مێژووی زارەکی لەگەڵ فاتیمە ئەسەد شاهین؛ هەروەها هەواڵەکانی ڕووداو و کوردستان٢٤ لەبارەی بۆنەی ڕۆژی ئاڵای کوردستانەوە — پێویستە باس بکرێت کە ئەم میدیایانە پەیوەستن بە پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراقەوە و نابێت وەک سەرچاوەیەکی سەربەخۆ سەیر بکرێن. https://kurdistanmemoryprogramme.com/index/fatima-assad-shahin/
[3]- هۆنراوەی «ئاڵای کوردستان»، لە کتێبی ئاڵەکۆک، هەژار موکریانی.
[4]- ئەم ئاڵایە تا ساڵی ١٩٧٦ لە تاران، لە ماڵی مامۆستا ئیحسان نووری پاشا، ڕابەری بزوتنەوەی ئارارات پارێزراوە. بەگوێرەی وەسیەتی ئیحسان نووری پاشا، ئەم ئاڵایە دوای مردنی ئەو درایە ئەیوب بارزانی، ئامۆزا و ڕەخنەگری مەسعود بارزانی. ئاڵایەک بە ژمارەیەکی زۆر لە تیشکی وردی خۆر.
[5]- توێژینەوەی شوێنەواریی سەبارەت بە شوێنی نۆسنگیی زاگرۆس (گەنجدەرە، تەپەی ئاسیاب و شێخئیئاباد لە کرماشان؛ چیاگۆڵان لە ئیلام؛ جەرمۆ و بوستانسوور لە سلێمانی) وەک یەکێک لە یەکەم ناوەندە سەربەخۆکانی ماڵاوایی گەنم و شۆڕشی کشتوکاڵیی نۆسنگی؛ لەوانە لیستی کاتیی میراتی جیهانیی یونیسکۆ بۆ شوێنی بوستانسوور و وتارە پسپۆڕانەکانی شوێنەواری (ساینسداریکت، ڕیسێرچگەیت).
[6]- «١٩٦٧ Kurdish Revolt in Iran»؛ بە ئاماژە بە توێژینەوەکانی Ervand Abrahamian و Svante Cornell سەبارەت بە سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران بە هاوکاریی مەلا مستەفا بارزانی.
[7]- کریس کوچێرا، کتێبی «سیاسەتی کوردەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست» ئیبراهیم یونسی، و کتێبی مایکل گانتەر.
[8]- ڕاپۆرتێکی سەربەخۆ سەبارەت بە هاوکاریی سەربازیی پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق لەگەڵ ئارتێشی کۆماری ئیسلامیدا لە ساڵانی ١٩٨٢-١٩٨٣. «The Kurds Between Iran and Iraq», Middle East Report (MERIP), 1986.
[9]نۆشیروان مستەفا؛ ژمارەی تەلەفاتی پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق لە هاوکاریی سەربازی لەگەڵ ئارتێشی کۆماری ئیسلامیدا لە دژی پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران (١٩٧٩-١٩٨٣).
[10]- بەڵگەنامەی داواکاریی یارمەتیی مەسعود بارزانی لە ئارتێشی عێراق لەژێر فەرمانی سەدام حوسێن لە ٣١ی ئاگۆستی ١٩٩٦ لە دژی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، و دەرکردنی هێزەکانی ئەم یەکێتییە لە شارە گەورەکانی هەرێمی کوردستان بە یارمەتیی ئارتێشی عێراق.
[11]- بەڵگەنامەی عەمەلیاتەکانی «چەکوش» (Hammer) و «بەرەبەیان» (Dawn)، ١٩٩٧؛ و ڕاپۆرتی هاوکاتی ڕۆژنامەی The Washington Post (١٦ی مەیی ١٩٩٧) سەبارەت بە عەمەلیاتە هاوبەشەکانی تورکیا و پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق لە دژی پارتی کرێکارانی کوردستان.
[12] - خەرمانێک لە کۆی یادەوەریەکانی سەنگەری کودایەتیم. لاپەڕەی 101-102 چاژی 2723 / بیری پاژیک.
[13]- دیداری تەمەن — جلال تاڵەبانی — جلدی یەکەم — لاپەڕە ١٥٨.
[14]- دیداری تەمەن — جلال تاڵەبانی — جلدی یەکەم — لاپەڕە ١٧٦.
[15]- کتێبی تەندبادی ڕووداوەکان؛ گفتوگۆ لەگەڵ سەرهەنگی ستادی «عیسا پەژمان»، نوێنەری شا و بەرپرسی ساواک لە کوردستانی عێراق (لاپەڕە ١٦٠ی کتێبی دیداری تەمەن — جلال تاڵەبانی).
[16]- کتێبی «خیانەتەکانی قیادەی مووقەت بە نەتەوەی کورد»: عەبدوڵڵا حەسەنزادە و دکتۆر قاسملو، لاپەڕە ٧، بڵاوکراوەی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران، ١٣٦٠/٦/٢٥ — ١٩٨١/٩/١٦.
[17]- حازم عەلی کوتک، «٥٧ ساڵ خواڵنەوە لە ژێر وەهمی شۆڕشدا»، یادداشت و بیرەوەری، چاپی یەکەم، ٢٠٢٠، نوسخەی پیدیئێف، لاپەڕە ٣٥.
[18]- بەڵگەنامەی گۆڤاری «کوردستان»، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران، یەکەمی ئابانی ١٣٢٤.
[19]- مامۆستا هێمن موکریانی، کۆمەڵە بەرهەمەکان (سەرژمێری و کۆی شیعر و پەخشانی مامۆستا هێمن موکریانی)، بڵاوکراوەی کوردستان، سنە، چاپی دووەم، ١٣٩٥، ل. ٤٢. جیاوازیی بچووکی یەک تا دوو ڕۆژەی ئەم گێڕانەوەیە لەگەڵ ڕێکەوتی وردی هەر یەکێک لەو سێ ڕووداوە، شتێکی سروشتییە لە تۆمارکردنی بیرەوەری چەند دەیە دوای ڕووداندا و بەهیچ شێوەیەک ئەساسی بابەتەکە — واتە دامەزراندنی پارت لە سەرەتای ئابانی ١٣٢٤، نەک لە پووشپەڕی هەمان ساڵدا — تێکناداتەوە.
[20]- کتێبی مێژووی مەهاباد؛ نوسینی سەید محەمەد سەمەدی- لیستی دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژ.کاف و کابینەی کۆماری خۆموختاری مەهاباد، بەپێی بەڵگەنامەی گۆڤاری «کوردستان».
[21]https://paytaxt.krd/posts/5143 — https://www.hawlergov.org/app/ku/node/13544 — https://www.kurdistan24.net/en/story/921249 — https://thenewregion.com/posts/5688
نظرات
ارسال یک نظر