مسجد بارزانی: معماری سلطه و بازتولید عشیرهسالاری
مسجد بارزانی: معماری سلطه و بازتولید عشیرهسالاری
https://drive.google.com/file/d/1_ud2GAWtkp3vqIOwGVu1g6FdEUzlE8V2/view?usp=sharing
در اربیل، پایتخت اقلیم کردستان عراق، پروژهای عظیم تحت عنوان مسجد بارزانی در حال شکلگیری است که فراتر از کارکرد عبادی ، روایتگر نظام قدرتی است که که توسط ترکیه و استعمار غربی بر مردم کردستان عراق تحمیل شده است.
این بنای عظیم با طراحی مدرن-سنتی، نه صرفاً یک مکان مذهبی، بلکه نمادی معماری از یک پروژه ایدئولوژیک است؛ پروژهای که هدف آن مشروعیتبخشی به یک نظام الیگارشیک عشیرهای وابسته و مرتجع است.
ایدئولوژی به مثابه نرمافزار سلطه
تاریخ بشر نشان داده که هیچ نظام قدرتی نمیتواند تنها با اتکا به زور دوام بیاورد. دولتهای مبتنی بر شمشیر عریان—از ایلخانان مغول تا تیموریان—همگی پس از مرگ بنیانگذاران در سرازیری فروپاشی قرار گرفتند. اما حکومتهایی که توانستند ایدئولوژی را به عنوان سیمان اجتماعی به کار گیرند، قرنها پایدار ماندند. حاکمیت صفویان با نهادینهسازی تشیع 235 سال دوام یافت. حکام نالایق قاجاریه با میراث همان ایدئولوژی 130 بر ایران حکومت کردند. همه این درس تاریخی را به خوبی فهمیدند:
قدرت پایدار= قوه قهریه+رضایت عمومی
در کردستان عراق، الیگارشی بارزانی نیز به همین درس تاریخی عمل میکند. این نظام که بر مبنای پایههای خاندانی، عشیرهای، موروثی، حزبی، دینی و مالی شکل گرفته، نمیتواند تنها با حمایت دولتهای منطقه، پیشمرگه و دستگاه امنیتی خود را حفظ کند. برای تضمین بقای درازمدت، این الیگارشی به دستگاه ایدئولوژیک نیاز دارد—دستگاهی که آگاهی تودهها را مدیریت کند، فساد سیستماتیک، غارتگری و شکافهای طبقاتی را پنهان سازد، و نظم موجود را امری طبیعی و مقدس جلوه دهد.
اسلام سیاسی: استراتژی سلطه استعمار
رشد غولآسای جریانهای اسلام سیاسی—اخوانی، سلفی، تکفیری و جهادی—در کردستان عراق هیچگاه تصادفی نبوده است. این جریانها بذر کینهتوزی، زنستیزی، دگراندیشکشی و شیعهکشی میکارند تا فرهنگ آزاداندیشی، حقوق بشر، برابری زن و مرد، و عدالت اجتماعی به محاق فراموشی سپرده شوند.
این استراتژی نه ابتکار محلی، بلکه بازتولید تجربهای است که امپریالیسم غربی در خاورمیانه به اجرا گذاشت. پس از جنگهای جهانی، وقتی که انقلابهای روسیه و چین و جنبشهای استقلالطلبانه جهان سوم موجودیت سرمایهداری جهانی را تهدید کردند، بلوک امپریالیستی کمربندهای ایدئولوژیک از طریق تقویت ناسیونالیسمهای افراطی و مهندسی اسلام سیاسی ایجاد کرد. از اخوانالمسلمین و مجاهدین افغان تا القاعده و داعش، همه در این پروژه نقش داشتهاند: مقابله با سوسیالیسم، سکولاریسم، اندیشه آزاد، تفکر نقاد و عدالتخواهی.
حکام کردستان عراق نیز با دستیاری این جریانهای واپسگرا، روح بردگی و رعیتی را در کالبد اجتماع دمیدهاند. زمینههای فکری و فرهنگی برای بنای «بهشت الیگارشها» فراهم شده، به قیمت جهنمی کردن زندگی ۹۵ درصد از آحاد جامعه.
از معبدهای سومر تا مناره های بارزانی
در سومر، ۴۰۰۰ سال پیش، هسته مرکزی هر دولتشهر یک معبد اصلی و یک حاکم مذهبی-سیاسی (انسی یا لوگال) بود. این ساختار، دولت و دین را به یکدیگر پیوند زد تا مدیریت مازاد تولید و ادارۀ سلسلهمراتب اجتماعی ممکن شود.
این الگو در تاریخ تکرار شده: کنستانتین در قرن چهارم میلادی مسیحیت را از یک جنبش رهاییبخش فرودستان به ابزاری برای همجوشی تودههای ناراضی و تثبیت سلسلهمراتب ثروت تبدیل کرد.
مسجد بارزانی نیز همین کارکرد را دارد. این بنا نه برای خدا، بلکه برای بازتولید هژمونی ساخته میشود. وقتی که نظام اقتصادی حکومت کردستان عراق مبتنی بر هیچیک از مدلهای شناختهشده سرمایهداری مولد یا سوسیالیستی نیست و در عوض الیگارشی کوردایتی بر آن حاکم است—نظامی که همزمان دشمن عدالت اجتماعی و سرمایهداری مولد و مترقی است—بنای چنین مسجدی به معنای تقدیس این نظام است.
این سیستم تنها در بستر جهل و تاریکی توان زیستن دارد و در یک جامعه روشنفکر، مترقی و آگاه محکوم به زوال است. ازاینرو، زیستگاه خاص خود را شکل میدهد و جامعه را به قهقرا کشانده و آن را تقدیس میکند.
هرم سرمایهداری یا هرم عشیرهسالاری؟
نمادنگاری هرم سرمایهداری به شرح ذیل است:
- رأس: نظام سرمایه
- طبقه حاکم: «ما بر شما حکومت میکنیم»
- نهادهای ایدئولوژیک: «ما شما را فریب میدهیم»
- دستگاه سرکوب: «ما به شما شلیک میکنیم»
- بورژوازی: «ما بهجای شما میخوریم»
- قاعده—کارگران و زحمتکشان: «ما برای همه کار میکنیم و به همه غذا میدهیم»
هرم الیگارشی کوردایتی
در کردستان عراق، این ساختار شکل خاص خود را دارد:
- رأس: خاندان بارزانی و الیگارشی کوردایتی
- دستگاه حکومتی: حزب دموکرات کردستان و ساختار حکومتی رسمی
- دستگاه ایدئولوژیک: جریانهای اسلام سیاسی، رسانههای حزبی، نهادهای مذهبی (جایگاه مسجد بارزانی)
- دستگاه سرکوب: نیروهای پیشمرگه، دستگاه امنیتی-اطلاعاتی
- شبکه اقتصادی: انحصارات وابسته به خاندان، پیمانکاران، و واسطههای اقتصادی
- قاعده: کارگران، کشاورزان، معلمان، کارمندان، و ۹۵٪ آحاد جامعه که بار این ساختار را بر دوش میکشند
این ساختار نه سرمایهداری مولد، نه سوسیالیستی است؛ بلکه الیگارشی عشیرهای-رانتی است که بر استخراج نفت و غارت منابع ملی با شراکت ترکیه متکی است.
پروژه ای سیاسی در قامت عبادتگاه
مسجد بارزانی نه صرفاً یک مکان عبادی، بلکه بیانیه معماریِ یک پروژه سیاسی است. این بنا میخواهد بگوید:
- نظام موجود، نظمی الهی است
- سلسلهمراتب عشیرهای، ساختاری طبیعی است
- انحصار خاندانی ثروتهای کردستان، قضای مقدر است
- مقاومت در برابر آن، گناهی نابخشودنی است
مسألۀ اصلی جوامع بشری در ۵۰۰۰ سال گذشته، مسألۀ سلسلهمراتب قدرت و ثروت و نابرابری بوده است. و هیچ منارهای، هرچند بلند، نمیتواند این واقعیت را پنهان کند: طبقات فرودست، زمانی که به آگاهی نقادانه برسند، هیچ ایدئولوژی و هیچ معماری قدرتی را نمیپذیرند.
در نهایت، مسجد بارزانی یادآوری است از این واقعیت که غارتگران ثروتهای ملی همیشه نیاز دارند تا غارتگری را با پردهای از قداست بپوشانند.
آیا بارزانی خواهد توانست فروپاشی نظام عشیرهسالاری را با احداث بزرگترین مسجد خاورمیانه به تعویق بیندازد؟
تا چه زاید زمان...
نظرات
ارسال یک نظر