کورتە مێژووی نەورۆز،جل، جامانە و کوردایەتی

کورتە مێژووی نەورۆز،جل، جامانە و کوردایەتی

                                                                                     زاگرۆس- ٢٠٢٥

  دابەزاندنی فایلی پی دی ئێفی کتێبەکە👈PDF

 فایلی وۆردی کتێبەکە هەڵگری وێنە و دۆکۆمێنتەکانن بۆ چاپ یان خوێندنەوەی تەواو نوسخەی پی دی ئێف دابەزێنە

👈PDF

                                                                                     زاگرۆس- ٢٠٢٥

 

    ئەم کتێبە پێشکەشە بە هۆگرانی ئاشتی، ئازادی و دادپەروەری

مێژوو تەنیا گێڕانەوەی ڕووداوەکانی ڕابردوو نییە، مێژوو زانستێکە بۆ ناسینی ڕابردوو، دۆزینەوەی یاساکانی پێشهاتە کۆمەڵایەتییەکان، تێگەیشتن لە ئێستا و پێشبینی­کردنی داهاتوو

ناوەرۆک:

1.     نەورۆز جەژنێکی نێونەتەوەیی. 4

2.     سێ قۆناغی پێگەییشتنی نەورۆزی نەتەوەیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان. 5

3.     پیرەمێرد داهێنەری نەورۆزی نەتەوەیی کوردستان. 6

4.     باکوری کوردستان لانکەی نەورۆزی نەتەوەیی. 7

5.     پڕۆسەی پێگەیاندن و گشتگیرکردنی نەورۆزی پیرەمێرد لە چوار پارچەی کوردستان. 9

سیسێر پێشەنگی نەورۆزی نەتەوەیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان. 10

6.     ڕۆژهەڵات و نەورۆزی نەتەوەیی ٢٠٢٤. 12

7.     سیسێر لە ئاوێنەی مێژووی هاوچەرخ دا 14

8.     پوختەی وتاری مامۆستا هێمن لە سەر نەورۆز: 18

مێژووی جامانە لە کوردستان. 22

9.     باشوری کوردستان و جامانە. 23

10.  مەلا مستەفا و جامانە. 23

11.  ڕۆژهەڵاتی کوردستان و جامانە. 25

12.  عەڕەب و جامانە. 26

13.  فارس و جامانە. 27

14.  شەدە و هەوری لە کەلتور و فەرهەنگی کوردی دا 28

15.  سەدام حوسێن و جامانەی سوور. 29

16.  حیزبی دێموکڕات، کۆمەڵەی ئێران و جامانە. 30

پروسه‌ی شکل‌گیری جلی ئێستای پیاوانەی کوردی. 31

17.  سپای یەنی چێری. 32

18.  جلی خۆماڵی کوردی. 36

19.  ٥- جلی کوردی تا پێش سەدەی بیستەمی زایینی. 38

20.  هاتنی جلی یەنیچێری بۆ کوردستان. 39

21.  دەوری خەباتی چەکداری لە برەودان بە جلی کوردی. 46

22.  جل لە نێو بەرداشی سەنعەت و نەریت دا 48

ڕاستی سوننەتی کوردایەتی. 53

23.  کوردایەتی_ئایدۆلۆژیای دەرەبەگایەتی نوێ (Neo-feudalism) 55

24.  جیاوزی سەرمایەدار و سەروەتمەند (سەرمایە و سەروەت) 56

25.  پاشخانی فکری سیاسی و مەزهەبی بەرەی ڕاستی سونەتی کوردستان. 61

26.  خەونی ڕاستی سونەتی ڕۆژهەڵاتی کوردستان. 63

27.  ئۆلیگارشی کوردایتی. 64

28.  کوەردایەتی و ڕێبازی«دفع الافسد بالفاسد». 66

29.  پرسیارێک لە کوردانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان. 69

30.  جیاوازی کوردایەتی باشور لە گەڵ پاڕچەکانی دیکەی کوردستان. 70

دەوڵەتی کوردی (فرۆشتنی خەونێکی نەزۆک بە خەڵکی کورد) 72

31.  پێنج پێشنیازی بونیادنانی دەوڵەت-نەتەوە 72

32.  کوێرە ڕێی کوردایەتی لە قووڵکەوە بەرەو سیاچاڵ. 76

33.  شکست و ناکامی سیستمی دەوڵەت-نەتەوە 78

34.  مامۆستا هێمن لە زیندانی دۆڵەتوی گەورکی سەردەشت. 79

35.  "مامۆستاهێمن" و "ڕاستی سوننەتی کوردایەتی" لە دادگای مێژوو دا 81

ڕیشەناسی دەستەواژەی جاش.. 82

36.  ئایا خراپترین دەسەڵاتی کوردی باشترە لە باشترین دەوڵەتی بیانی؟ 84

37.  سیستەمی ئابوری و خزمەتگوزاری ئێران و باشوری کوردستان لە دو تای یەک تەرازوو دا 85

38.  حەفتا لە سەدی(٧٠٪) داهاتی باشور بۆ کوێ چوە و دەچێ؟ 88

39.  سایکۆلۆژی ئاغا، شێخ و سەرۆک عەشیرە (شێری ناو‌ ماڵ و ڕێوی دەرەوە) 93

خەسارناسی بنەماڵەی بارزانی. 93

40.  عیسا پژمان میعمار و هەڵگیرسێنەری شۆڕشی ئەیلولی ١٩٦١. 96

چۆن مەلا مستەفا کۆمەڵگای باشوری کوردستانی سەد ساڵ گەڕاندەوە دوایە؟ 99

41.  مەلا مستەفا بارزانی و دەسەڵات. 100

42.  شڵتاغەکانی بنەماڵەی بارزانی «بکوژە و شڵتاغ بکە». 108

کوردستان یەک نوێن و دوو خەونی جیاواز. 115

خۆ بە خاوەن کردنی دروشمی "ژن ژیان ئازادی" لە پاییزی٢٠٢٢. 118

43.  پێگەی ژن لە سیستەمی کوردایەتی دیوەخان دا 122

44.  دەوڵەمەندی خێڵی کوردایەتی دیوەخان لە مەیدانی سەفسەتە. 125

45.  شڵتاغ، زمان‌شڕی و چەواشەکاری خێڵی کوردایەتی دیوەخان. 128

کوردایەتی دیوەخان و بەتاڵی رۆئیای ئینسانی. 128

46.  پرسیارەکانی قوتابخانەی کوردایەتی. 130

47.  ڕێگای سێهەم "ئیستڕاتژی هاوژیانی لە گەڵ گەلانی ئێران". 131

48.  قازانجەکانی کوردی ڕۆژهەڵات لە یەکگرتویی لە گەڵ فارس و گەلانی دیکەی ئێرانی. 133

49.  پەڕاوێز و سەرچاوەکان. 134

 

 

 

نەورۆز جەژنێکی نێونەتەوەیی

 

بە درێژایی هەزاران ساڵ نەورۆز جەژنێکی نێونەتەوەیی گەلانی کورد و ئێرانی بوە. تا ساڵی ١٩٤٨ لە چۆنیەتی یادکردنەوەی نەورۆز جیاوازیەکی بەر­چاو لە نێوان کورد و گەلانی دیکەی ئێرانی نەدەبینرا.

     ڕەسمە هاوبەشەکان بریتی بوون لە ئاور کردنەوە، چێشت لێنان، سەردانی ماڵی خزمان، دانی جێژنانەی گەورەساڵان بە مناڵان، ڕەنگ کردنی هێلکە، چاندنی سەوزە و...

     یادی نەورۆز لە شیعری شاعیرانی کوردی پێش پیرە مێرد(١٩٥٠-١٨٦٧) وەک بۆنەیێکی نەتەوەیی نابینرێ. ئەم شاعیرانە وەک شاعیرانی دیکەی گەلانی ئێرانی نەورۆزیان لە گەڵ ئەم دەستەواژانەی خوارەوە خستۆتە ناو ڕایەڵ و پۆی شێعرەکانیان:

خونچە، گوڵ، بولبول، یار، گوڵنار، دڵدار، دولبەر، نیگار، نەوبەهار، عاشقان، دڵفگار، دڵ­ئەفروز، زوڵف، ڕوخسار و قامەتی یار [1] تا ئەم ساڵانەی دوایی، بۆنە ئایینیەکانی وەک قوربان و کۆتایی ڕەمەزان گرینگترین جەژنەکانی زۆرینەی کورد بوون.

سێ قۆناغی پێگەییشتنی نەورۆزی نەتەوەیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان

 

نەورۆزی نەتەوەیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەرئەنجامی 76 ساڵ داهێنان و کۆششی بەردەوامی ڕووناکبیران و تێکۆشەرانی چەپ و نوێخوازی کوردستانە. ئەم داهێنانە ساڵی ١٩٤٨ لە سلێمانی دەست پێدەکا، لە باکور گەشە دەکا و لە سیسێری سەردەشت ڕێشە دا دەکوتێ.

نەورۆزی نەتەوەیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە دوای ئەم سێ قۆغەی خوارەوە لە بەهاری ٢٠٢٤  گەییشتە سەر بەر:

١- "پیرەمێرد" لە سلێمانی ئێراق(١٩٤٨)

٢- باکوری کوردستان (١٩٨٢ تا ئێستا)

٢- گوندی سیسێری سەردەشت (لە ٢٠٠٨ تا ئێستا)

هێزەکانی ڕاستی سوننەتی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دوو نەورۆز (١٩٨٠ و ١٩٧٩) دەسەڵاتیان لە چەندین شار و سەدان گوندی کوردستانی ئێراندا هەبووە.

 بە گەڕان لە ئارشیڤەکانی ئەم دوو ساڵە و چل ساڵ کەمپ­نشینی و ٤٤ ساڵ بەرنامەی ڕادیۆیی و سەدان گۆڤاری ئەم حیزبانە، ئەم ڕاستیە ئاشکرا دەبێت کۆی گشتی ڕیکلامەکانی ئەم حیزبانە بۆ نەورۆزی نەتەوەیی کوردستان ، کەمتر بوە لە تەبلیغاتی  یەک مانگەیان لە نەورۆزی ٢٠٢٤ دا.   

پیرەمێرد داهێنەری نەورۆزی نەتەوەیی کوردستان

     دوای شەڕی یەکەمی جیهانی نەتەوەی کورد بە پێچەوانەی زۆربەی گەلانی جیهان بێ­دەوڵەت مایەوە. ڕووناکبیرانی کورد نیگەرانی توانەوەی نەتەوکەیان بوون. ڕێگا چارەیان لە پتەوکردنی هوویەت و شوناسی نەتەوەیی دا دۆزیەوە. یەکێک لەم ڕووناکبیرانە پیرەمێرد بوو کە گەورەترین داهێنانی لەم بوارە دا کرد.

      لەو سەردەمە دا پیرەمێرد بە ناساندنی کەلتور، زمان، مێژوو، ئەدەبیات، داب و ڕەسمەکان لە ڕۆژنامەکانی ژین و ژیان خەریکی خەباتی نەتەوەیی بوو. بەڵام دەبینێ تەنیا توێژێکی کەمی کۆمەڵگای کوردستان خوێنەری نوسراوەکانی ئەون. لە ڕاستیدا شوناس سازی و پەرەپێدانی بیری نەتەوەیی پێویستی بە هاوئاهەنگیی جەماوەری هەیە. پیرەمێرد بیری لە پڕۆژەیەکی بەربڵاوتر کردەوە کە هەموو کۆمەڵانی هەراوی خەڵکی کورد بتوانن تێیدا بەشدار بن و چالاکی بکەن.

      مامۆستا برایم ئەحمەد پێش نەورۆزی ١٩٤٨ ساڵح دیلان ڕادەسپێرێ بچێتە لای پیرەمێرد و داوای لێ­بکا شێعرێک بۆ نەورۆز بهۆنێتەوە.[2] داواکەی مامۆستا برایم ئەحمەد دەبێتە ئیلهامێک لە مێشکی پیرەمێرد بۆ دیتنەوەی ئەم پڕۆژەیەی کە بۆی دەگەڕا.   

   پیرەمێرد وەک ئەرەشمیدۆسی یۆنانی دەڵێ: "دۆزیمەوە دۆزیمەوە، نەورۆز"[3] هەر ئەو ڕۆژە بڕیاری دا نەورۆز بکاتە گۆڕەپانی پڕۆژە گەورەکەی. گۆڕەپانێک کە هەموو چین و توێژەکانی خەڵکی کورد بە هەر زاراوە و بۆچوونێک لە خۆ بگرێ  تا خەباتی شوناس و نەتەوەیی تێدا بکەن.[4]

     پیرەمێرد لە هەنگاوی یەکەم دا "سروودی نەورۆز"ی هۆنیەوە و دای بە قادر دیلان کە ئاوازی بۆ دابنێ، تا حەمەساڵح دیلانی برای بتوانێ لە یەکەمین نەورۆزی نەتەوەیی دا بیچڕێت.[5]

      لە هەنگاوی دووهەم لە ڕۆژی ٢١ی مارسی١٩٤٨  حەشیمەتێکی زۆر بانگێشتن دەکا بۆ "گردی مامەیارە"ی سلێمانی. ئاگرێکی گەورەی کردەوە و بە مەڕاسمێکی بێ­وێنە ڕازاندیەوە.[6] پیرەمێرد بە خوێندنەوەی سروودی نەورۆز، ئاهەنگ گێڕان، شایی و هەڵپەڕکێ، ڕووحی کوردانەی وەبەر خست و بۆ هەمیشە کردی بە ڕێ و ڕەسمێکی نەتەوەیی.[7] 

     دوو ساڵ دواتر(١٩٥٠) پیرەمێرد کۆچی دوایی دەکا. خەڵکی سلێمانی تا بیست ساڵ دوای پیرەمێرد بە تەنیا ئەم جەژنەیان پیرۆز دەکرد.  دوایە شارەکانی "قەڵادزێ،هەڵەبجە، کۆیە و هەولێریشی گرتەوە.[8] لە نیوەی دووهەمی سەدەی بیستەم حەسەن زیرەک و ناسری ڕەزازی بە دەنگی زوڵاڵی خۆیان ڕووحێکی تازەیان خستە نەورۆزی نەتەوەیی و سرودە بە ناوبانگەکەی پیرەمێرد. نەورۆزی پیرەمێرد تا ئاخرەکانی سەدەی بیستەم جوغڕافیایەکی کەمی کوردستانی گرتبۆوە و جۆش و خرۆشێ پێویستی نەگرتبوو.[9]

باکوری کوردستان لانکەی نەورۆزی نەتەوەیی

     تا دەیەی هەشتای سەدەی بیستەم پڕۆژەی ئەتاتورک بۆ تواندنەوەی کورد گەییشتبۆ قۆناغەکانی کۆتایی. تەنانەت پێشتر ڕۆژنامەی میلیەتی تورکیا کاریکاتۆڕێکی چاپ کردبوو کە تێیدا گۆڕێکی لە داوێنی کێوی ئارارات کێشابۆوە لێی نوسرابو: " کوردستانی خەیاڵی لێرە نێژراوە"[10]

 

    ساڵێک دوای بەڕێوەچونی ڕێ و ڕەسمی یەکەمین نەورۆزی نەتەتەوەیی سلێمانی، لە باکوری کوردستان مناڵێک لە دایک بوو کە پڕۆژەی پیرەمێردی بە ئاکام گەیاند.(١٩٤٩)

ئەم مناڵە ڕێڕەوی مێژووی گۆڕی و خەیاڵی تورکیای بۆ توانەوەی کورد لە گۆڕ نا. سیستەمێکی دامەزراند کە بە پێچەوانەی حیزبە سونەتیەکانی پێشووی کوردستان خەباتی خۆی لە چوارچێوەی شەڕی چەکداری سنووردار نەکرد.

   بوارەکانی پەروەردە، فەلسەفە، مێژوو، مێتۆلۆژی(ئۆستورەناسی)، کەلتور، هونەر، مۆسیقا،  و تەنانەت ئافراندنی زمانی سۆرمانجی(تێکەڵاوێک لە زمانی سۆرانی و کرمانجی) بونە مەیدانی تێکۆشان. باکور لە درێژەی ئیستڕاتژی خەباتی هەمە لایەنە،کە گشت بوارەکانی دەگرتەوە، نەورۆزی پیرەمێردی دۆزیەوە. خوێندنەوەی تازە و داهێنانی دوبارەی لە سەر کرد.

پیرەمێرد= داهێنەرینەری نەورۆزی نەتەوەیی کورد (مخترع Inventor)

باکور= دۆزەرەوە و پەرەپێدەری داهێنانەکەی پیرەمێرد (discoverer and developer of the invention)

سیسێر= وەرگری نەورۆزی باکور و پێشەنگی نەورۆزی نەتەوەیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان

 

   پڕۆسەی پێگەیاندن و گشتگیرکردنی نەورۆزی پیرەمێرد لە چوار پارچەی کوردستان

لە ئاکامی کودتای کەنعان ئیڤرین(١٩٨٩-١٩٨٠) زیاتر لە شەشسەد هەزار کەس کەوتنە ناو زیندانە بەد­نێوەکانی تورکیا. هەزاران زیندانی ئیعدام کران. هەزارانی دیکەش لە ژێر شکەنجە دا کوژران یان بێ سەر و شوێن بوون. لەم دەورەیە دا هیچ مەیدانێک بۆ خەباتی مەدەنی نەمابوو.

      لە زیندانی ئامەدی باکوری کوردستان ڕۆژی ٢١ی ئاداری ١٩٨٢مەزلوم دۆغان[11] بە داگیرسانی سێ دەنکە شەمچە ئاگری نەورۆز پیرۆز دەکات. مەزلوم بە خەڵوزی دەنکە شەمچەکان لە سەر دیواری زیندانەکە دەنوسێت:"بەرخۆدان ژیانە،تەسلیمبوون مردنە" دوایە بە پشتێندەکەی خۆی هەڵداوەسێت و شەهید دەبێت.

      دوای مەزلوم چوار هاوڕێی دیکەی بە ناوەکانی (فەرهات کورتای، ئەشرەف ئانیک، مەحمود زەنگین و نەجیم ئونەر) لە شەوی ١٨ی ئایاری١٩٨٢ وەک ئەوەی کە گۆڤەند بگێڕن دەستی یەکدەگرن و ئاگر لەجەستەی خۆیان بەردەدەن و هاوار دەکەن:"بەرخۆدان ژیانە، تەسلیم بوون مردنە"[12] بەم شێوازە هەر چواریان جەستەی خۆیان دەکەنە مەشخەڵی نەورۆز.

    ساڵانی دواتر سەرەڕای زەخت و زۆری دەوڵەتی دیکتاتۆری تورکیا لە زیندان و ناو شارەکانی باکور چالاکی نەورۆز بە تاک یان کۆمەڵێکی بچوک بەڕێوە دەچوو.

    لە دەیەی ١٩٩٠ ژمارەی بەشدار بوان لە هەڵکشانی بەردەوام دابوو. لە دەیەی ٢٠٠٠  نەورۆزەکانی ملیۆنی دیاربەکر و ئیستانبوڵ بوونە ئەمری واقیع. بەم جۆرە لە باکوری کوردستان نەورۆز بوو بە هێمای سەرهەڵدانەوە و بەرخۆدان، ڕینێسانس(Renaissance) و ژیانەوەی دووبارە.

ڕۆژئاوای کوردستان و نەورۆزی نەتەوەیی

       لە ئاخیرەکانی سەدەی بیستەم دا نەورۆزی باکور گەییشتە ڕۆژئاوای کوردستان. پارتی یەکیەتی دێموکڕاتیک لە ساڵی ٢٠١٢ دەسەڵاتی گرتە دەست. لەم کاتەوە نەورۆزی ڕۆژئاوا لە فراوانترین ئاستی جەماوەری دا وەک گرینگترین بۆنەی نەتەوەیی پیرۆز دەکرێ.[13]

سیسێر پێشەنگی نەورۆزی نەتەوەیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان

 

  خەڵکی سیسێر بە هۆی باسەوادی، ئەزمون و پاشخانی فکری چەپ و پێشکەوتنخوازانە زووتر و قووڵتر لە ناوەرۆکی نەورۆزی باکور تێگەییشتن. ئەم خەڵکە لە ژێر کارتێکەری بیری تازە و دیتنی کۆبونەوە جەماوەریەکانی نەورۆزی باکوری کوردستان یەکەم جار ساڵی ٢٠٠٨ (١٣٨٧) لە سەر شێوازی باکور مەڕاسمی نەورۆزیان پیرۆز کرد. میوانداریەکی بە شکۆیان لە میوانەکان کرد کە لە سەردەشت، ڕەبەت و دێهاتی جیرانەوە هاتبون. جێژنەکەیان بە تیپی موسیقا، هەڵپەڕکێ، ڕەشبەڵەک، شێعر و گۆرانی ڕازاندەوە.

     ساڵەکانی دواتر ئەم جێژنەیان بە بەشداری میوانانی زۆرتر لە سەردەشت، مەهاباد، پارێزگای کوردستان و تەنانەت تیکاب، قەزوێن و ئەردەوێڵ پیرۆز دەکرد.  

      نەورۆزی سیسێر لە ساڵەکانی ٢٠١٠و ٢٠١١  گەییشتە ڕەبەت و جەماوەرێکی زیاتر بەشداریان کرد. بەڵام لە ٢٠١٢ و ساڵانی دواتر دەوڵەت پێشگیری لێکرد. بەڵام سەرەڕای بەربەستی زۆر، سیسێر تا کاتی نوسینی ئەم وتارە(٢٠٢٥) هەموو نەورۆزێک بێ پسانەوە ئەم ڕەسمەی درێژە پێداوە. ڕێ و ڕەسمی یادکردنەوەی نەورۆزی نەتەویی لە نێوان ساڵەکانی ٢٠١٢ تا ٢٠٢٣ لە ژێر کارتێکەری جێژنەکانی سیسێر و ڕەبەت  لە چەندین دێهات و شارۆچکەی ڕۆژهەڵات بە تایبەت پارێزگای سنە سەری هەڵدایەوە.^[14]

لە ڕستەوە: نه‌ورۆزی مه‌ریوان، ده‌شتی “چۆڕ و نه‌‌نه‌”- کات: 29ی 12ی 1392 - نەورۆزی ئیلام ٢٠٢٤

لە ڕاستەوە: جێژنی نەورۆزی ڕەبەت ١٣٩٠(٢٠١١)- نەورۆزی سنە ٢٠٢٤                                                                                    

ڕۆژهەڵات و نەورۆزی نەتەوەیی ٢٠٢٤

     ساڵی ٢٠٢٤ نەمامە بچکۆڵەکەی نەورۆزی نەتەوەیی سیسێر دوای تێپەڕکردنی ١٦ زستان گەییشتە سەر بەر.

     لە گشت ڕۆژهەڵاتی کوردستان  بۆ یەکەمین جار بە شێوازی باکوری کوردستان نەورۆز بە جۆش و خرۆشێکی بێ­وێنەی جەماوەری پێرۆز کرا.

    ئەم جێژنە بێ پسانەوە لە ماکۆ تا ئیلام بە شایی و ڕەشبەڵەک و شێعر و گۆرانی لە زۆربەی شارەکان و سەدان گەورەدێ بەڕێوە چوو. شوور و شەوقێکی وەک شۆڕشی "ژن،ژیان،ئازادی" کوردستانی ڕووناک کردەوە.

لە ڕاستەوە: نەورۆزی ٢٠٢٤ گوندی چەشمییەری سنه --  نەورۆزی ماکۆ- 2024

 

    ئەم جارەش "بەرەی ڕاستی سوننەتی ڕۆژهەڵات" وەک شۆڕشی "ژن،ژیان،ئازادی" ڕژانە سەر باغی تازە پێگەییشتوو تا بیکەنە مڵکی خۆیان.

دەستیان کرد بە بەرچنین، بەدنێو و بێنێوەرۆک کردنی نەورۆزی نەتەوەیی کوردستان. ناوئاخنیان کرد لە جلکی بۆر، ئاڵای چەتەگەری باشووری کوردستان و جامانە، تەنانەت جامانەی بەعس و بارزانی. ویستیان بەم شێوەیە سواری شەپۆلی جەماوەر بن و بۆنەیێکی نەتەوەیی بچوک بکەنەوە تا ئاستی بۆنەیێکی تەسکی حیزبی.

     بۆ ئەوان عەوامفریوی ئاسانتر بوو لە داهێنان، تێکۆشان و بەرهەمهێنانی نوێ. لایان وابوو دەکرێ بە نێوئاخنکردنی جامانە، ئاڵای چەتەگەری باشور و دروشمی پڕ زەرق و بەرقی کوردایەتی بێ­نێوەرۆک ببن بە خاوەنی بەرهەمی ٧٦ ساڵ خوێن و خەباتی بەرەی چەپ و نوێخوازی کوردستان.

نەورۆز لە ماوەی ٧٦ ساڵ دا(٢٠٢٤-١٩٤٨) بە ڕەنج و تێکۆشانی ڕووناکبیران و دڵسۆزانی سلێمانی، باکور و سیسێری ڕۆژهەڵات کراەوتە بۆنەیێکی نەتەوەیی.

      بە شاهیدی سەدان بەڵگە و وێنە مێژوییەکانی ٧٦ ساڵی ڕابردوو بەرەی ڕاستی سونەتی ڕۆژهەڵات(دێموکڕاتەکان و لایەنگرانی بارزانی و...) بەشداریەکی بەرچاویان لە پڕۆسەی پێگەیاندنی باغی نەورۆزی نەتەوەیی دا نەبوە.

چەواشەکاری و شێواندنی مێژوو لە سەردەمی سەردەمی گڵۆبالیزم، پەیوەندییە دیجیتاڵییەکان و جیهانی ئەکادیمی ئەمڕۆ دا سەر ناگرێ. "قطره دریاست، اگر با دریاست * ورنه او قطره و دریا، دریاست"(قەترە دەریایە، تا لە گەڵ دەریایە * دەنا ئەو قەترەیە و دەریا هەر دەریایە)

سیسێر لە ئاوێنەی مێژووی هاوچەرخ دا

سیسێر دێیەکی کۆنی ناوچەی سەردەشتی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە.^[15] ئەم دێیە لە 15 کیلۆمەتریی ڕەبەت و 25 کیلۆمەتریی سەردەشتی ئازەربایجانی ڕۆژاوا دا هەڵکەوتوە.

سیسێر بە هۆی لەوەڕگەی زۆر و دەستڕاگەییشتنی هاوزەمان بە  دارستان و کوێستان بۆ ئاژەڵداری زۆر لەبار بوە. خەڵکی سیسێر بە هۆی ئەم پێگە تایبەتیە لە کاری ئاژەڵداری دا سەرکەوتوو بوون. تا سەرەتاکانی ساڵانی 1980،ئاژەڵداری سەرەکیترین پیشەی ئەم ناوچەیە بوە.

لە سەردەمەکانی پێشوو دا تەنیا گوندە دەوڵەمەندەکان دەیانتوانی خەرجی خوێندنگەی ئایینی(حوجرەی فەقێ­یان) دابین بکەن. خەڵکی سیسێر بەهۆی شوێنی گونجاوی ئاژەڵداری و داهاتی زۆرەوە تا سەرەتاکانی ساڵانی 1960 میوانداری چالاکترین خوێندنگەی ئایینی ناوچەی سەردەشت بوون.

    لەم دێیە مامۆستایانی بە ناوبانگ وەک مەلا سەید حوسێن حوسێنی و مەلا برایم ئیسماعیل زادە وانەبێژی حوجرەی فەقێیان بوون. سیسێر دەیان مەلای پێشکەوتنخوازی پێگەیاندوە کە دەورێکی گرینگیان گێڕاوە لە دەوڵەمەند کردنی زمان، ئەدەبیات و فەرهەنگی کوردی دا.

      مەلا کەریم فیدایی ناسراو بە فیردەوسی کورد،^[16] مامۆستایان شێخ عێزەدین و شێخ جەلال حوسێنی، مەلا عەبدوڵای حەسەن­زادە، مامۆستا خدرعەبباسی (سارتکێ) و مەلا ڕەحمان ڕەحمانی  پەروەردەی ئەم قوتابخانەیە بوون.  

لە ساڵانی 1340ی کۆچی­ دا (1960ی زایینی)، مامۆستا و وانەبێژی ئایینی گوندەکە بە ناوی "مەلا براهیم ئیسماعیل­زادە" بە دروستی گۆڕانی کۆمەڵگەی کۆن و فێوداڵی بۆ مۆدێرنیزم پێشبینی کردبوو.  لە ساڵی 1342دا بە هەوڵی ئەم مەلا ڕووناکبیرە و کەسایەتی خۆشەویستی دێ بە ناوی کاک "مەلال مووسا زادە"خوێندنی نوێ لە سیسێر دامەزرا.

مەلال مووسا زادە 

بۆ ئاگاداربوون لە چۆنیەتی دامەزرانی خوێندن و پەروەردەی نوێی سیسێر، ناسینی کەسایەتی خۆشەویستی گوندەکە کاک "مەلال مووسا زادە" گرنگییەکی تایبەتی هەیە.

کاک مەلال هاوڕێی "ئیسماعیل شەریفزادە" "سولیمان معینی" و چالاکانی چەپگەرای کوردستان بوو. ئەو لە ساڵی 1343 دوای یەک ساڵ هەوڵی بێ­وچان توانی لە ئیدارەی پەروەردەی سەردەشت تەختە ڕەشەی نووسین بۆ قوتابخانە وەربگرێت. لەو کاتەدا ئوتومبیل زۆر کەم بوون. کاک مەلال ئێسترێکی بۆ سواری بارهەڵگرتن هەبوو. بەڵام بەهۆی دڵسۆزییەوە ڕازی نەبوو تەختە ڕەشە لەسەر ئێسترەکە بار بکات. چونکە نیگەران بوو کە بشکێ یان خەت و خەشی تێکەوێ. بۆیە تەختە ڕەشەکەی بە کۆڵ و شانی خۆی هەڵگرت و بە پێیان گەیاندیە سیسێر کە ٢٥ کیلۆمیتر لە سەردەشت دوور بوو.

کاک مەلال لە ساڵی 1347 بەهۆی چالاکییە سیاسییەکانییەوە دەستگیرکرا و دوو ساڵی ژیانی  لە زیندان دا بەسەربرد. لەم دوو ساڵەدا بە تەوای فێری خوێندنەوە و نووسین بوو. "ویل دورانت" مێژوونووسی بەناوبانگی کتێبی"مێژووی شارستانییەت" لە پێناسەی خوێندەواری دا گوتوویەتی: «سواد عبارت است از مهارت در کسبِ دانش و بینش علمی» (خوێندەواری بریتییە لە کارامەیی لە بەدەستهێنانی زانست و تێڕوانینی زانستی دا). لە پێناسەی نوێی یونسکۆدا، توانایی دروستکردنی گۆڕان، پێوەری خوێندەواریە. واتە کەسێک بە خوێندەوار دادەنرێت کە بتوانێت بە بەکارهێنانی خوێندنەوە و فێربوونەکانی، گۆڕانێک لە ژیانی خۆیدا دروست بکات.

 کاک مەلال نەک تەنیا لە ژیانی خۆی­دا گۆڕانی دروستکرد، بەڵکو توانی سەدان منداڵی خەڵکیش بخاتە سەر ڕێڕەوی گەشە و پێشکەوتن و بوو بە بناغەدانەری شۆڕشی کەلتوری و زانستی دێیەکەی. کاک مەلال تا ساڵی 1351 کە کۆچی دوایی کرد، بۆ چرکەیەک لە هاندانی منداڵان بۆ خوێندن و تێگەییشتن ڕانەوستا.

یەکەم مامۆستا

لە ساڵی 1342دا گەنجێک لە مەهاباد بە ناوی "میرزا ڕەحیم معینی شەڵماشی" بە پلەی دیپلۆم وەک مامۆستا لە ئیدارەی "فێرکردن و پەروەردە" دا دامەزرا و نێردرایە سەردەش.

"میرزا محەممەد" باوکی ئەم مامۆستایە، پێشتر نیشتەجێی سیسێر بوە و کۆچی کردبوو بۆ مەهاباد. "میرزا ڕەحیم" بەم پێشینە بنەماڵەییەوە، داوای لە بەرپرسانی ئیدارەی پەروەردەی سەردەشت کرد کە بۆ وانە وتنەوە بدرێتە ئەم دێیە. داواکاری مامۆستا پەسەند کرا و ڕۆییشت بۆ سیسێر. کاتێک میرزا ڕەحیم دەچێتە سیسێر، بە پێشنیاری باوکی بوو بە میوانی بنەماڵەکانی "میرزا ئیسماعیل ئیسماعیلی" و "حاجی محەممەد ئیسماعیلزادە"

فێرگەیەکی شکۆمەند

 میرزا ئیسماعیل و حاجی محەممەد؛ هەمان شەو؛ میوانداریان لە کۆمەڵێک ڕیش­سپی و پیاوماقوڵانی سیسێر کرد تا لە سەر دامەزرانی خوێندنگە  گفتوگۆ بکەن. تا ئەو کاتە گوندەکە قوتابخانەی نەبوو. دروستکردنی قوتابخانە پێویستی بە زەوی، خەرج، کار و کاتی زۆر هەبوو.  کە لەو کات و ساتەی ساڵدا مومکین نەبوو. بۆیە هەموو ئامادەبووان ڕایانگەیاند کە خانووی هەر کامێکیان گونجاو بێ، بکرێتە قوتابخانە. ئەو زەمان گوندەکە نە تەنیا کارەبای نەبوو، بەڵکو چراتۆڕ،گڕسۆز و لامپا بە دەگمەن دەست دەکەوت. زۆرینەی خەڵک لە چرای نەوتی فتیلەیی و فانوس کەڵکیان وەردەگرت. لەو شەوەدا دیاریکردنی شوێنی گونجاوی قوتابخانە مومکین نەبوو. بۆیە ئەم کارەیان بۆ ڕۆژی دواتر دواخست. خانووەکانی ئەو سەردەمە لە بەرد، گڵ و داری دارستان دروستکرابوون و ژووری گونجاو و وتاغی گەورەیان تێدا نەبوو.

بەیانی ڕۆژی دواتر کە سەردانی خانووەکانیان کرد، دیتیان کە هیچیان بۆ فێرگە گونجاو نین. پێشنوێژ و مامۆستای ئایینی گوندەکە(مەلا براهیم ئیسماعیل­زادە) پێشنیازی کرد کە قوتابخانەی ئایینی (حوجرە)ش ببینن؛ بۆ ئەوەی ئەگەر گونجاو بێت؛ بۆ قوتابخانە بەکار بهێنرێت. بەڵام بینیان کە حوجرەش بچووکتر بوو لەوەی کە جێگای  ژمارەیەکی زۆری خوێندکار ببێتەوە.

لە کۆتاییدا هەیوانی مزگەوت، کە ڕووبەرێکی گونجاوی هەبوو، پەسەند کرا. سەقفی هەیوان لەگەڵ بینای مزگەوت هاوبەش بوو. دوو لای هەیوان دیواری مزگەوت بوو. لە دوو لایەکەی دیکە دا دیوارێکیان لە دار و تانە هەڵبەست. لە ناوەوە و دەرەوە بە کاگڵ سواغیان کرد. دەرگایەک و پەنجەرەیەکیان  لە ناو دیواری تانەکە دامەزراند.

ئەم کارانە بە هاوبەشیی هەموو خەڵکی گوندەکە لە کەمترین کاتدا جێبەجێ کران. بڕیار درا کە مامۆستاکە(میرزا ڕەحیم) بچێتە شار و ئامرازە پێویستەکانی فێرگە لە ئیدارەی خوێندن و پەروەردەوە وەربگرێت. بەڵام پەروەردەی سەردەشت ڕەتی کردەوە هەر جۆرە خزمەتگوزاری و ئامرازێک وەک مێز، کورسی، تەختە ڕەشە، تەنانەت کتێبیش بەم قوتابخانەیە بدات.

تەنیا دارتاشی گوندەکە بە ناوی"محەمەدشەریف پوورئەحمەد" (سووفی ئەحمەد) لە ناو  قوتابخانەکە دا چەند پایەی داری چەقاند و لە سەر پایەکان تەختەی داری دامەزراندن، تا لە جێگەی مێز کەڵکیان لێوەربگرن. خوێندکارەکان بەپێی بارودۆخی ماڵی بنەماڵەکانیان، تەلیسێک، لەتکە بەڕەیەک، یان چەلەنگی بەتاڵی نەوتیان لەگەڵ خۆیان دەهێنا تا لە جیاتی کورسی لە سەریان دانیشن. مامۆستای گەنج (ڕەحیم معینی شەڵماشی) یەک دەست کتێبی پۆلی یەکەمی سەرەتایی هەبوو، کە بۆ وانە وتنەوەی 30 خوێندکار بەکاری دەهێنا. بەشێکی لە مووچە کەمەکەی خۆی بۆ کڕینی دەفتەر و قەڵەم بۆ خوێندکارەکان خەرجکرد.

ئیدارەی پەروەردەی سەردەشت لە ساڵی خوێندنی داهاتوو دا (١٣٤٤-١٣٤٣) ڕازی نەبوو بە بەردەوامی وانەوتنەوەی ئەو مامۆستایە لەم گوندەدا. بەڵام مامۆستای گەنج، بە هاوکاریی مەلا ئیبراهیم ئیسماعیل­زادە (کاک مەلال مووسا زادە) و گەورەکانی تری گوند، لە ماوەی نۆ مانگدا توانی بناغەی زانست و مەعریفەی نوێ بە شێوازێک دامەزرێنێت کە وەک شانامەی فیردەوسی لە هیچ با و بۆرانێک زیانی پێنەگات.  

مەلا برایم ئیسماعیل­زادە ڕووبەڕووی هێرشی هەندێک نەفامی ناوچەکە بوو کە ڕایانگەیاند کوڕەکەی ناردووەتە قوتابخانە بۆ خوێندنی «دەرسی شەیتان». مەلا برایم جوابی دانەوە کە پێغەمبەر فەرموویەتی: "اُطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّین" (بەدوای زانست دا بگەڕێ، تەنانەت ئەگەر لە چینیش بێت). بەم شێوازە توانی بیروڕای گشتی تەنانەت لە گوندەکانی تریش بە قازانجی پەروەردەی نوێ بگۆڕێت.

دووەم مامۆستای سیسێر «میرزا عەبدوڵڵا حەکیم­زادە» بوو. مەلا ئیبراهیم لەو ساڵەدا بۆ ئاسایشی مامۆستای تازە، خوێندکاری ئایینی وەرنەگرت و حوجرەی فەقێەکانی بە مامۆستا بەخشی تا لەگەڵ خێزانەکەی تیایدا نیشتەجێ بێت.

لە هەمان ساڵدا، حوسێن ئاغای خزری زەویەکی بەخشی بە قوتابخانەکە. خەڵکی گوند بە بەکارهێنانی کەرەستەی ناوخۆیی (بەرد، گڵ، دار) دوو ژوور و ڕاڕەوێکیان لەسەر دروستکرد. یەکێکیان بۆ ژووری نیشتەجێبوونی مامۆستا و ئەوی تریشی بۆ خوێندکاران تەرخانکرا.

لە ساڵەکانی دواتردا، مامۆستایانی دیکە ناسراو "آموزگار سپاهی" بە ناوەکانی ئەحمەدعلی ئیمامی خەڵکی ئەردەکانی یەزد، ئاغایانی دەستووری و فەلاحی خەڵکی سەنقوری کرماشان نێردرانە ئەم گوندە.

ساڵی ١٣٥٠دا یەکێک لە ٢٥٠٠ قوتابخانەکەی شاھەنشاهی لە سیسێر دروستکرا. سیسێر لە ساڵانی ١٣٥٠دا لە نێوان ٣٠٠ گوندی سەردەشت پلەی یەکەمی پەروەردەی نوێی بە دەست هێنا. یەکەم خوێندکاری گوندی سەردەشت کە توانی بچێتە زانکۆ خەڵکی ئەم دێیە بوو.

لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٣٥٠دا، لە سیسێر کەلتوری کتێب خوێنەوە گەشەی سەند. بەشێوەیەک کە دەیان کەس لە نەوەی یەکەمی خوێندەواری ئەم گوندە خوێنەری کتێبەکانی سەمەد بێھرەنگی، وەرگێڕاوەکانی محەممەد قازی و ئیبراهیم یونسی بوون (وەک «ماسیە ڕەشە بچکۆڵەکە» «خەرمەگەس»، «نان و شەراب»، «سپی ددان»، «دایک»، «چۆن پۆڵا ئاو دیدە بوو» و...

ژمارەی خوێندکارەکانی سیسێر کە تا ساڵی ١٣٥٧ بە پلەی مامۆستایی دامەزران، بە ١٧ کەس گەیشت. هەروەها چەندین کەسی تریان لە زانکۆکانی دیکە دەیانخوێند. نوێگەرایی و ڕۆشنبیری لە چوارچێوەی بیروباوەڕی چەپ  لە ڕێگەی ئەم خوێندکارانەوە بە قووڵی ڕەگ و ڕیشەی داکوتا. چەمکەکانی نوێ وەک ئازادی، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، یەکسانی ڕەگەزی، ئەدەب و کلتوری هەزاران ساڵەی زاگرۆسی گوندییان دەوڵەمەندتر کرد.

ئەم پێشەنگایەتە بە سەر دانیشتوانی سیسێر گران تواو بوو. زۆربەی مامۆستاکانی نەوەی یەکەم لە سەر کار دەرکران. تەنانەت نەوەی دووەمیان، سەرەڕای سەرکەوتن لە تاقیکردنەوەی زانستی دا، لە قۆناغی هەڵبژاردنی ئایدۆلۆژیک(گزینش) ڕەت دەکرانەوە.

 لە ڕوانگەی مامۆستا هێمن مێژووی نەورۆز دەگەڕێتەوە بۆ ژیانی مەڕداری کورد و ئێرانی.[17]

پوختەی وتاری مامۆستا هێمن لە سەر نەورۆز:

"جێژنی مێهرەگان لە ١٦ی ڕەزبەر(مهر) بەڕێوە دەچوو. لەم ڕۆژەوە بەران دەخرایە ناو مەڕەکان. تا یەکی خەزەڵوەر پڕۆسەی ئاوس بونی مەڕەکان بە ئەنجام دەگەییشت.

     سەد ڕۆژ دواتر جێژنی سەدە بوە.(١٠ی ڕێبەندان کە لە کوردەواری بە بێڵندانە ناسراوە). لەم کاتە دا سەد ڕۆژ لە ئاوس بوونی مەڕەکان تێپەڕ بوە. دوای چلەی گەورە ساردی و بەستەڵەک تەواو دەبێ و ئیتر مەڕەکان لە خەم ڕەخساون و بەرناوێن.

      مەڕ پێنج مانگ دوای ئاوس بوون دەزێ کە دەکاتە نەورۆز. سێزدە ڕۆژ دواتر بەرخۆڵە لە کۆز دەردەکرا. لێرە دا سەرچاوەی جێژنی سێزدە بەدەریش دەبینینەوە"[18] 

    بە پێی لێکۆڵینەوەی مێژوونوسان دوازدە هەزار ساڵ ­پێش ئێستا دەسپێکی ژیانی مەڕداری و شوانکارەیی بوە.[19] بۆ یەکەمین جار لە مێژووی مرۆڤایەتیدا لە نێو گەلانی دونیای کۆن، ئاهەنگی نەورۆز لە کۆمەڵگەی سۆمەریدا باس دەکرێت.[20] دوای سومێریەکان لە ناو نوسراوەکانی بابلی[21] و ئاشوری[22] دا دەبینرێت. لە ناو گەلانی میزۆپۆتامیا، زاگرۆسی و ئێرانی دا نەورۆز وەک هێمای زیندووبوونەوە و نوێبوونەوە و سەرەتای ساڵی نوێ و سەرەتای وەرزی بەهار ئاهەنگ دەگێڕدرا. ئاهەنگ و خۆشی لە ڕۆژی نەورۆز دا هێمای بوژانەوەی ژیان و لەدایکبوونەوەی سروشت بوە.

    پێشینەی نەورۆز لە ئۆستورەی سیاوەش دا دەبینرێت.[23] ئۆستورەی سیاوەش ڕەنگدانەوەی سووڕی مردن و ژیانەوەیە لە سروشت دا. مەرگی سیاوەش هێمای مردنی سروشتە لە زستان دا. نەورۆز هێمای تێپەڕاندنی قۆناغی سەرما و سەغڵەتی زستان و ژیانەوەی سروشتە.

     ئۆستورەی سیاوەش تێکەڵاوی کۆچی پڕ تڕاژدی حوسێن سەرەوەری شەهیدانی شیعە، عەلەوی، زەیدیە، یارسانی و سۆفیگەری بوو. لە ئاکام دا زیندووترین ئۆستورەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی لێ بەرهەم هات.[24] گوڵە شلێرە وەک هێمای دوبارە ژیانەوەی شەهید لە ئۆستورەی سیاوەش سەرچاوەی گرتوە.[25]

   ئۆپۆزیسیۆنی وڵاتانی ئیسلامی سەدان ساڵ ئەم ئۆستورەیان کردۆتە ئایدۆلۆژی سەرهەەڵدان و شۆڕش دژی دەسەڵاتی خەلافەتی ئۆمەوی، عەباسی، عوسمانی و... 

میترائیسم  نە‌رم‌ئامێری(نرم افزار) ژیانی مەڕداری و کشت و کاڵی

زاگرۆس مەکۆی دوو شۆڕشی ئاژەڵداری و کشتوکاڵە لە ١٢٠٠٠ ساڵ پێش. ئایینی میترائیسم هەزاران ساڵ پێش زەردەشت لە زاگرۆس سەری هەڵداوە، گەشەی کردووە و پەرەی سەندووە.

میترائیسم بناغەی زانستی ئەستێرە ناسی دامەزراند و گەیاندە ئاستێکی بەرز کە ئێستاش کاری پێدەکرێت. میترائیسم کارامەترین نەرمەواڵەی (نرم افزارSoftware) ژیانی مەڕداری و کشت و کاڵ بوە. ئاوێنەی باڵانوێنی سووڕی ساڵ و سروشتی زاگرۆسە.

ڕەگ و ڕیشەی زۆرێک لە ساڵنامە مۆدێرنەکان دەچێتەوە سەر لە ساڵنامەی میترائیسم. ئابوری زاگرۆسیەکان کە لە سەر مەڕداری و کشت و کاڵ بوە، لە زستان دا توشی کێشەی قاتی و برسیەتی دەبوون. خۆر لە ژیانی ئەوان دا گرینگترین هێمای ژیان بوە. سێ دەستەواژەی میترا، مێهر و خۆر یەک واتایان هەیە.

     لە شەوی یەلدا بە دواوە بەردەوام ڕۆژەکان درێژتر دەبن و و شەو کورت دەبنەوە. تا لە هاوسەنگی بەهاری(یەکی خاکەلێوە)شەو و ڕۆژ بەرابەر دەبن کە پێی دەڵێن نەوڕۆز.

      بەشی زۆری ئایینی مەسیحیەت لە میترائیسم وەرگیراوە.[26] مێهر(میترا) یەکی بەفرانبار لە دایک دەبێ(ڕۆژەکان درێژ دەبنەوە) لە دایکبونی عیسا مەسیح بە چەند ڕۆژ کەم و زیاد دەگەڕێتەوە بۆ ئەم ڕۆژە. ڕۆژی پشووی مەسیحیەکان یەکشەنبەیە بە مانای ڕۆژی خۆر. ناوی حەوت ڕۆژی حەفتە لە میترائیسم دا ڕادەی کاریگەری ئەم ئایینە لە مەسیحیەت نیشان دەدا.^[27]

کەیوان‌شید (زحل=Saturn) = شەنبە

مێهرشید (خورشید=Sun)= یەکشەنبە

مه‌شید (ماه=Moon)= دووشەنبە

بەهرام‌شید (مریخ=Mars)= سێ شەنبە

تیرشید (عطارد=Mercury)= چوار شەنبە

هۆرمز شید (مشتری=Jupiter)= پێنج شەنبە

ناهید شید (زهره=Venus)=  جومعە.  هاوتای سۆغدی ئەم ناوانە بە دەسپێکی یەکشەنبە: مهرروز، ماه‌روز، بهرام‌روز، تیرروز، اورمزدروز، ناهیدروز و جیان‌روز (کیوان‌روز)

میحرابی عەڕەبی لە مێهرابەی میترائیسم وەرگیراوە.[28] ئەدەبیاتی عیرفانی ئێرانی پڕە لە هێماکانی میترائیسم. وەک شێعرە بەرزەکەی تەباتەبایی (پرستش به مستی است در کیشِ مهر)[29]

یەکێک لە ڕێوڕەسمەکانی میترایی ئەوە بوە کە لە گەڵ هەڵهاتنی خۆر ڕوویان لە ڕۆژهەڵات دەکرد و نیایشیان دەکرد. گۆڕی میترائیەکان بە وە دەناسرێنەوە کە ڕوو بە ڕۆژهەڵات نێژراون. چونکە خۆر مژدەدەری گەرم بونەوە و بووژانەوەی ژیانە و لە ئاکام دا قیبلەکەشیان خۆرهەڵات بوە. 

    سەردەمی ئێستا نەورۆز لە وڵاتانی ئەفغانستان، ئێران، تاجیکستان، ئۆزبەکستان، قرقیزستان، قەزاغستان، تورکەمەنستان، ئازەربایجان، کوردستان و بەشێک لە پاکستان و هیندستان وەک ئاهەنگێک بۆ سەرەتای بەهار بەڕێوەدەچێت.

بۆنەکانی میترائیسم، شەوی یەلدا، جیژنی سەدە، بێڵندانە، جێژنی پیری شالیار، مەسیحیەت، و ئۆستورەی سیاوەش بە چەند ڕۆژ کەم و زیادەوە دەگەڕێنەوە بۆ یەک وەرز و زەمانی هاوبەش. کە نیشانەی ئەوەیە گشتیان یەک ڕێشەیان هەیە. 

مێژووی جامانە لە کوردستان

     تا پەنجا ساڵ پێش ئێستا لە ناو کورد دا (بە تایبەت باشور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان) سەر ڕووتی عەیب بوو. "شەدە[30]و کڵاو" و "پێچ و کڵاو" تایبەت بە پیاوان بوون.[31] هەوری[32] تایبەتی ژنان بوو. کوڕانی کورد لە مناڵیەوە کڵاو و دەسترەیان دەبەست.

    سەرپێچی شێخ و سەیدەکان شەدەی مەیلەو سەوز بوو. مەندیل(مێزەر)ی سپی تایبەتی مەلاکان بوو و دەسترەی سپی تایبەت بە خوێندکارانی دینی( فەقێ). کەشیدەی زەرد تایبەتی حاجیەکان بوو.

چەند ناوی دیکەی شەدە بریتین لە: مشکیی، ڕەشتی، شەدەی هەورامی، تولبەند، سرکەیی، گوڵوەنی، کەشی، سەروێن و داژداری.

باشوری کوردستان و جامانە

    مێژووی جامانە لە باشوی کوردستان دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانی سەدەی بیستەم.[33]

     لەم زەمانەوە بەشێکی کەم لە چینی دەستڕۆییشتوی کورد(سەرۆک عەشیرە، ئاغاوات و شێخەکان) بۆ نیشان دانی دەوڵەمەندی و پلەی چینایەتیان جامانەیان لە سەر دەنا. سەرەتا جامانەیان لە گەڵ مشکی(شەدە) تێکەڵ دەکرد. بۆ نمونە بڕوانە وێنەکانی شێخ مەحمودی حەفید.

     جامانەی عەڕەب تا نێوەڕاستەکانی سەدەی بیستەم لە ناو بەشێکی بچوکی چینەکانی مامناوەندی باشوری کوردستان جێگای خۆی دۆزیەوە.

        لە یاغیگەری ئاغاوات دژی ئیسلاحاتی زەوی ناسراو بە شۆڕشی ئەیلول(١٩٧٥-١٩٦١) زۆرینەی کوردەکانی باشور لە جێگای شەدەی کوردی جامانەی عەڕەبیان خستە سەر خۆیان.

مەلا مستەفا و جامانە

     لە ساڵەکانی ١٩٣٢ تا ١٩٥٨ بەشێک لە بارزانیەکان بە هۆکاری شەڕی عەشیرەتی لە دژی عەشیرەتەکانی دیکەی کورد لە لایەن دەوڵەتی ئێراق بۆ ناوچەکانی ناسریە و سەماوەی باشوری ئێراق دوورخرابونەوە.[34]

      وردە وردە شەدەی بارزانیەکان شڕ و کۆن دەبوون و دەڕزین. ئەو زەمان لە بازاڕەکانی باشوور جامانەی سوور هەبوو. بەڵام شەدەی کوردی دەست نەدەکەوت.[35]

    بارزانیەکان بە ناچاری لە جیاتی شەدە، جامانەی سوریان دەکڕی و سەری خۆیان پێ­دەبەست. 

    عەبدولكەریم قاسم ساڵی ١٩٥٨ دەسەڵاتی پاشایەتی هەڵوەشاندەوە و بە قازانجی گەلان و چینی ژێردەستی ئێراق دەستی دایە ئیسلاحاتێکی گرینگی ئابوری،کۆمەڵایەتی و سیاسی.

    قاسم ساڵی ١٩٥٨ ڕێگای بە بارزانیە دوور خراوەکان دا بگەڕێنەوە.

 ئەوانیش هەر بەو جامانە سورانەوە گەڕانەوە گوندەکانی خۆیان لە بادینان و کردیانە هێمای عەشیرەیی خۆیان. قاسم دواتر مەلا مستەفاشی لە سۆڤیەت بۆ هێنانەوە.

    ئەگەر حکومەتی قاسم درێژەی کێشابایە، ئێراق و باشوری کوردستان دەبونە پێشەنگی مۆدێڕنیسم، پیشەسازی، دادپەروەری کۆمەڵایەتی و برایەتی و پێکەوەژیانی گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

عەبدولکەریم قاسم لە سێ لاوە توشی دوشمنایەتی بوو:

١- ئیمپریالیسمی ئامریکا و ناتۆ کە نەوتی هەرزانی ئێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست(شادەماری ئابوری ڕۆژئاوا) لە دەستیان دەچوو.

٢- عەڕەبی قەومی، ڕەگەزپەرەست و بەعسیەکان

٣- ئاغاوات و سەرۆک عەشیرەکان کە زەویەکانیان بە سەر جوتیارەکان دابەش دەکران.

سەرەنجام ئەم سێ هێزە یەکیان گرت و بەم شێوازەی خوارەوە دەوڵەتی قاسمیان ڕوخاند: ساڵی ١٩٦١ لە باشوری کوردستان سەرۆک خێڵ، عەشیرەت و ئاغاواتی ناڕازی لە دژی ئیسلاحی زەوی شۆڕشێکی کۆنەپەرەستانەیان دەست پێکرد.

    عیسا پێژمان کارگێڕی نەهێنی ساواکی ئێران لە سفارەتی ئێران لە بەغدا، مەلامستەفای لە بەغداوە ناردە کوردستان و کردی بە ڕێبەری ئاغاواتی ناڕازی.[36]ساواکی ئێران، سیای ئامریکا و موسادی ئیسڕائیل پشتیوانی سەرەکی مەلا مستەفا بوون.[37]

    قاسم دوو ساڵ سەرگەرمی شەڕی کوردستان بوو و لە سەرکوتی پیلانگێڕانی بەغدا غافڵ مابوو. لە ئاکام دا ساڵی ١٩٦٣ بە کودتای بەعسی و قەومپەرەستانی عەڕەب کۆتایی بە ژیانی خۆی و دەوڵەتەکەی هات.

     بەم چەشنە دوشمنانی نێوخۆی کورد(چینی ئاغاوات، سەرۆک خێڵ و عەشیرە) لە گەڵ دوشمنانی دەروەی کورد (ساواک، سیا، موساد) ئەم دژە شۆڕشەیان بە سەر کورد و گەلانی ئێراق دا سەپاند.

    ناحەزانی کورد و مرۆڤایەتی توانیان قاسم و ئیسلاحاتەکەی لە گۆڕ بنێن و کوردی باشور و گەلانی ئێراق بخەنە گێژاوێک کە تائێستا لێی دەرنەچون. لە شۆڕشی ئەیلول دا مەلا مستەفا بارزانی جامانەی کرد بە هێمای کوردایەتی دیوەخان.(١٩٧٥-١٩٦١)

    ساڵی ١٩٦٤ پارتی دێموکڕاتی کوردستانی ئێراق بوو بە دوو لەت. یەکیان بەرەی دەفتەری سیاسی و یەکیان بەرەی مەلامستەفا و عەشایەری سەر بە بارزانی. لەم زەمانەوە جامانەی ڕەش بوو بە هێمای جەماعەتی دەفتەری سیاسی و جامانەی سوور بوو بە هێمای بارزانیەکان.

     مەلا مستەفا زۆر دژی سەر ڕووت بوو. بە ڕادەیێک کەسانی خوێندەواری سەڕڕووتی بە (قو.ن.دەر) ناوزەد کردبوو. مەلا مستەفا بۆ کەسانی سەڕ ڕووتی سۆرانی ئەم دەستە واژەیەی بە دوو قات بەکار دەهێنا. یەکیان بە خاتری سۆرانی بونەکەیان کە پێیانی دەکوت "سۆرەی قوندەر" و یەکیان بە هۆکاری سەر ڕووتبون.[38]

ڕۆژهەڵاتی کوردستان و جامانە

    تا دەیەی ١٩٧٠ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە دەگمەن جامانە دەکار هاتوە. لە ناو وێنەکانی کۆماری مەهاباد دا جامانە بەسەر نابینرێ.(١٩٤٦)

     لە دوا ساڵەکانی دەسەڵاتی حەمە ڕەزا شا دا بەشێک لە کوردەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان(بە تایبەت ناوچەی موکریان) بە تەقلید لە کوردەکانی باشوور فێری جامانە بەستن بوون.(دەیەی حەفتای سەدەی بیستەم)

عەڕەب و جامانە

       نیاز دایکی داهێنانە. ژینگەی عەڕەبستان بیابانە. عەڕەبەکان بۆ خۆ پاراستن لە گەردەلوولی لم و هەتاوی گەرمی بیابان بە پارچەیێکی گەورە سەر و ڕووخساری خۆیان دادەپۆشی.

    وردە وردە ئەم پارچەیە خەت و خاڵی پەیدا کرد چەند ناویان لێناوە وەک یەشماغ، چفیه و کوفیه.[39] بەم شێوازە جامانە بوو بە بەشێک لە پۆشاک و کەلتوری عەڕەب.[40]

یاسر عەڕەفات و بەشێکی دیکەی ڕێبەرانی عەڕەب جامانەیان کردە هێمای خەباتی نەتەوەیی عەڕەب.

فارس و جامانە

    فارسەکان لە ڕێگای عەڕەبی خوزستان،حاجی و زیارەتکانی کەربەلا ئەم قوماشەیان پێ­گەییشتوە. جامانە لە زمانی فارسی دا بەم دەستەواژانە دەناسرێتەوە: چَفْیه، چَپیه،[41] کوفیه، آغبانو[42] وێدەچێ دەستە واژەی "ئاغابانوو"ی کوردی لە آغبانوی فارسی وەرگیرابێ. هەر وەها جامانەی کوردی لە "جامە"ی فاسی وەرگیرابێ. جامە یانی پارچەی نەدرواو. جامەدان یانی بوخچەی هەڵگرتنی لیباس.(جامە+دان)

شەدە و هەوری لە کەلتور و فەرهەنگی کوردی دا

    بە پێچەوانەی جامانە، مێژووی شەدە و هەوری لە ناو کوردەواری دا زۆر کۆنە و دەگەڕێتەوە بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا. شەدە لەکۆنەوە بە ڕەمز و هێمای کورد ناسراوە. جامانە بە هۆی بێ­ڕیشە بوونی تا ئێستا نەچۆتە ناو بەیت،شێعر و گۆرانی کوردی. بەڵام چەندەها گۆرانی و شێعرلە وەسف و سەنای جوانی شەدە و هەوری وتراوە:

ئەڵێن لەو بانە

شەدە هەرزانە

شەدە قابیلی باڵا بەرزانە

 

ئای شەدەلار بۆچ واتکرد

چاو بەکل بۆ چ واتکرد

 

زاوا لە بووکێ مەدە

توخوا لە بووکێ مەدە

ئەگەر لەبووکێ دەدەی

دەشێوێ دەسڕە و شەدە

 

هەی ملکەو ملکەو ملکە

شەدەو هەوری لە ملکە

 شەدەو دەسماڵ تێکەڵ بوو لەگەڵ زەردە لیمۆیە

 شەدەی شلومل تۆ پێچاتەوە، ڕیشەی جەرگەکەم تۆکێشاتەوە

یا خواجە بازارگان ئەچمە کرماشان، هەوریت بۆ تێرم مشکی لەکاشان

من شەدەم بۆ دەربەند ئەویست، کە دەربەند گیرا شەدەم بۆ چییە[43]

مێژووی ڕستن و چنینی جامانە و شەدە

    لە دوور زەمانەوە هەر کام لە دوو نەتەوەی عەڕەب و کورد بە پەشم و ئامرازی خۆماڵی جامانە و شەدەی خۆیان بەرهەم هێناوە. باشترین شەدەی کوردی لە هەورامان بەرهەم دەهات.   

    رستن و چنینی جامانە بە تەکنیکی مۆدێڕن و کارخانەیی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدە لە بەریتانیا کە بە یەشماغی لەندەنی بە نێوبانگ بوە.[44]

سەدام حوسێن و جامانەی سوور

   سەدان وێنە و فیلم لە دەورەی سەدام ماون کە نیشان دەدەن یەکێک لە هێماکانی سەدام و بەعسیەکان جامانەی سوور بوە.

حیزبی دێموکڕات، کۆمەڵەی ئێران و جامانە

    پێشمەرگەکانی حیزبی دێموکڕات و کۆمەڵە لە دوای ڕوخانی پاشایەتی کڵاو و جامەنەی ڕەشیان دەبەست. بەڵام زۆر دژی جامانەی سوور بوون کە بە هێمای پارتی دێموکڕاتی بارزانی ناسرابوو. ئەو زەمان بنەماڵەی بارزانی بە "ناوی قیادەی موەقەت" لە ژێر فەرمانی دەوڵەتی ئێران شەڕی دێموکڕات، کۆمەڵە و پاکسازی ڕۆژهەڵاتیان دەکرد.

      دوای دەسپێکردنی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی(2022-09-17) حیزبی دێموکڕاتی کوردستانی ئێران بۆ بەربەرەکانی لە گەڵ پەرەسەندنی بیری چەپ، پێشکەوتنخوازی و باکور تەوەری(باکور محوری) بە خەستی ڕووی لە جامانە کرد.

     دێموکڕاتەکان لە نەورۆزی ٢٠٢٤ ویستیان بە  دەستەواژەگەلی وەک "نەورۆزی جامانەکان" "سەمای جامانەکان" "نەورۆزی مەشخەڵان"سواری شەپۆلی تازە بن و "نەورۆزی نەتەوەیی" بچوک بکەنەوە تا ئاستی بۆنەیێکی حیزبی. تا ئێستا لایەنەکانی بەرانبەر دژ کردەوەیان نەنواندوە و خۆشیان جامانەیان دەکار هێناوە.  

بۆ بە ئاکام گەیاندنی ئەم وتارە  لێکۆڵینەوەیەکی بەڕێز سەعید کەرامەت گرینگیەکی تایبەتی هەیە، کە وەک خۆی لێرە دا پێشکەشی خوێنەرانی دەکەم.←

پروسه‌ی شکل‌گیری جلی ئێستای پیاوانەی کوردی

 

                                                                نوسینی: سەعید کەرامەت

 

 

پێداچوونەوەێەک بە ڕیشەی سەرهەڵدانی جلی ئێستای کوردی دا

جلی کوردی بەتایبەت پیاوانەکەی، چ ڕێگایەکی تێپەڕاندوە تا بەم شێوەیەی ئەمڕۆی لێ دەرهاتووە؟ شێواز و جیاوازی جلی ئەمڕۆی کوردی کە هەڵسووڕاوانی سیاسی و تەنانەت بەشێکی زۆر لە هونەرمەندانی کورد لە بۆنە کولتووری و هونەرییەکاندا پێوەی دەردەکەون، لەگەڵ شێوازی جل و بەرگی سەدەیەک لەوەوپێشی دانیشتووانی کوردستان­دا چییە؟

دەوری ئەم جلە لە ئەزمەی شۆناس دا چییە؟ ئەم بابەتە کۆششێکە بۆ وەڵام دانەوە بەم پرسیارانە.
ئەگەر چاوێک لە بەرنامەی تەلەڤزیونەکانی حیزبە کوردیەکانی دەسەڵاتدار و ئوپۆزسیونەکان بکەین، یان سەرنجمان بخەینە سەر شێوەی جل و بەرگی زۆربەی گورووپە هونەری و کولتوورییەکان، دەبینین لە ماوەی چەند دەیەی ڕابوردوودا جێگاێەکی تایبەتیان داوە بەوەی کە پێیدەوترێت “جلی کوردی”.

 بۆ نموونە جلی بەڕێوەبەری بەرنامەکانی “نەورۆز تێڤی” گۆرانی بێژانێکی وەک ناصر ڕەزای، حوسەین سەفایی مەنش، نەجمەدین غوڵامی، شوان پەروەر و… یان سیاسەتمەدارانی جۆراوجۆر، لوتکەی کێوێکی سەهۆڵن کە توێژێكی بەرین نیشان دەدا کە ئەم باوەڕە بەرهەم دێننەوە و پێی لە سەر دادەگرن کە جلێک کە لە بەرچاو گشتی پێوەی دەردەکەون، میراتی ڕەسەنی کولتووری بە جێماوە لە ئەژدادی کورد لە سنووری کوردستاندا.

بەدەستهاتە بەڵگەێیەکان ئەم بۆچوونە دەباتە ژێر پرسیار و دەیسەلـمێنێت کە بە پێچەوانەی تێگەیشتنی تا ئێستا، نموونەکان و بەڵگەکانی بەردەستمان نیشانی ئەدەن، کە بە ئەگەرێکی زۆر، جلی ئەمڕۆی کوردی دیاردەێەکی زادەی دڵی کولتوور یان سەنعەتی خۆماڵیی کوردستان نییە.

بەڵکە ئەو ڕاستیەمان پێ دەڵێ کە ئەم جۆرە جل و بەرگە، وەرگیراوە لە شێوازی (یونیفورم) “یەنی چری” یان “سپای سەربازی پیادە”ی ئەمپراتوریی عوسمانی لە سەدەی ١٨ و سەرەتای سەدەی ١٩ی زایینی دا.

سپای یەنی چێری

سەرەتا ئاماژە کردنێکی کورت بە چەمک و دەوری “سپای یەنی چری” لە سیستەمی ئەمپراتوریی عوسمانی دا، یارمەتیمان دەکا بۆ باس کردن و بە دەست هێنانی زانیاری لە سەر چۆنیەیتی گۆڕانکاری لە جلی کوردی دا.

 سپای پیادە یان ئەوەی کە بە ئینگلیزی (Jnissary Crops) و بە تورکی (YeniCeri) پێ دەڵێن، ناونیشانی ئەرتەشی عوسمانی بوو کە لە چەند سەدەی سەرەتای دامەزراندنی دا، ئەندامەکانی بە زۆری لە کەسانێک بوون کە لە ئاکامی شەڕە داگیرکاریەکانی ئەو دەوڵەتە لە کۆمەڵگا نا ئیسلامیەکاندا بەدیل دەگیران. ئەم کەسانە کە بە زۆری گەنج و کەم تەمەن بوون، لە لایەن عوسمانیەکانەوە ڕاهێنانیان پێ دەکرا و دواتر وەک سەربازی تایبەت، یان فەرمانبەری ئیداری لە ناوچە جۆراجۆرەکاندا بەکار دەهێنران.

 ئەم سوپایە کە لە ساڵی ١٣٨٣ی زایینی دا دامەزرا، لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بوو بە یەکێک لە کارامەترین ئەرتەشەکانی دونیا لە سەردەمی خۆیدا، وە لە ماوەی چەندین سەدەدا بەردەوامی و بەرینبوونەوەی ئەمپراتوریەتی عوسمانیی پاراست.

 بوونی ئەم دامەزراوەیە ئەم دەرفەتەی بۆ ئەمپراتوریی عوسمانی ڕەخساند کە سنووری دەسەڵاتی سیاسیی خۆی لە ناوچەیەکی بچووکی ئاناتولیەوە بەرەو بەشێکی سەرەکیی ئەوروپا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سەرتاسەری باکووری ئەفریقا و قەفقار بەرین بکاتەوە.

نەزم و ڕێکخستن، یەکێک بووە لە هێما سەرکەوتوو و تایبەتمەندیەکانی ئەم ئەرتەشە لە سەدەکانی ناوەڕاست. جلی یەکدەست و هەراو بۆ جموجوڵ و گواستنەوەش بە یەکێک لە تایبەتمەندیە کارامەکان لە چۆنایەتی نەزم و دیسیپلینی ئەم دامەزراوەێە دەژمێردرا.

جل و بەرگی سپای یەنیچێری شتێک هەر وەک جلی ئێستای کوردی بوو. لە هەمان کاتدا، جلی باو لە نێوان توێژە نا سەربازیەکان و دەوڵەمەندەکانی عوسمانی دا نزیک لە جل و بەرگی مەلاکانی ئێستا بوو، بەڵام ئەندامانی سپای یەنیچری مەجبوور بوون بە لەبەر کردنی یەکپۆشی (یونیفورم)ی سەربازی بوون. چوونکە بە جل و بەرگی باڵاپۆش و دەرەدامانی مەلاییانەوە، جووڵە کردنی کەسەکان گورج و گۆڵ نابێت.

جلی مەلا خۆی قورسە و بۆ سوواری و غارغارێنکردنی سەربازەکان سەختتر بوو و نەدەکرا. بەڵام جلی یەنیچێری، جگە لە یەکدەست بوون، مەجالی پەلاماردانی خێرا، ئەسپ سوواریی ئاسانتر، گواستنەوەی جبەخانە، تۆشە و پێداویستیە سووکەکانی بۆ سەربازەکان ئاسانتر کرد بوو. وێنەی ژمارە ٢ جلی سەربازانی یەنیچێری نیشان دەدا.

٢- پۆلێک لە نەفەرەکانی یەنیچری لە سەرەتای سەدەی ١٩ دا

دوو بەش بوونی جل (شەرواڵ و چۆغە) دەبووە هۆی سۆکی و لەبار بوونی جل بۆ جموجوڵی لەش، هەڵهاتن و بازدان. پشتوێنیش قازانجی زۆری هەبوو. بۆ نموونە، جگە لەوەی کە پاڵپشتێک بوو بۆ ناوقەد و پشت، لە کاتی سەرمادا پشتی گەرم ڕادەگرت؛ وە لە هەمان کاتدا دەکرا بۆ ئاسانتر هەڵگرتنی چەک و چۆڵی شەڕ وەک شمشێر، فیشەک، خواردن و یان پێداویستیە سۆکەکانی دیکە کەڵکی لێ وەر بگیرێت.

دەستماڵ یان کێش و “جامانە”ش بۆ پاراستنی سەر و مل، بەرانبەر بە گەرما و سەرما، وە هەروەها لە باتی سەرین و بەتانی لە کاتێک دا کە دەستیان بەم پێداویتسیانە ڕانەدەگەیشت کەڵکیان لێ وەردەگرت. پووزەوانە، بەشێک لە پێکهاتەی جلی جێگای باسە کە لە ڕێکردنی دوور دا، لە بەفر و سەرما و هەروەها لە بەرانبەر بەرکەوت بە شتی رەقی وەک بەرد و قیسپی دار لە کاتی ڕێکردن دا قاچ و قولی دەپاراست. ئەم جلە لە ئەساس دا جلی تایبەت بە سپای یەنیچری بوو کە بە هۆی کراوە بوونیەوە، بڕێک لە توێژەکانی ناوچە شارنشینەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانیەکان کە خەریکی کار بوون، لەبەریان دەکرد. وێنەی ژمارە ٣ نموونەیەکی لێ نیشان ئەدا.

٣- لە ڕاستەوە بۆ چەپ: حەماڵ، کەژاوەچی. ئاو فرۆش

لە سەرچاوە ئەسڵیەکەی وێنەی سەرەوەدا، نەفەری ناوەڕاست بە شؤفیری تاکسی ناسێنراوە. لەوانەێە مەبەست لە تاکسی، کەژاوەیە کە کاری تاکسیی ئەمڕۆیی پێ کرابێت. چوونکە لێخۆڕینی کەژاوەکەمتر کاری جووڵەیی کردووە. هەر بۆێە جلەکانی لەگەڵ دوو کەسەکەی دیکەدا کە پیشەی جیاوازیان هەبووە جیاوازی هەێە.

بەرپرسانی باڵا و فەرمانبەرانی فەرمانبەری یەنچێریش جلی باڵا پۆشیان لەبەر دەکرد. ئەم نموونانە و شیوەکانی دیکە نیشانی ئەدەن کە جلی باڵاپۆش یان دەرەدامان تایبەت بە کەسانێک بووە لەو سەردەمەدا کە لە جێوشوێنی کۆمەڵاێەتیی باشتریان هەبووە.

لە سەرەتای سەدەی ١٩ی زایینی دا، سپای یەنیچێری نەک هەر کارایی خۆی لە دەست دا، بەڵکە بوو بە کۆسپێک لە بەردەم سەرانی عوسمانی دا بۆ چاکسازیی ئیداری. هەر بۆیە سوڵتان مەحموودی دووهەم بڕیاری دا ئەم دامەزراوەیە، پاش کوشتارێکی زۆر، هەڵوەشێنێتەوە و ئەرتەشێکی مودێڕن لە جێگای دابنێت.

 سەرەنجام لە ساڵی ١٨٢٦ دا ئەم دامەزراوە زۆر و بۆرە هەڵوەشایەوە. بەڵام ئێستا و پاش نزیک بە دوو سەدە پاش هەڵوەشانی ئەو ئەرتەشە، شێوازی جل و بەرگەکەی لە لایەن کۆمەڵیک لە هەڵسووڕاوانی سیاسی و هونەرییی کوردەوەلە کوردستان، وەک جلیڕەسەنی نەتەوەیی کورد نیشان دەدرێت.

بۆ کردنەوەی ئەم لێکچوواندنە پیویستە گوزەرێک بە جلی نەریتیی کوردی و چۆنیەیتی جێگرتنەوەی جلی سپای یەنیچێر بکەین. بەڵام بەر لە بەردەوام کردنی ئەم باسە، بۆ بەراوردێک لە نیوان جلی کوردیی ئەمڕۆ و جلی یەنیچێری دا (وێنەی ژمارە ٤) دەتوانێ یارمەتیمان بکا بۆ تێگەشتنی زیاتری ڕاستیەکان.

                          ٤- بەراوردی جلی کوردیی ئەمڕۆ و جل و شێوازی یەنیچری

جلی خۆماڵی کوردی

تا کۆتاییەکانی سەدەی ١٩ی زایینی جۆری دیزانی (فۆرم) جلی پیاوان لە کوردستاندا، وەک قەومەکانی دیکەی دەوروبەریان، یەک یان چەند کراسێکی دەرەدامان بوو کە لەشیانی دادەپۆشی.

بە هۆی سەرەتایی بوونی سەنعەتی بەرگ دروونەوە ئاستی شارەزایی لە داڕشتنی دیزان (تەرح) و بەرگ دا، زۆربەی پیاوان تووانای دابین کردنی پۆشاکیان بە شیوەی ئەمڕۆ نەبوو. ئەم وێنانەی خوارەوە چەند نموونەێەک لە پۆشاکی باو لە کوردستانی سەدەی ٢٠ دا نیشان دەدا.

پەیکەری موبارەک ئەحمەد شەرەفەدین ناسراو بە ابن مستوفی (١١٦٠- ١٢٣٩) مێژوو نووس و نووسەری کورد، حاکمی هەولێر و وەزیر لە سەردەمی عەباسیەکان، لە قەڵای هەولێر.

 

دوو جەنگاوەری کورد لەسەدەی١٨ی زایینی

 

یەکێک لە  خانەکانی کورد لە ساڵی ١٨٨٥

گورووپێکی موسیقای کوردی درسالی ١٨٩٠

٥- جلی کوردی تا پێش سەدەی بیستەمی زایینی

 

ئەم وێنانەی سەرەوە دیمەنگەلێک لە شیوەی جل و بەرگی کوردی لە سەدەی ١٢ی زایینی تا کۆتایی سەدەی ١٩ نیشان دەدا. جۆرێک لە جل و بەرگ کە لە سەدەکانی پێشوتر دا لە کوردستان باو بووە، تەنها بڕێک لێکچوونی لەگەڵ جلی باوی ئەمڕۆدا هەێە.

بەراوردی وێنەکانی سەدەی پێشوو ئەوە دەگەێەنێت کە لە کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ دا، جلی باوی کوردی گۆڕانکارییەکی سەرەکیی بەسەر دا هاتووە. ئەم گۆڕانکارییە، بە پێچەوانەی تێگەیشتنی ئێستا لە مەسەلەکە، وا نابینرێت کە ئاکامی پەرەسەندنی سەنعەت لە کوردستاندا بوو بێت؛ بەڵکە بەرهەمی شێوە سازییە لە جلی یەنیچێری لەم ناوچەێەدا.

 

 

هاتنی جلی یەنیچێری بۆ کوردستان

بوونی سپای یەنیچێری لە کوردستان، نموونەێەکی نوێی جل و بەرگی گونجاو لە گەڵ جوگرافیای ناوچەکە دا بە دانیشتووانی ئەم ناوچەێە ناساند.

ئەم سپاێە لە ساڵی ١٥١٤ دا بە سەرتاسەری ئاناتولیی دا تەنیەوە. لە ناوچەی دیاربەکر پشتگریی میرنشێنەکانی ناوچە کورد نشینەکانی بەدەست هێنا کە لە دەستە و تاقمەکانی سۆفیەکانی شا ئیسماعیل بە تەنگ هاتبوون، وە شا ئیسماعیلیان لە ناوچەی چاڵدران کە بەرەنگاری ببوونەوە تێکشکاند. شەڕی چاڵدران خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە مێژووی ناوچەکەدا. ئەم شەڕە بوواری بۆ بوونی بەرچاوی سپای یەنیچری لە کوردستاندا ڕەخساند.

 لە ساڵەکانی دوای ئەم ڕووداوە دا، سپای یەنیچێری بەرەو باشوور کەوتە ڕێ و کوردستانی عێراقی ئێستای داگیر کرد و سەربازخانە، بنکە و بارەگای گەورەو و بچوکی فراوانی لە شارەکان و ناوچە جۆراوجۆرەکانی ئەم وڵاتە دا دانا. دواتر بەرینایی دەسەڵاتی عوسمانی لە قووڵایی سنوورەکانی ئێران، بەلای ڕوژاوا دا، تا “هەمەدان”یش ڕۆیشتووە.

بوونی بەرچاوی عوسمانیەکان لە ناوچەکە دا، شوێن پێی خۆی نەک هەر لە پەیوەندی لەگەڵ شێوازی جل و بەرگ دا، بەڵکە لە لایەنی جۆراجۆری ژیانی خەڵکی کوردستان دا جێ هێشتووە. لە بیرمە کە باپیرم (کە خەڵکی دەوروبەری شاری داڵاهو، سەر بە شاری کرماشان بوو) هەر کاتێک دوانیوەڕوان دەگەیشت بە کەسانی دیکە، لە باتی (سڵاو) یان “عەسر بەخێر” ئەیگووت “ئاشام خێر”. دواتر کە ڕۆشتم بۆ تورکیە تێگەیشتم کە ئەو وشەێە کە باپیرم بە کاری دەهێنا، هەمان “ئەیی ئەخشاملەر” (iyi aksamlar) بە زمانی تورکییە.

نموونەی وشە یان ناوی زۆر کە لە زمانی کوردی دا لە کوردستانی عێراق باوە، دەتوانرێ وەک بەڵگە ئاماژەێان پێ بکرێ. لەوانە “بۆش” یانی “بەتاڵ”؛ “ئیش” یانی “کار”؛ “سنوور” یانی “نێوان” و “بۆێە” یانی “بەیاغ” یان ڕەنگ.

لە پاڵ کاریگەریی کولتووری دا، ئەمپراتوریی عوسمانی لە پێکهاتەی “بنچە”ی ناوچەکەش دا کاریگەریی هەبووە. زۆربەی خانەکانی کوردستان، بەتایبەتی لە عێراق، تووک و موویان بۆر و چاویان شینە. بە ئەگەری زۆر ئەجدادی ئەم خانانە هەمان کەسانی یەنیچێڕی بوون کە وەک کاربەدەستی دایرەی باج، کارمەندی خۆجێ یان دەسەڵاتداری ناوچە (دەرەبەگ) کە ناردرابوون و دواتر بە تێپەڕ بوونی زەمان لە کولتووری کوردستاندا تێکەڵ بوون.

بێجگە لەمانە، زۆرینەی پەیکەرەکان لە ناوچەکانی کوردستان دا ناوی تورکییان هەێە. بۆ نموونە “قزلەر” کە بە کوردی دەبێتە “کچان”، “قەرەداغ” یانی “کێوە ڕەش”؛ کە ناوی دێهاتێک و زنجیرە چیاێەکن لە دەورووبەری سلێمانی. بێجگە لەمە، “قەرە خان دەرە” و “ئاخ داخ” (کێوە سپی) کە یەکەمیان ناوی گەڕەکێکە لە شاری قەسری شیرین و دووهەمیان چیاێەکە لە نزیکی هەمان شاردا. قەرە باغ (باخە ڕەش) ناوی باخێکە لە نزیکیی سەرپێڵ زەهاو.

 ئەم نموونانە سەلمێنەری بوونی کاریگەریی دەسەڵاتی عوسمانییە لە ناوچە کورد نشینەکان دا. جلوبەرگی ئەمڕۆی کوردی تەنها دەتوانرێ بە یەکێکی دیکە لە کاریگەرییە جانبیەکانی عوسمانیەکان لە قەڵەم بدرێت.

لەو سەردەمە دا هێزەکانی یەنیچێری بەرپرسیاری ئاسایش، کۆ کردنەوەی باج و ڕاپەڕاندنی کارە ئیدارییەکانی ئەمپراتوریی عوسمانی لە ناوچەکە دا بوون. ئەندامانی ئەم دامەزراوەێە جلێکی جیاواز لە جلی خۆجێی دانیشتوانی ناوچەکەێان هەبوو.

 شێوازی دایزانی(یونیفورم)ی یەنیچێری، بە شێوەێەک بوو کە لە چاو جلی دەرەدامانی باو لە کۆمەڵگادا،مەجالی جووڵەی زیاتر و ڕەحەت تری بە ئینسان دەدا و لە هەمان کاتدا لەگەڵ تایبەتمەندیە شاخاویەکانی کوردستان دا دەهاتەوە.

 بە هۆی گونجاو بوونیەوە ژمارەێەکی زۆر لە خەڵکی خۆجێ، بەتایبەتی جووتیاران، خەڵکانی کۆچەر و ڕاوچیەکان بەکاریان هێنا و بە مروور ڕوویان لەم جۆرە جلە نا، لە شێوەی جلی یەنیچێری.

تەنانەت بڕێک لە ژنان کە لە کاری کشتوکاڵی دا بەشدار بوون، شەڵوارێکی پیاوانەێان لە بەر دەکرد و ئەێانکێشا بە سەر کراسە درێژە ژنانەکەێاندا تا بتووانن خێراتر و گورجتر کار بکەن. وێنەی خوارەوە نموونەێەکمان نیشان دەدا.

٦- لای ڕاست، ژنێکی وەرزێر--- لای چەپ، ژنێکی چەکدار

بە واتاێەکی دیکە، دایزانی یەنیچێری، جلی کاری سەربازەکان و ئەو توێژانە بوو کە ڕۆژانە کاری پڕ جووڵەێان دەکرد. دایزانی عوسمانی بەم جۆرە و بە شێنایی دێتە ناو داب و نەریتی کوردستان، وە باو بوونی لە سەرەتای سەدەی ٢٠ دا بەرچاوتر دەبێت. وێنەی ژمارە ٧ شێوەی چاولێکەری لە جلی یەنیچێری نیشان دەدا.

٧- ژمارەێەک لە جەنگاوەرانی چەکدار لە کوردستانی ئێران لە ساڵی ١٨٩٨ی زایینیدا

لە نێوان ئەم تاقمە دا، تەنها جلی ٣ کەسیان لە جلی کوردیی ئەمڕۆ دەچێ. ئەوانی دیکە جلی دەرەدامانی خۆجێ، یان پێکهاتەێەک لە ٢ جۆر جلوبەرگی خۆماڵی و نوێێان لە بەر داێە. ئەم تێکەڵاوێە سەلمێنەری ئەم ڕاستیەێە کە لە کۆتایی سەدەی ١٩ دا، هێشتا ژمارەێەکی کەم لە مودێلی یەنیچێری کەڵکیان وەر گرت بوو. زۆربەی پیاوان هێشتا مودێلەکانی دەرەدامانی کۆنیان لە بەر دەکرد.
سەیر لەوە داێە کە، مودێلی یەنیچێری یا جلی ئەمڕۆی کوردی، هیچکاتێک نە بوو بە جلێکی یەک دەست و سەرتاسەری لە کوردستان دا. نیگاێەک بە وێنەی ژمارە ٨ دا ئەم جۆراوجۆر بوونەمان نیشان دەدا.

٨-  لە ڕاستەوە: هۆزی هەرکی سنووری ئێران-ترکیە_ جلی گشتیی هەولێر و سلیمانیە_دایزانی جلی دەوروبەری دهۆک لە کوردستانی عێراق.

هەر ناوچەێەکی کوردستان بە پێی زەوق و نیازی خۆێان جلی یەنیچێریان وەر گرتووە. هەر بەم دەلیلە جلی کوردی لە هەمان کات دا کە لە ڕوانگای گشتیەوە لە یەک دەچن، بەڵام لە وورەکاری دا جیاوازن.

ئەگەر لە وێنەی ژمارە ٨ وورد بینەوە، دەبینین کە شێواز و دروونی هەر جلێک لەگەڵ جلێکی دیکە دا جیاوازە.

لە هەمووی ئەمانە گرنگتر، جلی جێگای باس، جێ­وشوێنێکی جێگای سەرنجی لە نێوان ئاغاکان و خوێندکارانی کورد دا تا پاش شۆڕشی ١٣٥٧ی هەتاوی لە کوردستانی ئێران دا بە دەست نەهێنا.

کەسانی ناودار و پلەداری کۆمەڵاێەتی هەمان دەرەدامانی کۆنیان تا نیوەی دووهەمی سەدەی ٢٠ لەبەر دەکرد. لە ناوچە شارنشینەکانیش دا بە پانتۆڵ و جاکەتی ئەمڕۆژیەوە(کە جلێکی پێشکەوتوی کۆمەڵاێەتیە لە ئوروپا) لە ناو خەڵک دا دەر دەکەوتن. وێنەی ژمارە ٩ لەم بارەێەوە دەدوێ.

٩- – قازی محمد لە کاتی ڕاگەێاندنی کۆماری مهاباد دا

وێنەی سەرەوە قازی موحەمەد و پیاوانی کابینەی دەسەڵاتەکەی لە کاتی ڕاگەێاندنی کۆماری مهاباد دا نیشان دەدا. ئەم وێنەێە گەلێک ڕاستیی لە کۆڵ ناوە و دەیدرکێنێت. یەکێک لەم ڕاستیانە ئەوەێە کە، جلی ئەمڕۆی کوردی، لە نیوەی سەدەی بیستەم دا لە نێوان توێژە دەستڕۆشتووەکانی ناوچەی مهاباد دا دیاردەێەکی بێگانە و نامۆ بووە.

قازی موحەمەد خۆی بە جلی سەربازیەوە لە ڕێ و ڕەسمەکەدا ئامادە بووە. زۆربەی پیاوانی ناوچەکەش هێشتا جلی باڵاپۆشی کۆنیان لە بەرداێە. لە نێوان ئەم جەماوەرەدا تەنها یەک کەس بە جلێکی لە شێوەی جلی کوردیی ئەمرۆوە دەبینرێت (نەفەری ڕاوەستاو بە جلی ڕوونەوە لە بەردەم سەکۆەکەدا). ئەو کەسە مەلا موستەفای بارزانییە و ئەو مودێلە شەڵوارە فشۆڵەێە تەنها لە نێوان کوردەکانی ناوچەی بادینان و بارزان دا باو بووە.

هۆکاری ئەوەی کە جلەکانی بارزانی لە شێوەی جلی یەنی چێرییە، لەوانەێە لە بەر ئەوەبێت کە بەر لە هاتنی بۆ مهاباد، خەریکی شەڕی پارتیزانی بوو لە دژی دەوڵەتی عێراق. جموجوڵی پارتیزانیش پێویستی بە جلی گونجا و لەگەڵ ئەو خەباتە دا هەێە.

جگە لەم نموونانە، قازی موحەمەد کە خۆی یەکێک لە بنەماڵە دەستڕۆشتووەکانی کوردستان بووە و بە دامەزراندنی کۆماری مهاباد لە ساڵی ١٩٤٦ زایینی دا، بوو بە یەکێک لە کەساێەتیەکانی ناسیونالیستی کورد لە سەدەی بیستەم دا، چوونکە لەو سەردەمە دا جلی کوردیی نەببو بە جێگای مشتومڕ لە لایەن سیاسیەکانەوە، قازی گرنگیەکی ئەوتۆی بە جلێک کە ئەمڕۆ بووەتە باو نەدەدا.

لە بەرانبەردا بە جل و بەرگی سەربازیەوە کۆماری مهابادی ڕاگەێاند. وێنەی خوارەوە (ژمارە ١٠و ١١) نیشانی ئەدەن کە نە قازی و نە کابینەکەی و نە کارمەندانی دەسەڵاتە سیاسیەکەی، گرنگییان بە جلی ئەمڕۆی کوردی نەداوە.

١٠- کاربەدەستانی باڵای کۆماری مهاباد لە ساڵی ١٩٤٦ی زایینی دا، قازی موحەمەد بە جاکەت و پانتۆڵی ڕوون لە ناوەڕاست دا دانیشتووە. لە نێو ئەم کەسانە دا تەنها یەک نەفەر جلی کوردیی ئەمڕۆی لە بەرداێە (لای چەپ نەفەری دووهەم دانیشتووە(

١١- کاربەدەستانی پەروەردە و فێر کردنی مهاباد لە ساڵی ١٩٤٦ی زایینی. لەم دامەزراوەێەدا کە هەمووان خەریکی وانە وتنەوە بوون نیشانەێەک لە جلی کوردی لە نێوان پیاوەکاندا نابینرێت.

خوێندنەوە و بەراورد کردنی ئەم وێنانە لەگەڵ جلی ئەمڕۆی کوردی دا، بانگهێشتی چاوەدێران بۆ تێگەشتن لە دوو پەێامی گرنگ دەکا.

 ١-جلی ئەمڕۆ کوردی لە نێوان توێژە شارنشین و خوێنەوارەکاندا تا دەێەی ٦٠ی زایینی جێوشوێنێکی جێگای سەرنجی نەبووە.

٢-مەسەلەی ناسیونالیسمی کورد لە نیووەی سەدەی ٢٠ دا تێپەڕ بوون لە دەرەبەگایەتی (فیودالیسم) و پێک هێنانی کۆمەڵگاێەک لە سەر بنەمای شێوەی سەرمایەداریی خۆراوا بوە.

بەڵام بە پێجەوانەوە، ناسیونالیسمی ئەمڕۆ کوردی زیاتر بەرەو گەڕانەوە بۆ داب و نەریت و نرخە کولتوورییە کۆنەکان (برێک جار بە شیوەی دەستکرد) پێدا دەگرێ، تا لە پێش گرتنی مودڕینیتە و چوون بەرەو بەهاکانی ڕوو لە پێشی خۆراوا.

ئەم بەرەو دووا گەڕانەوەێە، پاڵمان پیوە دەنێ بۆ بیر کردنەوە لە دۆزینەوەی هۆکارەکانی. لەم پرۆسەێە دا، دەوری خەباتی چەکداری لە کوردستان جێگای هەڵوێستە و تێڕامانە.

دەوری خەباتی چەکداری لە برەودان بە جلی کوردی

ڕاستییە مێژووییەکانی ئاماژە پێکراوی سەرەوە، ئێمە بەرەو دەست و پەنجە نەرم کردن لەگەڵ پرسیارێکی گرنگ دا بەرەوڕوو دەکا: چ شتێک بوو بە هۆی ئەوە کە، لە دەێەی ٦٠ی زایینی بە دواوە، جلی کوردیی ئێستا لە کوردستان تا ئەم ئاستە هەمووی گرتەوە و بوو بە دایزینی هەڵسووڕاوانی سیاسی و کولتووری؟

بۆ دۆزینەوەی وەڵامی ئەم پرسیارە، پێویستە پەردە لە سەر پرۆسەێەکی مێژوویی لا بدرێت و چاوێک لە بارودۆخی سیاسیی کوردستان لە نیوەی سەدەی ڕابوردوو دا بکرێت. لە پەنجا ساڵی ڕابوردوو دا، خەباتی چەکداری یەکێک بووە لە سەرەکیترین شێوەکانی خەباتی سیاسی لە دژی ستەمی نەتواێەتی و ناعەدالەتیی کۆمەڵاێەتی لە بەشە جۆراوجۆرەکانی کوردستان دا.

لە ماوەی خەباتی چەکداری دا، خەباتکاران بە دوو هۆ جلی باوی ئەمڕۆێان لە بەر دەکرد:

١- بە هۆی گونجاو بوونی لەگەڵ جوگرافیای ناوچەکە و کارامە بوونی لە جموجوڵی سەربازی دا ٢- پێشمەرگەکان ئەم جۆرە جلەێان لە بەر دەکرد تا وای نیشان بدەن کە ئەوانیش بەشێکی جیایی هەڵنەگر لە خەڵکی ناوچەی ژێر هەڵسووڕانی خۆێانن.

ئەم دەستە لە خەباتکاران کە لە عێراق و ئێران دا بە “پێشمەرگە” و لە تورکیە بە “گریلا” ناسراون، ڕەنگدانەوەێەک بوو لە ناڕەزاێەتی بەشێکی بەرین لە کۆمەڵگای کوردستان دا، لە دژی سیاستەکانی هەڵاواردنی دەوڵەتانی ناوەندی.

کار و خەباتی پێشمـەرگەکان لە لاێەن زۆربەی خەڵکی ناڕازییەوە لە کوردستان، نەک هەر کردارێکی پەسەندیدە و جێگای پشتگیری بوو، بەڵکە بۆ زۆرێک لە خەڵک ئومید بەخشیش بوو. ئەم جێوشوێنە هەیمەنەێەکی مەعنەویی بەرچاوی ئەوانی لە زەینی خەڵک دا دروست کرد و کردنی بە نموونە و سومبلی بەشێکی زۆر لە کۆمەڵگای کوردستاندا.

 بە هۆی ئەم هەیمەنەوە (ئوتوریتە) داستانی زۆر دەربارەی دلێری، لە خۆ بوردوویی، ڕاستگۆیی و عەدالەتخوازیی پێشمەرگەکان دەگێڕدراێەوە. لە ئاکام دا، بوونی کۆمەڵێک لەم فاکتورە سیاسی، کولتووری و سەربازییانە، بوواری لەبار کرد تا جلی پێشمەرگە ببێت بە مودێلێکی جێگای پەسەند و لە هەمان کات دا ئاڵاێەکی ناڕەزاێەتی لە لای زۆرێک لە هونەرمەندان و هەڵسووڕاوانی سیاسی.
وێنەکانی خوارەوە پەیوەندیی خەباتی چەکدارانە و دژکردەوەی هەڵسووڕاوانی سیاسی- قانوونی لە کۆمەڵگای کوردستان دا نیشان دەدا.

١٢- دەستەێەک لە (گریلا)کانی حیزبی کرێکارانی كوردستانی ترکیە (PKK)

صلاح الدین دمیرتاش رێبەری حیزبی دموکراتیکیگەلان لە کوردستانی ترکیه لە جلی کوردی دا

جلی گەریلایی وەک جلی پێشمەرگە بۆتە ئاڵاێەکی ناڕەزاێەتی. دەمیرتاش جاروبار لە کەمپینەکانی هەڵبژاردن دا بەو جلەوە دەر دەکەوت. وێنەی ١٣ نموونەێەکی دیکەیە کە پەیوەندی نێوان جلی پێشمەرگە و هەڵسووڕاوانی کولتووری نیشان دەدا.

لە ڕاستەوە: حسین صفامنش، گورانیبێژ و گروپی موسیقاکەی—١٣- دستەێەک پیشمەرگە

دیسانەوە ئاماژەێ پێ دەکەمەوە کە، جلی کوردیی ئەمڕۆ زیاتر ئاڵاێەکی ناڕەزاێەتییە تا جلێکی نەتەوەیی بێت. لەبەر کردنی جلی کوردی لە لاێەن سیاسەتوانێکی وەک دەمیرتاش و یان هونەرمەندێکی وەک حوسەین سەفایی مەنش و ئەندامانی گوروپی موسیقاکەی، لە کاتی بانگەشەی هەڵبژاردنەکان و یان ئاهەنگەکاندا، بەر لەوەی هۆکارەکە پەیوەندداری ئەوانبێت بەم ستایڵە لە جلەوە، لە بەر ئەوەێە کە دەسەڵاتی سیاسی حەزی لەو جۆرە جلە نییە.

 بەم کارانە دەمیرتاش و سەفایی مەنشەکان خەریکن خۆێان لەگەڵ بزووتنەوەێەکی ناڕەزاێەتیدا نمایش دەکەن و لە هەمان کات دا، خۆیان وەک ئەندامێک لە ئەندامانی خەڵکی سادەی ناوچەی ژێر هەڵسووڕانیان دەناسێنن. ئەم پەیوەندیە لە نێوان هەڵسووڕانی سەربازی، جووڵەی پێشمەرگە و هەستی ناڕەزاێەتی لە کۆمەڵگادا، ڕێگا بۆ بە باوکردنی جلی کوردیی ئەمڕۆ خۆش دەکەن.

جل لە نێو بەرداشی سەنعەت و نەریت دا

لەوانەێە کەسانێک ئەم ڕەوتەی پەرەسەندن و گوڕانکارییەی جلی کوردی کە لە سەرەوە باس کرا، قەبووڵ نەکەن و ئیدیعا بکەن کە جلی جێگای باس لە خودی کوردستاندا پەرەی سەندوە و گۆڕانکاری بە سەردا هاتووە.

 بەڵام زۆر سەختە کە بتوانرێ ئاوا ئیدیعاێەک بە شێوەی زانستی بسەلەمێنرێت. چوونکە کوردستان بە هۆی پیکهاتەی ئابووریەکەێەوە و نەبوونی ناوندەکانی سەنعەتیی جێگای سەرنج لە سەدەکانی پێشوو دا، هەمیشە لە کۆمەڵگاکانی دەوروبەری لە دوواتر بووە.

بەم هۆێەوە شیوەی ژیان، مۆدی جل، سەنعەت، شار سازی، وە تەنانەت پەیوەندی کۆمەڵاێەتی، لە ناوەندە سەرەکەیەکانی دیکەی وەک ئیستانبول، بەغدا و یان تاران کە ناوەندی سەرکیی تیجاری، سەنعەتی، و شار نشینی بوون، سەری هەڵداوە و گەیشتووەتە ناوچە کورد نشێنەکان.

بێگومان، دایزانی و تکنیکی دوورینی جل وبەرگ لە کوردستانیش، لە ژێر کاریگەریی تەکنۆلۆژیای دەوروبەردا بووە. بە لەبەر چاو گرتنی ئەوەی کە کوردستان لە باری سەنعەتی و تکنیکی بەرهەم هێنانی جل و بەرگەوە، لە ناوەندە شاریەکانی دەوروبەری پێشکەوتوتر نەبووە، لە ئاکام دا نەیدەتوانی جل و بەرگی جیاواز لە کۆمەڵگاکانی پێشکەوتوتری دەوروبەری خۆی دابهێنێت.

بێجگە لەمە، ئەگەر ئەم جۆرە جلە بەرهەمی سەنعەتی ناوخۆی کوردستان بووایە، کە واتە دەبوو بە مودێلی جل و بەرگی سەرتاسەری و گشتی لە ناو چین و توێژەکانی کوردستاندا. بەڵام بەڵگەکان نیشانی ئەدەن کە ئاوا گۆڕانکاریەک ڕووی نەداوە.

شێوازی جلی یەنیچێری لە چەند ناوچەێەکی باڵەکان، تورکیە و کوردستان، لە ناو بەشێک لە جووتیاران دا باو بوو. چوونکە ئەم ناوچانە هەم لە ژێر کاریگەریی ئەرتەشی عوسمانی دا بوون و هەم جوگرافیای سروشتیی ئەو ناوچانە لەگەڵ ئە جۆرە جلە دا دەهاتەوە.

 بەڵام سەیر لەوە داێە کە لە ئاکامی کاردانەوەکانی شۆڕشی سەنعەتی لە ئوروپا و نزیکاێەتی و هاتوچووی باڵکان و تورکیە لەگەڵ ووڵاتانی ئوروپایی، جلی جێگای باس لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدە، لەو ناوچانە دا بەرەو لەناوچوون ڕۆیشت.

بەڵام لە کوردستانی ئێران و عێراق تازە ڕێگای گەشە و بەروەی دەگرتە پێش. لە هەمووی گرنگتر، داهێنانی مودێڕن و سەنعەتی دروون لە بواری جل و بەرگ دا، لە کۆتایی سەدەی نۆزدەی زایینی لە وڵاتانی ئوروپایی، قەڵای نەریتی کۆنی لە ناوندەکانی وەک ئیستانبول، بەغداد و تاران دا ڕووخاند.

بەم حاڵەشەوە، ئەم پرسیارە دێتە پێش کە چۆن “سەنعەتی دێرینی کوردی” توانی بەرانبەر بە سەنعەتی دونیای مودیڕن بەرگری بکا و مودێلی جلی سەدە بەسەرچووەکانی خۆی بپارێزێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارە بە ئەگەری زۆر ئەوەێە کە، جلی کوردیی ئەمڕۆژی دەمانێک دوای شۆڕشی سەنعەتی لە کوردستان مۆد بوو و بوو بە جلی گونجا بۆ کار کردن لە مەزرا، ڕاوگە و کاتی کۆچ و کوچبەر.

چوونکە کۆمەڵگای کوردستان تا ٤٠ ساڵ لەوەپێش، کۆمەڵگاێەکی بە زۆری کشتوکاڵی بوو. ئەم شێوە لە جل و بەرگ ووڵامدەری سیستەمی ئابووری و سنووریی ئەو ناوچەێە بووە و دەوامی هێناوە. هەر وەک لە سەرەوە ئاماژەی پێ کراوە، دوواتر، خەباتی چەکداری لەو ناوچەێە دا خواستی کولتووری و سیاسی بۆ ئەو جلە دەستەبەر کرد.

بێجگە لەمە، لەوانەێە بڕێک لە ڕەخنەگرانی ئەم بابەتە پرسیاربکەن کە ” بە سەرنجدان بەوەی کە جیهانی عەرەب بەشێک بوون لە ئەمپراتوریی عوسمانی، چۆنە ئەم جلە نەبوو بە بەرگی گشتیی ئەوان؟

 ئەم پرسیارە لە خۆیدا جێگای تێڕامانە. جلی یەنیچێری بە ئەگەری زۆر بە دوو هۆ نەبوو بە شێوازی جلی ناوچە عەرەب نشینەکان. لەوانەێە هۆکاری یەکەم ئەوە بێت کە جلی جێگای ئاماژە لەگەڵ جوگرافیا و ئاو و هەوای بیابانی و گەرم دا سازگار نییە.

بەڵام لە بەرانبەردا، جلی عەرەبیی باو، دەتوانێ فێنکی لە کاتی گەرما و پاراستنی پێویست بەرانبەر بە تەپ و تۆز دابێن بکا.

کە واێە دەکرێ بڵیین کە بە هۆی سازگار نەبوونی جلی یەنیچێری لەگەڵ جوگرافیای ناوچەکە دا، ئەم جلە نەیتوانی لە ناچە کشتوکاڵیەکانی عەرەبی دا جێگا پێی خۆی بکاتەوە.

لە ناوچەی شاریش دا، جلی یەنی چێری وەک جلی سەربازی چاوی لێ دەکرا. بۆ کەسانی سەر بە چینە دەوڵەمەندە کۆمەڵاێەتیەکان نزمیی شان بوو کە ئەم جۆرە جلە لەبەر بکەن.

هۆکاری دووهەم دەکری ئەوە بێت کە بزووتنەوەی ناسیونالیستیی عەرەب لە سەرەتای سەدەی بیستەم دا، لە شارەکانی بەیروت، دمشق، حەلەب و بەغداد بزووتنەوەێەکی کاریگەر لە نێوان توێژە خوێنەوار و شارنشینەکانی عەرەب دا سەری هەڵ دابوو.

ئەم بزووتنەوەێە لە ململانێ لەگەڵ بزووتنەوەی ناسیونالیستیی تورکە گەنجەکان لە خاکی عوسمانیەکاندا، کە بانگەشەی ناسیونالیزمی قەومییان دەکرد، گەشەی کرد.

 ڕووناکبیرانی عەرەب دواتر لە دژکردەوەی بانگەشی خۆ بە زلزانیی ناسیونالیسمی تورک دا، لە سیستەمی عوسمانی دوور کەوتنەوە، وە زمان و کولتووری خۆێان برەو پێ دا و دەستی نەێان بە سنگی بەها کولتووریەکانی عوسمانیەوە نا.

لە ئاکام دا، لە گەڵ ئەو گۆڕانکارییە دا بێجگە لە پاراستنی جلی نەریتیی خۆێان، جلی خۆراواشیان بەکار هێنا.

بەڵام لەو سەردەمە دا لە کوردستان، بە هۆی پێکهاتەی سیاسی- ئابووری و کەم دەرەتان بوونی ناوچە شار نشینەکان و لە سەدا چەند کەسێکی خوێنەوار نەبێت، خەڵک بە گشتی زانیارییان لە جیاوازیی شۆناسی خۆێان نەبوو و شۆناسی نەتەوەیی بۆێان بێ مانا بوو.

جلی یەنی چێری لە ئاوا بۆشاییەکی سیاسی- کولتووری دا لە کوردستان گشتگیر بوو. لە ناوچە عەرەبیەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی دا ئەو بۆشاییە نەبوو.

لاێان و بەرینایی ئەم باسە دەتوانێ زۆر زیاتر لەمە بێت. تا ئێرەش ئاوا باسێکی جۆراوجۆر لە پەیوەند لەگەڵ رەوتی پەرەسەندنی جلی کورد دا نەکراوە.

بە هەمان شێوە کە بە درێژی باسی لێوە کرا، جلی پیاوانەی کوردی بە ئەگەری زۆر، شێوە سازیەکە لە جلی سپای یەنی چێریی حکومەتی عوسمانی کە لە ڕەوتێکی مێژوویی دیاریکراو دا و بە هۆی بەرەوڕوو بوون لەگەڵ گۆڕانکاریە سیاسی- کۆمەڵاێەتیەکانی دەوروبەر، بە شیوەی ئەمڕۆی لێ دەر هاتووە.

ئەم گۆڕانکاریە نە ئاکامی سیاسەتی لە پێشدا پلان بۆ داڕێژراوی دەوڵەتی عوسمانی بوو و نە هەڵبژاردەی بەدانستەی خەڵکی کوردستان. بەڵکە گۆڕانکارییەکی لە سەرخۆ بووە کە گوڕانکارییە سیاسی- کۆمەڵاێەتیەکانی کۆمەڵگا بواریان بۆ دەرخستنی وەک بەهاێەکی کولتووریی جێگای پەسەند ڕخساندوە.

ڕەوتی گۆڕانکاریی جلی کوردی تەنها یەک نموونەیە کە چۆنیەتی پەرەسەندن یان دروست کردنی هێما نەتەوەییەکانی کۆمەڵگا جۆراوجۆرەکان نیشان دەدا. زۆربەی بەها ناسیونالیستی و ئایینییەکانی کۆمەڵگا جۆراوجۆرەکان، بۆ پاراستنیان شەڕ و کوشتارێکی یەکجار زۆری لێ کەوتووەتەوە، کە لە جێگاێەکی دیکەوە هاتوون و خۆماڵی نین.

 ئەم بەهاێانە تەنها دەوری تەسمەێەکی گواستنەوە لە گورووپێکەوە بۆ گورووپێکی دیکە گێڕاوە، وە نەێانتوانیوە هەنگاوێکی ئەرێنی لە پێناو ژیانی جەماوەری خەڵک و سەر و ساماندان بە دامەزراوە مەدەنییەکانی زەمانەتکاری ئازادییەکان دا هەڵگرن.

بە لەبەر چاوگرتنی بەها سازییە خەێاڵیەکان بە درێژایی مێژوو، ئینسان کاتێک پروپاگاندەی سیاسی و کولتوورییەکانی بڕێک لە حیزبە ناسیونالیستەکان دەبینێت، زۆر نا ئومید دەبێت.

 نا ئومید لەوەی کە ئەم هەموو هێز و توانا ئینسانیە لە بری هەوڵدانی بەرەوپێش بۆ پێک هێنانی کۆمەڵگاێەکی عادل لە سەر بنەمای دامەزراوە مەدەنیەکانی لێپرسینەوە هەڵگر بێت، هەر هەموو لە حاڵی مانۆڕدان بەرەو کوشتار بووە.  (سەعید کەرامەت)[45]

https://dengekan.info/archives/10449

 

ڕاستی سوننەتی کوردایەتی

   

لێرە دا "حیزب و هێزە سوننەتیەکانی نەتەوەیی کوردستان" بە "ڕەوتی ڕاستی سوننەتی کوردایەتی" پێناسە دەکەین.

 ڕەوتی "ڕاستی سوننەتی کوردایەتی" نوێنەر و پارێزەری بەرژوەندی چینی دەستڕۆییشتوی کوردستانە. "چینی دەستڕۆییشتوی کوردستان" تایبەتمەندی دەرەبەگایەتی نوێی هەیە کە لە جیهان دا ناسراوە بە فیۆداڵیسمی نوێ(Neo-feudalism)[46]  

گەرچی چوار پارچەی کوردستان سیستەمی دەرەبەگایەتی کۆنی تێپەڕانەوە، بەڵام سەرمایەداری بەرهەمهێنەری ناوخۆ جێگای سیستەمی کۆنی نەگرتۆتەوە. ئەوەی جێگای دەرەبەگایەتی کۆنی گرتۆتەوە، دەرەبەگایەتی نوێ­یە(Neo-feudalism)  

لە سەد ساڵەی ڕابردوو دا، بە پێچەوانەی زۆربەی وڵاتانی دیکەی دونیا، لە ئاکامی سیاسەتی دەوڵەت-نەتەوەکانی حاکم، هەڵکەوتەی جوگڕافیایی سەر‌سنور، دورەپەرێزمانەوە، شەڕ و نائارامی ناوخۆیی، سەرمایەداری بەرهەمهێنەر لە کوردستان پەرەی نەستاندوە.[47]

    لە کۆمەڵگایەک کە بورژوازی بەرهەمهێنەری ناوخۆی نیە، ناسیۆناڵیسم کە زادە و بەرهەمی بورژوازی ناوخۆیە، ناتوانێت بوونی هەبێت. ناکرێ لە پێشدا کچ(ناسیۆناڵیسم) لە دایک بێت و دوایە دایکی کچەکە(بورژوازی بەرهەمهێنەری ناوخۆ) بێتە ژیان.[48]

چینی سەردەستی کۆمەڵگای کوردستان(Neo-feudal) چینێکی ئەنگەلیە و لەم توێژە بێ­بەرهەم و پڕمەسرەفانەی خوارەوە پێک هاتوە:

پاشماوەی ئاغاوات و مڵکدارەکان، کەسانی خاوەن مڵکی ناو شار،پاساژ، دوکان، و خانووی زیادی بۆ کرێ، ڕانتخۆرانی دەوڵەت و دەسەڵات، نوێنەرانی مەجلیس، قازی، مەلا و شێخی بەشدار لە ڕانتی دین و دەوڵەت،  دەڵاڵ و سەوداگەران  کە لە هەر بەستێنێک قازانجی تێدا‌بێ کار دەکەن وەک کڕین و فرۆشتنی خانوو و زەوی نیشتەجێ‌بونی شارەکان، هەناردە و هاوردەکردنی نایاسایی کاڵا و شتومەک بە شەریکایەتی لە گەڵ بەرپرسانی دەستڕۆییشتوی دەوڵەت.(قاچاغچیەتی ڕانتی)

بەرەی ڕاستی سوننەتی کوردایەتی خاوەن پێگەی جەماوەری بەهێزە. هەزاران خەڵکی عەوام، کاڵفام و بێسەوادی سیاسی بە بیستنی دەنگی دەهۆڵی کوردایەتی دەکەونە چەقڵەسەما و دەبنە دەنگدەر، شەڕکەر و سیاهی لەشکر. توێژەکانی شایەر، قەڵەم‌فرۆش، دین‌فرۆش، وڵاتفرۆش، لۆمپەن، بێکارە و بێعارەکان نانی خوساوی خۆیان لە سەرگوێلکی ڕاستی سوننەتی دا دەبینن.

      لە سەدەکانی ناوەڕاست چینی سەردەستی کوردی(میرنشینەکان، سەرۆک عەشیرە، شێخ و ئاغاوات) وەک ئامرازی دەسەڵاتی دەوڵەتانی عەڕەب و تورک و ئێرانی لە کوردستان دەوریان هەبوو.

     چینی سەردەستی ئێستای کورد لە گەڵ سیستمی ئابوری، کۆمەڵایەتی و سیاسی دەوڵەت-نەتەوەکانی حاکم بە سەر کوردستان دژایەتیەکی بنەڕەتی نیە.     نەهایەتی ئاسۆی فکری ئەم چینە بێبەرهەم و مفتەخۆرە ئەوەیە کە پشکی زیاتریان لە سامان و دەسەڵات، سەروەری و ئاغایەتی، چەوساندنەوە و مژینی خوێنی خەڵکی کورد وەبەر بکەوێ.

       بە پێچەوانەی تەبلیغات و دروشمەکانیان،  بەرژوەندی چینی سەردەستی ئێستای کۆمەڵگای کوردی بە پێی نێوەرۆک و پێک‌هاتەی لە گەڵ دەوڵەت-نەتەوەی سەربەخۆی کوردستان یەک ناگرێتەوە. بە تایبەت ئەگەر ئەم دەوڵەتە وەک سیستەمێکی پێشکەوتنخواز پابەندی دادپەروەری، یەکسانی، بەرابەری ژن و پیاو، شاییستە سالار، دەستپاک و دور لە ڕانتخۆری و گەندەڵێ بێت.

کوردایەتی_ئایدۆلۆژیای ­دەرەبەگایەتی نوێ (Neo-feudalism)

                                        

نەتەوە و بیری نەتەوایەتی دیاردەیەکی نوێی ئابوری، فەرهەنگی و کۆمەڵایەتیە کە دوای دەرکەوتنی مۆدێڕنیتە و سەرکەوتنی شۆڕشی پیشەسازی و ژێرکەوتن و داڕمانی سیستەمی ئاغایەتی و فیۆداڵیی لە ئوروپای سەدەی هەژدە سەری هەڵداوە.

    بۆ ئەوەی خانوو قایم بێت و نەڕوخێ، خشتەکانی بە چیمەنتۆ(سیمان) پێکەوە دەنوسێنن. ئایدۆلۆژیا کارکردی چیمەنتۆی خانووی هەیە بۆ بە یەکەوە گرێدانی تاکەکانی کۆمەڵگا. پێش مۆدێڕنیتە ئایدۆلۆژیای کۆمەڵگاکان لە سەر تەوەرەکانی(محور) هاوخێڵی، هاوقەبیلەیی، هاو زمانی و هاو ئایینی دامەزرابوون. 

     سەرمایەداران بۆ گەشەی کارخانە و زیاد‌کردنی بەرهەمی ناوخۆ، پێویستیان بە ئایدۆلۆژیەک بو، کە هەمو تاکەکانی کۆمەڵگا لە یەک ببەستێتەوە؛ تا بەوپەڕی دڵسۆزیەوە لە خزمەت ئابوری وڵات دا بن، کاڵای ناوخۆ بکڕن، لە پێناو پارێزگاری نیشتمان فیداکاری بکەن و بۆ وەدەست‌هێنانی بازاڕی فرۆش وڵاتانی دیکە داگیر بکەن.[49]

سەرمایەداری بەرهەمهێنەری ناوخۆ پێویستی بە بازاڕی فرۆش، هەڵوەشانەوەی کۆت و بەندی کۆنی دەرەبەگایەتی و بونیادنانی کۆمەڵگایەکی پێشکەوتو، یاسا سەروەر، زانست‌میحوەر و شاییستەسالار هەبوو. نیاز دایکی داهێنانە(اختراع). ئەم نیازە تازەیە بوو بۆ هۆکاری ئافراندنی ئایدۆلۆژیای ناسیۆناڵیسم. لە زۆربەی وڵاتانی جیهان، سەرمایەداری بە نەرم ئامێری(software) ناسیۆناڵیسم توانی کۆمەڵگا لە سەر بنچینەیەکی تازە ڕێک بخاتەوە و لە سیستمی هەزاران ساڵەی ئەشڕافیەت، دەرەبەگایەتی، ئابووری نەزۆک و ئایدۆلۆژیا نەگۆڕ و چەقبەستووەکان ڕزگاری بکات. بە یاسا و ڕێسای وەک بەرابەری ژن و پیاو، سیستمی پەروەردە و بارهێنانی زانستی، ئازادی تاک، هۆمانیسم و... کۆمەڵگا بخاتە سەر هێڵ و ڕەیلی مۆدێڕنیتە.

       پێش‌نیازی دروستبونی ناسیۆناڵیزم، حیزب و ئیستڕاتژی دەوڵەت-نەتەوە، بەهێز بونی پێگەی سەرمایەداری بەرهەمهێنەری ناوخۆیە(بورژوازی). کوردستان چیینی سەرمایەداری نیە، بەڵام پڕە لە سەروەتمەندی جۆراوجۆر. جیاوازی زۆر هەیە لە نێوان سەرمایەدار و سەروەتمەند.

 

جیاوزی سەرمایەدار و سەروەتمەند (سەرمایە و سەروەت)

سەرمایە بریتیە لە پووڵ، کاڵا و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان کە لە کەش و هەوایەکی لەبار‌ دا گەشەی ئابوری، پیشەسازی، بە دامەزراوەیی کردنی کۆمەڵگا و سەروەری یاسا لە گەڵ خۆی دێنێ. بەڵام سەروەت لە زەوی دا چەقبەستوو دەمێنێتەوە، زاوو و زێی نیە، نابێتە هۆی گەشەی ئابوری،ئاوەدانی، زانست و ...

دوو نمونەی جیاوازی سەروەتمەند و سەرمایەدار

A-خاوەن خانووی کرێ- ئەم کەسانە بێ ئەوەی لە بەرهەمهێنانی ئابوری دا ڕۆڵێکیان هەبێ، داهاتیان هەیە. هەر یەک لەمانە، تەنانەت ئەگەر خاوەنی هەزار خانوی کرێ بێت، نابێتە سەرمایەدار. پێناسەکردنی ئەم توێژە بە سەرمایەدار، وەک ئەوە وایە کە زوێرو، کرم و ئەسپێی ناو لەش بە بەشێک لە ئەندامانی جەستەی مرۆڤ بزانین.

B-خاوەن کارگەی کەوش- کەسێک کارگایەکی بچکۆڵەی دروستکردنی کەوش و دو کرێکاری هەبێت؛ چاوەڕوان دەکرێ کارگەکەی گەورەتر بکاتەوە، تەکنەلۆژیای نوێ دەکار بێنێ، کەوشی زیاتر بەرهەم بێنێت و کرێکاری زیاتر دامەزرێنێت. ئەم کەسە دەتوانێ لە پێشکەوتنی ئابوری، پیشەسازی و پێشکەوتنی کۆمەڵگا دەوری هەبێت و لە ئاکام دا بە سەرمایەدار دەژمێردرێ.

     چینی سەردەستی کورد، نە تەنیا لە بەرهەمهێنانی ئابوری کوردستان نەخشێکی نیە، بەڵکە بارێکی قورسە لە سەر شانی زۆرینەی جەماوەر. سوننەتی، کۆنەپارێز و بەتاڵە لە هەر خەونێکی گەورەی ئینسانی. سیستمێکی پێشکەوتنخواز، بەرهەمهێنەر و دادپەروەر دەبێتە هۆکاری نەمانی ئەم چینە ئەنگەلیە.

     کێشەی ئەم چینە لە گەڵ دەوڵەت-نەتەوەی حاکم، ڕەقابەت لە سەروەری و چەوساندنەوەیە بە سەر چینی ژێردەستی کورد(نزیک ٩٥٪ی جەماوەر). ئەم کێشەیە قووڵ نیە. وەک ئاغاوات، والی و میرنشینەکانی پێشوو دەتوانن ببنە شەریک و هاوژیانی ئیستراتژیکی داگیرکەر.  ئیستراتژی هاوژیانی ئاغاوات، سەرۆک عەشیرە، والی و میرە کوردەکان و دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستان(سەفەوەی ، عوسمانی و...) بەم شێوەیەی خوارەوە بوە:

ئەم چینە، وەک نوێنەر و خزمەتکاری دەوڵەت، داهاتی ناوچەی ژێر دەسەڵاتی خۆیان لە گەڵ ناوەند بەش دەکرد، نەیارانی دەوڵەتیان سەرکوت دەکرد و لە کاتی شەڕ دا هێزی جەنگاوەری خۆیان دەنارد بۆ یارمەتی دەوڵەت. دەوڵەتیش پێگە و دەسەڵاتی ناوچەیی ئەم چینەی بە ڕەسمی دەناسی و لە دەست میر، خان، نەیاران و دەوڵەتانی دراوسێ دەیپاراستن. تێزی دوکتۆرینی مەلامستەفای بێ­سەواد، کۆپیەک بوو لەم ئیستڕاتژیە، کە بەم شێوەی خوارەوە دایڕشتوە و دوای خۆی لە لایەن کوڕ و نەوە و نەتیجەکانی پەیڕەو کراوە و دەکرێت: 

«هاوکاری داگیرکەران بۆ سەرکوتی شۆڕشگێڕانی چوار پارچەی کوردستان، لە پێناو وەرگرتنی یارمەتی دارایی، سەربازی و سیاسی بۆ ئاغایەتی بە سەر بەشێک لە باشور و قۆرغ کردنی سامانی کوردستان لە دەست بنەماڵەکەی و دەوڵەتی پشتیوان»

    هەر بوونەوەرێک لە ژینگەی تایبەتی خۆی دا دەتوانێ درێژە بە ژیانی خۆی بدات. لە جەمسەری باشور پەنگۆئەن و لە عەڕەبستان وشتر دەژیت. لە کوردستان سێو بەرهەم دێت و لە باشوی ئێران خورما. حیزب و هێزە سیاسییەکانی هەر کۆمەڵگایەک ڕەنگ‌دانەوەی پێکهاتەی کۆمەڵگای خۆیانن. هێزەکانی ناسراو بە ناسیۆنالیستی کورد هەڵقووڵاوی بورژوازی بەرهەمهێنەری ناوخۆ نین. لە ئاکام دا ناتوانن نوێنەری فکر و ئامانجەکانی ناسیۆنالیسم و مۆدێڕنیسم بن. ئەمانە هەڵقوڵاو و نوێنەری چینێکن بە ناوی نوێ فیۆداڵ (Neo-feudal) بەرژوەندی ئەم چینە لە بنەڕەت ‌ڕا لە گەڵ دەوڵەت-نەتەوەی سەردەم ناکۆکە و ئاسۆی فکری لە ئیمارەتێکی دواکەوتوی ژێردەستی داگیرکەرێکی کوردستان سەرتر ناڕوات. گرێدراوی فکری و ئابوری ئەم حیزبانە بە چینی کۆنەپارێز و ئەنگەلی کۆمەڵگای کورد دەیانخاتە بەرەی دژە بەرژوەندی زۆرینەی خەڵکی کورد.[50] سیستەمێک کە ئەم حیزبانە دەیانهەوێ بە سەر کۆمەڵگا دا بیسەپێنن دواکەوتوترە لە سیستەمی ئێستای دەوڵەتانی حاکمی کوردستان.[51] بۆ سەلماندنی ئەم ئیدیعایە خوێنەران دەتوانن ئاوڕێک بدەنەوە بۆ مێژووی ئەم شەست ساڵەی دوایی باشوور و بڕوانن بۆ هۆکار و دەرئەنجامەکانی شۆڕشی مەلا مستەفای بارزانی دژی چاکسازیەکانی عەبدولکەریم لە ساڵی ١٩٦١ی زایینیو کارنامەی ٣٤ ساڵەی حاکمیەتی شێخ ئاغاکانی کوردایەتی باشوری کوردستان(٢٠٢٥-١٩٩١)

سیستەمی دەرەبەگایەتی نوێ (Neo-feudalism) لە باشوری کوردستان بە زمانی وێنە

دابەزینی ئاستی وشیاری فکری، فەرهەنگی  و کەلتوری باشوری کوردستان لە ژێر سیستەمی کوردایەتی دا

    لە ئاکامی ٣٤ ساڵ حاکمیەتی کوردایەتی دەبینین کە ڕادەی ئاگایی، تێگەیشتن و ڕووناکبیری باشور نزمترە لە دەورەی پێش ڕاپەڕینی١٩٩١

عەشیرەتگەری، توندئاژۆیی ئیسلامی سوننی، پیاوسالاری، کوشتنی ناموسی و جیاوازی چینایەتی پەرەسەندنێکی شێرپەنجەئاسای بە خۆیەوە بینیوە.[52]

      نیشتمان­پەروەری، بیری دادپەروەری کۆمەڵایەتی و سوسیالیستی، سێکۆلاریسم، تەحەمولی عەقیدە، مەڕام، دین و نەتەوی جیاواز و جیابیران لە پاشەکشەی بەردەوام دا بوە. مینبەری دین و نەتەوەفرۆشانی وەک مەلا عەلی باپیر، عەبدول لەتیف سەلەفی، مەلا مەزهەر، مەلا ئەحمەد پێنجوێنی، مەلا عەلی کەڵەک، مەلا عەلی قەرەداغی و... جمەی هاتوە لە گوێگرانی نەوعی مەڕ بۆ شمشاڵ. بازاڕی گەوجاندن و ژەهراوی کردنی مێشکی کۆمەڵگایان گەرم بوە و ویلا، ژن و پارە دەسکەوتیان.

   

 

سیستەمی "نوێ دەرەبەگایەتی" باشور بەهەشتی مافیای دینفرۆش و کوردفرۆش(٤=١)

یاخوا شێخ نەمرێ بۆ دین زەرەرە***دەبا دەروێش بمرێ حەو پشتی کەرە[53]

پاشخانی فکری سیاسی و مەزهەبی بەرەی ڕاستی سونەتی کوردستان

    لە دابەشکاری فکری سیاسی دا، حیزبەکانی کوردایەتی سوننەتی و هێزە کۆنەپارێزەکان لە بەرەی ڕاستی سوننەتی دا جێ دەگرن. بەرەی ڕاستی سوننەتی لە گەڵ سیستمێک کە لە سەر بنەماکانی دابەشکاری چینایەتی، قۆرغکاری، بێعەداڵەتی و کۆنەپەرەستی بونیاد نراوە کێشەیان نیە.

    کێشەی ئەوان ئەوەیە کە لەم سیستمە دا بەشی زیاتریان دەوێ. پارێزگار، فەرماندار، شارەدار، ڕەئیس ئیدارەکان، ڕانتخۆری بازەرگانی و بەرهەمهێنان، کارمەندانی گشت دەسگاکان کورد بن و لە حیزب و قەوم و قەبیلەی خۆیان!

    بەرەی ڕاستی سوننەتی کوردستان ڕەوتی چەپ و نوێخوازی کورد بە خەتەرێکی گەورەتر لە دەوڵەتانی ناوچە بۆ سەر بەرژوەندی خۆیان و چینی سەردەستی کورد دەبینن. ترسی ئەوەیان هەیە توشی چارەنوسی ئەنەکەسەی ڕۆژئاوا (ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستانی سوریە) بن. ئەو کات ناچار دەبن خەونی سەد ساڵەی، ئاغایەتی، قۆرغکاری دەسەڵات و مافیاگەری بە سەر خەڵک دا بۆ هەمیشە بەرنە ژێر گۆڕ.

    کەلتوری دوشمنایەتی گەلان پەرە پێدەدەن و برایەتی گەلان بە جاشایەتی دەزانن و لە هەمان کات‌دا هاوکاری داگیرکەرانیش بە سیاسەتی حەکیمانە وەسف دەکەن. ئیستڕاتژی نەگۆڕیان سات و سەودا لە گەڵ دەوڵەت-نەتەوەکانی ناوچە بۆ بەشداری لە ڕانتی دەوڵەتی، سەرکوت و چەوساندنەوەی چینی ژێردەستی کۆمەڵگای کوردی، سەرکوتی ئازادیخوازان، بەتایبەت ڕووناکبیران و هۆگرانی یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی دایە.

     بەرەی ڕاستی سونەتی کوردستان لە ژینگەیێکی ئیسلامی سوننە دا پەوەردە بوون.(موکریان و بادینان) ئەم بەرەیە ئەگەر بە ڕواڵەت سێکۆلار و دێموکڕاتیش بێ، دژی مەزهەبی شیعەیە. ناوزەد کردنی پەیڕەوانی کوردی شیعە بە کوردی پلاستیکی و تۆمەتبارکردنی ڕەقیبەکانیان بە شیعەگەرایی نیشانەی ئەم جیهانبینیە کورتبینانەیە.

    لە ڕاستی دا دوو لە سەر سێی دانیشتوانی کوردی ئێران( زۆرینەی پارێزگای کرماشان، گشت پارێزگاکانی ئیلام و خوڕەم ئاوا و کوردە کانی خوڕاسان) و بە گشتی نزیک بە نیوەی کوردی دونیا شیعە و عەلەویە. ئەم ناسیۆناڵیسمە سەقەتە لە گەڵ بیری نەتەوەیی یەک ناگرێتەوە. ناسیۆناڵیسم لە هیچ وڵاتێک بە بیانوی جیاوازی ئایین حاشای لە نیوەی نەتەوەکەی خۆی نەکردوە. فڕۆید دەڵێ: "ڕاستینەی مرۆڤ لەم شتە دا نیە کە دەیڵێ، بەڵکە لەو شتە دایە کە لە وتنی خۆ دەپارێزێ. گەر دەتهەوێ بیناسی، نە بۆ وەتەکانی، بەڵکە بۆ نەوتراوەکانی گوێ گوێ بگرە"[54]

لێرە دایە کەسی خاوەن بیری ڕەخنەگرانە دەڕوانێتە دیوی پشتەوەی دروشمەکانی کوردایەتی. لە پشتی ئاڵا، سەربەخۆیی و موقەدەساتی کوردایەتی دا، نەک ئاسۆی ڕوونی ڕزگاری، بەڵکو بێنەهایەت پیسایی دەبینێ. 

 خەونی ڕاستی سونەتی ڕۆژهەڵاتی کوردستان

     ئامانجی "ڕاستی سونەتی ڕۆژهەڵاتی کوردستان" کۆپی کردنی سیستمی نوێ دەرەبەگی باشوری کوردستانە بۆ بەشی سونی نشینی ڕۆژهەڵاتی کوردستان. خەونی گەورەیان ئەوەیە کە هەلێکی زێڕین وەک باشوری ١٩٩١ و ٢٠٠٣ پەیدا بێ و جۆرج بوشێک یان تڕامپێک دەوڵەتی ناوەندی شڕ و سڕ بکا یان بیڕوخێنێ. جا ئەوکات بێنەوە سەر سفرەی ئامادە و فیدڕاڵیەت و تەنانەت سەربەخۆییش ڕابگەیێنن.

    قەیدی ناکات ئەگەر قەبارەی دەوڵەتەکەیان وەک باشور تەنیا نیوەی نیشتمانی کورد لە ڕۆژهەڵات بگرێتەوە. گرینگ ئەوەیە پۆست، مەقام و ڕانت و خۆشی زیاتر بۆ خۆیان، بنەماڵەکانیان و چینی سەردەستی کورد دەستەبەر بکەن.[55]

قەدەغەکانی ڕاستی سوننەتی کوردستان

    لە خەونی نوێ فیۆداڵەکانی کوردایەتی ­دا زۆر شت بە کفر و ئیلحاد دەژمێردرێت. وەک: ئاڵوگۆڕی بنەڕەتی لە سیستمی کۆمەڵایەتی، هەڵوەشانەوەی چەوسانەوەی چینایەتی و پلەداری دەسەڵات، دابینکردنی یەکسانی ژن و پیاو، دێموکڕاسی ڕاستەوخۆ، ناوەرۆکی فەلسەفەی ژن،ژیان،ئازادی و جیابیری. بۆ بەتاڵ نەبونی عەریزەیان دەڵێن جارێ با دەوڵەتێکی سەربەخۆ دامەزرێنین، بەرابەری و دادپەروەری و... کاتیان دێت. بەڵام مێژوی گشت گەلانی دونیا نیشانی داوە کە چینی سەردەستی کۆنەپارێز هیچکات ڕێگا بە ئاڵ و گۆڕی بنەڕەتی لە سیستمی چینایەتی و پلەداری دا نادات. چونکە بە قیمەتی نەمانی خۆی تەواو دەبێت.

ئۆلیگارشی کوردایتی

یەکەمین جار ئەفلاتون و ئەرەستۆ زاراوەی ئۆلیگارشییان بەکارهێناوە بۆ وەسفکردنی حوکمڕانی لەلایەن گروپێکی بچووک و گەندەڵەوە.

لە ڕوانگەی ئەم فەیلەسوفانە حکومەتی باش لە خزمەتی بەدیهێنانی دادپەروەری و فەزیلەت دایە و حکومەتی خراپیش دژی فەزیلەت و دادپەروەریە. حکومەتی باش لەسەر بنەمای فەزیلەت دامەزراوە فەزیلەتپەروەرە و حکومەتی خراپیش بە پێچەوانە...

ئەفلاتون لە ڕەخنەگرتن لە ئۆلیگارشی و ڕوونکردنەوەی کەموکوڕییەکانی، ئاماژە بەم شتانە دەکات: ڕێگریکردن لە هاتنە سەرەوەی کەسانی کەم­دەرامەت؛ چڕبوونەوەی ململانێی چینایەتی و پەرەسەندنی دوژمنایەتی لە کۆمەڵگادا لە نێوان هەژاران و دەوڵەمەندەکاندا؛ زیادکردنی دووری حاکم لە کۆمەڵگا و ترسی لە هاووڵاتیانی هەژار؛ وە سەرهەڵدانی دز و تاوانباران لەناو هەژاراندا، کە بەهۆی دابەشبوونی چینایەتی و هەژارییەوە کاریگەرییان لەسەرە.[56] ئەم حکومەتە بێتوانایە لە کاتی شەڕدا بەرگری لە وڵات بکات.(هەر وەک لە شەنگالی ١٠١٤ دا دیتمان)

لە ئۆلیگارشیدا کۆمەڵەیەکی بچووک لە خەڵک بۆ بەرژەوەندی خۆیان حوکمڕانی زۆرینەی خەڵک دەکەن و دەوڵەت بە شێوەیەکی ناوەندگەرایی لە چەند بنەماڵە و خێڵێکی گەورەدا دەپارێزرێت. ئەفلاتون پێی وایە لەم جۆرە حکومەتەدا یەکێتی کۆمەڵایەتی لەدەست دەچێت چونکە کۆمەڵگا بەسەر دوو گروپدا دابەش دەبێت: دەوڵەمەند و هەژار.[57]

ئۆلیگارشی حوکمی خراپی گروپێکی بچووکە. لە دەسەڵاتی ئۆلیگارشیدا، حاکمە گەندەڵەکان کۆمەڵگا بەرەو گەندەڵی و وێرانکاری دەبەن.

ئەرستۆ ئۆلیگارشی بە ئەرستۆکراسییەکی گەندەڵ وەسفی دەکات. بە بڕوای ئەرستۆ، لە ئۆلیگارشیدا، لەبری مسۆگەرکردنی بەرژەوەندییەکانی کۆمەڵگا، تەنیا بەرژەوەندیی کەمینەیەکی سنووردار و حکومەت لەبەرچاو دەگیرێت. هەروەها ئاماژە بە دەرئەنجام و مەترسییەکانی پەرەسەندنی خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات بۆ سەروەت و سامان و توندڕەوی زیاتری ئۆلیگارشی دەکات.[58] لە هەموو جۆرەکانی ئۆلیگارشیدا، سەرکردەکان و بەرپرسانی حکومەت خەریکی گەندەڵی و دزینی سامانی گشتی دەبن.[59]

ئۆلیگارشیەکان لەسەر یەک یان چەند بنەمایەکی خوارەوە پێکدێت: بنەماڵە، خێڵ، حزب، ئایین، خاوەن زەوی، سەربازی، سامان و دارایی. حکومەتی کوردستانی عێراق تایبەتمەندی هەموو ئەو ئۆلیگارشیانەی هەیە.

سیستەمی ئابووری حکومەتی کوردستانی عێراق لەسەر هیچ کام لە مۆدێلە ناسراوەکانی سەرمایەداری یان سۆسیالیستی دانەدامەزراوە. ئەم سیستەمە لەسەر بنەمای نوێ­فیودالیزم دامەزراوە.

ئۆلیگارشی کورد بە سروشتی نوێ­فیوداڵی خۆی هاوکات دوژمنی دادپەروەری کۆمەڵایەتی و سەرمایەداری بەرهەمهێنەر و پێشکەوتنخوازە. ئەم سیستەمە لە پێناو مانەوەی دا کۆمەڵگا بەرەو دواوە دەگەڕێنێتەوە. پەرەسەندنی بێسنوری جۆرەکانی ئیسلامی سیاسی وەک ئیخوان موسلیمین، سەلەفی، تەکفیری، جیهادی لە ژێر دەسەڵاتی ئۆلیگارشەکانی کوردایەتی دا، بە هیچ شێوەیەک بەڕێکەوت نییە. چونکە ئەم ڕەوتانە تۆوی ڕق و کینە و توندوتیژی و ژنکوژی و کوشتنی ناڕازی و کوشتنی شیعە لە کۆمەڵگادا دەچێنن.

لە ئەنجامدا فەرهەنگ و کولتووری پێشکەوتنخواز وەک ئازادی، مافی مرۆڤ، مافی شارومەندی، یەکسانی نێوان ژن و پیاو، دادپەروەری کۆمەڵایەتی تووشی پاشەکشە دەبن.  

حکومەتی کوردستانی عێراق لە ڕێگای ئەم ڕەوتانە ڕۆحی کۆیلایەتی و رەعیەتی لە کۆمەڵگا دا چاندوە. لە ئەنجامدا بە قیمەتی جەهەننەمی کردنی ژیانی ژیانی ٩٥٪ی جەماوەر بەهەشتێکی بێ­وێنەی بۆ کەمینەی ئۆلیگارشی کوردایەتی بەرهەم هێناوە. بەم شیکارییە دەتوانین دەستەواژەی "ئۆلیگارشی کورد" بۆ ناوهێنان و وەسفکردنی فۆرم و سروشتی حکومەتی کوردستانی عێراق بەکاربهێنین؛ کە ناونیشانێکی تەواو گونجاوە.

 

 

کوەردایەتی و ڕێبازی«دفع الافسد بالفاسد» 

کوردایەتی نە تەنیا دەرمانێک نیە لە حەدی«دفع الافسد بالفاسد» (شكاندنی فاسیدترین بە فاسیدێكی تر) بەڵکو ژەهرێکی کوشندەیە لە جۆری «دفع الاصلاح بالافسد». (شكاندنی چاکسازی بە فاسیدترین)

نموونەی زەقی ئەم مێژوویە، یاخیبوونی کۆنەپەرستانەی فیۆداڵ و سەرۆک عەشیرەکانی کوردستانی عێراقە لە دژی ئیسلاحی زیراعی وچاکسازییە کۆمەڵایەتییەکانی عەبدولکەریم قاسم لە ساڵی ١٩٦١ی زایینی دا. یاغیگەریەک کە گەورەترین هەلی مێژوویی بۆ پێشکەوتنی ئابوری، فەرهەنگی، سیاسی و دادپەروەی کۆمەڵایەتی لە ناو برد. یاغیگەریەک کە کورد و گەلانی ئێراقی سەد ساڵ گەڕاندەوە دوایە. 

ئەگەر سیستەمی پێشکەوتنخوازانەی قاسم تا ئێستا درێژەی کێشابایە، داهاتی نەوت و کانزاکانی ئێراق لە جیاتی شەڕ، ماڵوێرانی و گەندەڵی بۆ دروست کردنی ژێرخانی ئابوری، پەرە سەندنی زانست، تەکنەلۆژیا و پەروەردەی شارومەندی ئازاد و وشیار خەرج کرابایە، بە دڵنیایی ئێراق دەبوو بە پێشەنگی ئازادی، ئاوەدانی و دادپەروەری. تیشکی ئەم پێشکەوتنە گشت وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی ڕووناک دەکردەوە. بەڵام ئامریکا و ناتۆ بە دەستی قەوەم­ پەرەستانی بەغدا و ئاغاواتی کۆنەپەرەستی کورد ئەم سیستەمەیان لە گۆڕ نا.

جێگای وەبیر هێنانەوەیە کە جوتیارانی ئێران لە ژێر کاردانەوەی خەبەر و باسی ئیسلاحی زیراعی ئێراق خوازیاری ئەم ئیسلاحە بوون. ناڕەزایەتی ئێرانیەکان ڕۆژ بەڕۆژ لە دژی سیستەمی دەرەبەگایەتی زیادی دەکرد. خەتەری شۆڕشێکی چەپ و جوتیاری هاتبۆ ئاراوە.

 ئامریکا ،بۆ پێشگیری لە شۆڕشی ئێرانیان، شای ئێرانی ناچار کرد کە لە (1963-01-26) ڕیفڕاندۆمی ئیسلاحی زیراعی بکات. بەم شێوەیە سیستەمی عەبدولکەریم قاسم ماڵی جوتیارانی ئێرانیشی ئاوەدان کردەوە و لە دەست زوڵم و چەوسانەوەی هەزاران ساڵەی دەرەبەگایەتی نەجاتیان بوو.

حکومەتی عەبدولکەریم قاسم لە ڕێکەوتی (9 - 2 - 1963) چاردە(١٤) ڕۆژ دوای پەسەند کرانی ڕیفڕاندۆمی ئیسلاحی زیراعی ئێران ڕووخا و گشت چاکسازیەکانی لە گەڵ خۆی لە گۆڕ نران.

 بەڵام لە ئێران بە پێچەوانەی ئێراق چەرخی مێژوو بۆ پشتەوە نەگەڕایەوە یاسای ئیسلاحی زیراعی بە سەرکەوتویی بە ئەنجام گەییشت. 

ئەمڕۆ دەبینین گەلانی ئێرانی لە ئاستی کەلتور، ڕووناکبیری و شارستانیەت سەد ساڵ لە گەلانی ئێراق پێشکەوتوترن. هۆکاری ئەم جیاوازیە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی  ١٩٦٣ کە سێگۆشەی "ناتۆ، عەشایەری کورد و قەومچی عەڕەب" توانیان حکومەتی قاسم بڕوخێنن و گەلانی ئێراق بخەنە ناو گێژاوی دوشمنایەتی نەتەوەیی و دەمارگرژی مەزهەبی بێ­کۆتایی.

کوردایەتی دیوەخان لە چوار پارچەی کوردستان یەک ماهیەت، یەک ئیستڕاتژی و یەک ئامانجی هەیە.(سەروەری و ئاغایەتی کەمینەیێکی٥%ی کورد بە سەر زۆرینەی٩٥%ی کورد.

     بەرژوەندی ڕەوتی کوردایەتی دیوەخان وەک نوێنەری چینی سەردەستی کۆمەڵگای کوردی لە مانەوەی پاشماوەکانی دەرەبەگایەتی، پلەداری سامان و دەسەڵات، سوننەتگەرایی، داخراوی کۆمەڵگا و بنەماڵە و ژێردەستەیی ژنان دایە.

    ڕێبازیان سات و سەودایە لە گەڵ دەوڵەت-نەتەوەی سەردەست و دەوڵەتانی دراوسێ بۆ بەشداری لە ڕانتی دەوڵەتی، سەرکوت و چەوساندنەوەی چینی ژێردەستی کۆمەڵگای کوردی، سەرکوتی ئازادیخوازان، بەتایبەت ڕووناکبیران و هۆگرانی یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی.

     تەجروبەی باشور لە ٣٤ ساڵی ڕابردوو دا نیشانی دا، کە دەوڵەت یان فیدڕالیسمی کوردایەتی دیوەخان بەهەشتی مافیای کوردایەتیە. بەڵام بۆ چینی مامناوەند و بندەستی کورد جەهەنەمێکی کارەساتبارترە لە دەسەڵاتی دەوڵەت-نەتەوەی بێگانە.

     باشوری کوردستانی ژێر دەسەڵاتی فیدڕالیسمی میرنشینی (ملوک الطوایفی) لە گشت بوارەکانی ئابوری، پیشەسازی، کشت‌وکاڵ، خزمەتگوزاری، کارەبا، ئاو، گاز، سیستمی بانکی، فەشەلی هێناوە. زۆرترین جیاوازی چینایەتی لە مێژوو دا تۆمار کردوە و لە ڕیزی یەکەمینەکانی گەندەڵی جیهان دا جێ‌دەگرێ.

       لە ئاکامی دەسەڵاتی ٣٤ ساڵەی کوردایەتی دیوەخان، گەلی کورد باشور تەنانەت خەونەکانیشی لەدەست داوە. لە دەورەی داگیرکاری سەدام و دەوڵەتانی پێشتر، کورد ناوی منداڵەکانی دەنا ڕزگار، ڕووناک ،ئازاد، هیمن،هوشیار، بەختیار، ڕیبوار و...بەڵام ئێستا ناوەکان بوونە، ئایە، ئەسما، زوحا، ئیلیاس، یوسف، موبین، ئەیمەن، ئوسامە، زەید، ڕەجەب، خالید، موسعەب و...

    کامیار سابیر، ڕووناکبیری ناڕازی کوردی باشور، بەم شێوەیە وێنەیێکی ڕیئالیستی(واقع‌بینانە) لە باشوری ژێر دەستی کوردایەتی دەخاتە بەردەست: "قەوارەی هەرێمی کوردستان بەڵایەکی گەورەیە بەسەر خەڵکی کوردستانەوە. ئەم دەسەڵاتە سیاسیەی کە هەڵگری گوتاری کوردایەتیە و سەد ساڵێکە جگە لە ماڵوێرانی و ئەنفال و جینۆساید هیچی تریان بەسەر خەڵک نەهێناوە...تاکە ڕێگا بۆ کۆتایی هێنان بەم هەموو نەهامەتیە، گەڕانەوەیە بۆ عێراق و فەشەل هێنانە بە گوتاری کوردایەتی و تڕوهاتی ڕیفراندۆم و دەوڵەتی کوردی. ئەمەش بە تاکە یەک ڕێگا ئەنجام دەدرێت، ئەویش جەرائەتی سیاسی و نەترسانە لە تەخوینی جەڵەبە نوخبەکەی کوردایەتی"

دوو ڕوانگەی جیاواز: لە ساڵی ٢٠٢٤خالید عەزیزی وتەبێژی حیزبی دێموکڕات دێن وەک ئامرازێک بۆ گەوجاندنی جەماوەر و سواربونیان دەبینێ. مامۆستا شێخ عێزەدین(چل ساڵ پێێشتر) بە ئامرازکردنی دین لە دەستی سیاستبازان دا، وەک خەتەرێکی سەر دین، جەماوەر و کۆمەڵگا دەبینێ.

پرسیارێک لە کوردانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان

    دەیان ساڵە بەرەی ڕاستی سوننەتی کوردستان بە گوێی خەڵک دا دەخوێنن کە "خراپترین دەوڵەتی کوردی لە باشترین دەوڵەتی بێگانە باشترە"

    ئایا تۆی کوردی خوێنەری ئەم وتارە دەتوانی لە ژێر سێبەری دەوڵەتێکی کورد­زمانی وەک باشور کە کۆمەڵگای گەڕاندۆتەوە سەدەکانی ناوەڕاست ژیان بکەی؟

    ئەگەر جوابەکەت ئەرێ بێت، یان مێشکت بە کوردایەتی دیوەخان برشاوی کراوە، یان ساویلکەی و پێت وایە لە دواڕۆژ دا ئەم دەوڵەتە کوردیە گۆڕانی بە سەر دا دێت و کۆمەڵگای کورد بەرەو پێشەوە دەبات! 

"گۆزە هەر ئەوە دەدەڵێنێ کە لە هەناویدایە" (از کوزه همان برون تراود که در اوست)  لە دونیای زانستی ئەمڕۆ دا هەموو شتێک بە پێوانەی یاسایەک شڕۆڤە دەکرێت بە ناوی هۆکار و هۆکرد.(قانون علت و معلول) The law of cause and effect بە پێی ئەم یاسایە شتێکی ئاساییە کە دەبینین مانگای کوردایەتی باشور دوای ٣٤ ساڵ ئەم کاهینانەی لێ­بوە کە بونەتە مەرجەعی تەقلیدی ملوێنان جاماوەری باشور.↓

    ئەم کاهینانەی کوردایەتی لە مینبەر و مزگەوتەکانیان بە گوێی گوێگرانیان دا دەقیڕێنن: "دەبێ ئیتاعەت بکەن لە وەڵی ئەمری موسلمینی کوردی". لە ئاکام دا کۆمەڵگا خۆی دەچەمێنێتەوە تا بەچکە فیرعەونەکانی مفتەخۆر و ڕانتخۆری کوردایەتی سواریان دەبن.

    لە ئاکامی حکومەتی کوردایەتی باشور ئاستی هزر و لۆژیکی جەماوەری گەوجێنراو بە خوڕافات بە ڕادەیێک دادبەزیوە کە گوێڕایەڵ و پارێزەری سیستەمێکن لە سەر بنەمای ستەمکاری، جیاوازی ڕەگەزی و چینایەتی دامەزراوە.

مێژووی باشوور نیشانی دا هەتا مێشکەکان ئازاد نەکرێن، نیشتمان ئازادیش بکرێ دەبێتە بەهەشتی کەمینەی بازەرگانی کوردایەتی  و جەهەنەمی زۆرینەی جەماوەر. 

جیاوازی کوردایەتی باشور لە گەڵ پاڕچەکانی دیکەی کوردستان

      ئایا کوردایەتی تەنیا لە باشوری کوردستان و لە ژێر سێبەری بنەماڵەیی شێخانی بارزانی و تاڵەبانی ئاوا قیزەونە؛ و کوردایەتی حیزبە سونەتیەکانی ڕۆژهەڵات، ڕۆژئاوا و باکور جیاواز دەبێ؟ لە بنەڕەت دا کوردایەتی یەک نێوەرۆک، یەک ماهیەت و یەک ئامانجی نەگۆڕی هەیە. (وەدیهێنانی ئاوات و ئارەزۆکانی چینی سەردەست و مفتەخۆری کورد)

   کوردایەتی دوشمنی ئاشتی هەڵنەگری دەسەڵاتی عەڕەب، فارس و تورک نیە؛ بەڵکە ڕەقیبی ئەمانەیە بۆ سەروەری، ئاغایەتی، میرایەتی، چەوساندنەوەی خەڵکی کورد و تاڵانی سامانی سەر زەوی و بن‌زەویەکەی. کوردایەتی بە پێی ماهیەتی نەگۆڕێ خۆی، لە هەر پارچەیێکی کوردستان بە دەسەڵات بگات، وەک باشوری ئێستا، یەک ئاکامی هەیە. فیدڕالیسم یان هەر قەوارەیێکی کوردایەتی بەهەشتی مافیا و چینی سەردەستی کوردە؛ بەڵام بۆ چینی مامناوەند و بندەستی کورد جەهەنەمێکی کارەساتبارترە لە دەسەڵاتی دەوڵەت-نەتەوەی بێگانە.

کوردی باشور لەم سەد ساڵە دا، نزیک بە سێسەد هەزار شەهیدی لە ڕێگای کوردایەتی داوە. لە ئاکام دا مافیاکانی کوردایەتی، ئۆلیگارش و دەست و پێوەندە گرێدراوەکانیان بونە خاوەنی زیاتر لە سێسەد ملیارد دۆڵار.

      دوای ٣٤ ساڵ دەسەڵاتی کوردی، بە هۆکاری ستەمکاری، نەبونی  خزمەتگوزاری، بێ کارەبایی، بێ نەوت و گازی، بێکاری و بێ مەعاشی ، ساڵانە دەیان هەزار کەسیان ئاوارەی هەندەران دەبن. سەدان کەسیشیان لە ڕێگای گەییشتن بە ئوروپا لە دەریای ئیژە و ناوەڕاست دا دەخنکێن.

   ئەزمونی باشور نیشانی دا کە کوردایەتی هیچ پێوەندێکی لە گەڵ ناسیۆناڵیسم و ڕزگاری نەتەوەیی نیە. بەڵکە لە ماهیەت دا دژی ئەم دوو بیرۆکەیە. ئاکامی کوردایەتی دیوەخان بۆ خەڵکی کورد بریتیە لە کوژران، ئاوارەیی، هەژاری و ماڵ‌وێرانی.

بەڵام شیخ و ئاغاکانی کوردایەتی، دین‌فرۆش، گەل فرۆش، نەوت فرۆش، شەهید فرۆش و شەنگال فرۆش، بە ژیانی ئاسایی لە گوندی لوبنانی، گوندی ئاڵمانی، شاری خەونەکان و شاری دزەکان و ... ڕازی نابن.

نێرینەکانیان جیا لە ویلا، ژیلا وکۆشکەکانی  کە لە باشور هەیانە؛ بەشی زۆری ژیانیان لە هۆتێلە شەش ئەستێرەکانی جیهان و دورگەکانی قەناری ئیسپانیا و... لە گەڵ حۆریە بەژن باریک، قژ زەرد و چاوشینەکان ڕادەبوێرن. مارکس دەڵێ: "کرێکاران نیشتمانیان نیە" بەڵام لە کوردستان ئەوە چینی سەردەستی کۆمەڵگایە کە نیشتمانی نیە.[60]

گەرچی تا ئێستا زۆر هەل و کاتی زێڕێن لە دەست چوون، بەڵام دەکرێ لە ئێستاوە لە بزنەڕێی کوردایەتی دیوەخان و چەتەگەری فیئۆداڵ-عەشیرەیی لابدەین و  ڕێبازێکی جیاواز بگرینە بەر ڕێبازی ئازادی، دیموکڕاسی، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، خۆشەویستی نیشتمان، برایەتی گەلان و یەکسانی ژیان.

دەوڵەتی کوردی (فرۆشتنی خەونێکی نەزۆک بە خەڵکی کورد)

       داستانی دەوڵەتی کوردی وەک بەسەرهاتی منداڵێکی هەژارە کە بیست ساڵ لە حەسرەتی کڕینی دوچەرخەیێک(پاسکیل) دا ماوەتەوە. خۆ ئێستا ئەگەر بشتوانێ بیکڕێ؛ ئیتر کارکرد، تام و چێژی کاتی خۆی نەماوە. هەرچەند دەورەکەی بەسەر چوە، بەڵام لێی بۆتە عوقدەیێک کە لە دەروون دا ئازاری دەدات.

       ئایا لە سەد ساڵی ڕابردوو دا، دەوڵەتی کوردی یان فیدڕالیسم، لە جوغڕافیای  سیاسی کوردستان ئیمکانی دامەزرانی هەبوە؟ یان تراویلکە و خەونێکی نەزۆک بوە کە بە خەڵکی کوردیان فرۆشتوە؟ ئایا فرۆشتنی خەونێکی نەزۆک کاسبیەکی نامرۆڤانە نیە؟

با بزانین دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی یان فیدڕالیسمی نەتەوەیی، جیا لە خەون و خەیاڵ، تا چ ڕادەیێک لە سەر ئەرزی واقیع دا مومکینە. 

پێنج پێشنیازی بونیادنانی دەوڵەت-نەتەوە

 

    ١-جوگڕافیای ئیتنیکی(نەتەوەیی) ٢-نەتەوە ٣-ئابوری  ٤-هێز (سیاسی و سەربازی) ٥-زەمان

بە لێکدانەوەیێکی واقێبینانە لەم پێج پێشنیازە دەبیبین کە هیچ‌کام لە پێش‌زەوینەکانی جوغڕافیای سیاسی، نەتەوە، ئابوری، هێز و زەمان بۆ ئامانجی دروست‌کردنی دەوڵەت-نەتەوەی کوردی گونجاو نیە. لە پێشدا بڕوانە جوگرافیای نەتەوەیی(Ethnic geography) پارێزگای ورمێ.

 

١. جوگرافیای نەتەوەیی(Ethnic geography) کوردستان

     کورد میراتگری جوغڕافیایێکە کە بە درێژایی مێژووی ٢٥٠٠ ساڵەی دوای مادەکان[61] بە هۆی کۆچی نەتەوەکانی دیکە و سیاسەتی دەوڵەتانی حاکم، تەواو شێواوە. لە گشت پارچەکانی کوردستان زیاتر لە نیوەی شار و دێهاتەکانی بونەتە ناوچەی کێشە لەسەر.

     بۆ نمونە لە کۆی ١٧ شاری  پارێزگای ورمێی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ١٢ شاری خوارەوە لە دوو نەتەوەی کورد و تورک پێکهاتون:

 ورمێ، سەلماس، خۆی، چالدێران، چایپارە، شووت، پۆلدەشت، ماکۆ، تیکاب، شاهیندێژ، نەغەدە، میاندواو

ئەم شارانە ئەگەرهەزاران ساڵیش ژینگەی کوردەکان بوبن، ئەرزی واقعی ئەمڕۆ پێمان دەڵێ کە ئەم ناوچانە تێکەڵاوێکن لە تورک و کورد.

نە تەنیا شارەکان؛ بەڵکە کۆڵان، گەڕەک، دێهات و موچە و مەزرایەکانیشیان تێکچندراون. سنوری کورد و تورک چۆن و بە چ قیمەتێک دیاری دەکرێ؟

ئایا کورد دەتوانێ بۆ دیاری کردنی سنوری هەزاران دەشت، کێو، پارک، گەڕەک،چۆم، جادە، تەپۆڵکە، دێهات و شارۆچکەی دوو نەتەوەیی شەڕی نەتەوی تورک بکات؟

خێڵی درۆی کوردایەتی دیوەخان بە لایەنگر و خەڵکی ساویلکەی کورد دەڵێن بە خۆشی بەشی دەکەین، یان ڕێکخراوی نەتەو یەکگرتوەکان سنورەکانمان بۆ دیاری دەکەن!

"هرکه نامخت از گذشت روزگار     نیز ناموزد ز هیچ آموزگار"

ڕێکخراوی نەتەو یەکگرتوەکان چەندە پێشگیری کرد لە داگیرکاری پانتورک لە قەرەباغ، عەفرین، لیبی، قوبرس و... هەر ئەوەندەش خێری بۆ کوردی ڕۆژهەڵات دەبێت.

 چوار پارچەی کوردستان پڕە لە گرێ‌کوێرەی وەها. کێشەی کوردانی باکوری خوڕاسان، چوار میلیۆن کوردی نیشتەجێی ئیستانبوڵ، میلیۆنان کوردە دابڕاوەکانی ناوەندی تورکیا، کەرکوک و ناوچە کێشەلەسەرەکانی ئێراق و باشوری کوردستان چون چارەسەر دەبێ؟

لە جوغڕافیا شێواوەکەی ڕۆژئاوا (باکوری سوریا) کە زۆر شار و دێهاتی ژمارەی دانیشتوانی غەیرە لە کورد زیاترە و شارەکانی دیکەشی وەک دورگەی(جەزیرە) ناو گەلانی‌‌دیکەن، چلۆن دەوڵەت-نەتەوەی کورد دروست دەکرێ؟

 سنوری کوردستان لە هیچ لایەک ناگاتە سەر دەریا. کەوتۆتە نێو چوار دەوڵەتی جیهانی سێهەمی کە قەباڵەی خاوەنداریەتی جوغرافیایەکەیان لە گیرفان دایە و لە لایەن ڕێکخراوی نەتەوە یەک گرتوەکانیش بە ڕەسمی ناسراون. لەم جوغڕافیایەدا چلۆن و چ دەوڵەتێک دروست دەبێ؟

٢. نەتەوە

 گەلی کورد خۆی لە جوغڕافیایەکەی شێواوترە. هەرچەند دوای چل ساڵ خەباتی بێ‌وچان توانراوە نێوەی کوردانی باکور لە توانەوە ڕزگار بکرێن؛ بەڵام نیوەکەی دیکە ئێستاش لە هەڵبژارتنەکاندا دەنگی خۆیان ڕەپاڵ ئیسلامیەکان و نەتەوەپەرەستەکانی تورک دەخەن.

بەشێکی زۆری کوردانی ڕۆژهەڵات و باشور ئێستاش خۆیان بە کورد نازانن. نیوەی کوردی کرماشان تەنانەت حازر نین بە زوانی خۆیان لە گەڵ مناڵەکانیان بدوێن. تەنیا کەمێکی لورەکان پێیان وایە کوردن. بۆ زۆرینەی کوردان؛ دین، مەزهەب، حیزب، تەنانەت خێل و عەشیرەتەکەیان لە پێش کوردایەتی دا جێ دەگرێ.

٣ .ئابوری

 دەوڵەت-نەتەوە دیاردەیێکی نوێیە کە لە لایەن بورژوازی بەرهەمهێنەری ناوخۆ بە ئامانجی گەشەی ئابوری و پیشەسازی دروست دەکرێ. لە کوردستان ئابوری بورژوازی زۆر لاوازە و پاشکۆی چینی بیبەرهەمی کوردە(لۆمپەن‌بورژوازی و فیۆداڵیسمی نوێ)

٤. هێز- خوێنەر خۆی دەزانێ کە کورد توانای هەڵوەشانەوەی سنوری چوار دەوڵەتی ناوچەی نیە.

٥ .زەمان

  لەبارترین زەمان بۆ دروست کردنی دەوڵەتی کوردی دەورەی پێنج ساڵەی دوای کۆتایی شەڕی یەکەمی جیهانی بوو(١٩٢٣-١٩١٨). ئیمپراتۆری عوسمانی و دەوڵەتی قاجار لە سەر لێواری گۆڕ دا بون. دەوڵەتانی سوریە و عێراق تازە خەریک بو لە مناڵدانی دایکیان بێنە‌دەرێ.

بەڵام ڕێبەرانی کورد وەک شێخ مەحمودی بەرزەنجی، شێخ سەعیدی پیران، ئیحسان نوری پاشا، سمایل ئاغای شکاک و ... کاتێک لە خەو هەستان کە ئیتر زەمانی بە‌کەڵک بۆ بونیادنانی دەوڵەتی کوردی بەسەر چوبو.

لە شەڕی دوهەمی جیهانی تەنیا ڕۆژهەڵات دەرفەتێکی بچوکی بۆ‌هاتەپێش، کە بەشی دروست کردن و سەقامگیرکردنی دەوڵەتی کوردی نەکرد.(کۆماری مەهاباد)

کورد وەک گەلانی یەکیەتی سۆڤیەت، یوگۆسلاوی و باڵکان بەختەوەر نەبو کە بەرژوەندی ئامریکا و ناتۆ لە هەڵوەشانەوەی دەوڵەتانی فرەنەتەوە و دەوڵەت‌سازی ناوچەکەی دابێت (دەیەی ١٩٩٠ی زایینی)

کوێرە ڕێی کوردایەتی لە قووڵکەوە بەرەو سیاچاڵ

     کوردی باشور دوای ڕیفڕاندۆمەکەی ٢٠١٧ نیوەی نیشتمانەکەی (ناوچە دوو نەتەوییەکان) لە دەست دا. ئەگەر نیوەکەی دیکەشی سربەخۆیی بە دەست هێنابایە، بە هۆی هەڵکەوتەی نالەباری جوغڕافیایی ناچار دەبوو ببێتە موستەعمەرەی تورکیا. (ازچاله به چاه افتادن)

       ئاکامەکانی دیوار کێشان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی یان فیدڕالیسمی نەتەوەیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان زۆر خراپتر دەبن لە ڕیفڕاندۆمەکەی باشوری کوردستان.

     دیتمان ساڵی ٢٠١٧ بە دوای داگیر کرانی نیوەی خاکی باشور لە لایەن ئەرتەشی ئێراق، کوردەکانی ئەم ناوچانە لە ماڵ و نیشتمانی خۆیان دەرنەکران.

بەڵام حسابی پانتورک لە عەڕەب و فارس جیایە. ناوچە کێشە لەسەرەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان نیشتمانی دوو نەتەوەی کورد و تورکن. هەمیشە لایەنی بەهێزتر سنور دیاری دەکات. ڕۆژی سنورکێشان  پانتورک بە پشتیوانی باکۆ، تورکیا و ناتۆ گشت ناوچە کێشە لەسەرەکان+ پێنج شاری خالیس کوردنشینی باشوری پارێزگای ورمێ داگیر دەکەن(شنۆ، مەهاباد، بۆکان، سەردەشت و پیرانشار) تەواوی کوردەکانی ئەم پارێزگایە و تەنانەت بەشی زۆری پارێزگای سنەش لە کورد پاکسازی دەکەن.

     مێژوو دووپات دەبێتەوە. پاکسازی گەلانی ئەرمەنی و ئاشوری  لە باکوری ڕۆژهەڵاتی ئێستای تورکیا (١٩٢٠-١٩١٥) دەرکرانی یۆنانی لە ئیزمیر و باشوری ڕۆژئاوای تورکیای ئێستا(١٩٢٣) دەرکرانی یۆنانی لە باکوری قوبرس(١٩٧٤) دەرکرانی ئەرمەنی لە قەرەباغ(٢٠٢٤-٢٠٢٠) دەرکرانی کورد لە عەفرین(٢٠١٨)

ڕاستیەکی مەترسیدار ئەوەیە کە بەرەی ڕاستی سوننەتی کوردایەتی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەم مەعامەلەیە ڕازین. لە ٢٠١٧ شێخ ئاغاکانی باشور ڕازی بوون لە پێناو ئاغایەتی و سەروەری بە سەر نیوەی باشور، چارەنوسی نیوەکەی دیکەی ڕادەستی دەوڵەتی ئێراق بکەن.  

    لۆژیک، عەقڵیەت و بەرژوەندی چینی سەردەستی کورد وەک سەرۆک خێڵ، ئاغاوات و بنەماڵە دەسەڵاتدارە کوردەکانی سەدەکانی پێشویە و هیچ گۆڕانکاری ڕیشەیی بە سەر دا نەهاتوە. ئامانجی ئەم چینە ئاغایەتی و سەروەریە بە هەر قیمەتێک بێت. تەنانەت ئەگەر ئەم ئاغایەتیە تەنیا نیوەی ڕۆژهەڵات، یان سێ شار و سێسەد گوندێک بگرێتەوە.

   حیزبە نەتەوەییەکانی کورد بە هۆکاری ماهیەت و بەرژوەندی چینایەتیان ناتوانن خاوەن پڕۆژە و ڕێگا حەلی نەتەوەیی بن. خۆیان بەشێکی سەرەکین لە کێشەی گەلی کورد و نیشتمانە جوانەکەی. خەتەری ئەمانە بۆ سەر ژیان و نیشتمانی کورد هاوتای خەتەری پانتورک و ئیسلامی سیاسی سوننەی بناژۆخوازە.

     تەجروبەی تاڵی حکومەتی هەرێمی باشوری کوردستان بۆ خەڵکی ڕۆژهەڵات زۆر بە نرخە. ئایا خەڵکی ڕۆژهەڵات ڕێگا دەدەن سیستەمی کۆنەپەستانە، نوێفیۆداڵی و چەتەگەری شێخ ئاغاکانی باشوور بۆ ڕۆژهەڵات کۆپی بکرێ؟

شکست و ناکامی سیستمی دەوڵەت-نەتەوە

  ئایا دەوڵەت-نەتە چارەسەری دەرد و ئازاری کۆمەڵگایە؟ وەدی‌هێنانی خەونە گەورەکانی مرۆڤ وەک:  ئاشتی، ئازادی، بەرابەری، گەشەی فکری جەماوەر، مۆدێڕنیتە، دێموکڕاسی، مافی مرۆڤ، مافی ژنان و... بە تایبەت لە ڕۆژهەڵاتی  ناوەڕاست شکستی خواردوە و داڕمانی کۆمەڵگاکانی لێکەوتۆتەوە.

   خەڵکانی ئەفغانستان، سۆمالی، پاکستان و تەنانەت باشوری کوردستان دەوڵەتیان هەیە. بەڵام لە گەلانی بێ دەوڵەت بەختەوەرتر نین. نیشان بەو نیشانەی زۆرترین ئاماری جێهێشتنی نیشتمان و پەناهەندە ییان تۆمار کردوە. دوای سەد ساڵ دەبینین کە عەرەب، فارس، پاکستانی و ئەفغانی خاوەن دەوڵەت، لە کوردی بێ‌دەوڵەت بەختەوەرتر نین. ئەم گەلانەش وەک کورد لە دەست ئەم دەردانەی خوارەوە دەناڵێنن:

   چەوسانەوە، هەژاری، بێکاری، دیکتاتۆری، گەندەڵی، زوڵم، جیاوازی چینایەتی، نایەکسانی مافی ژن و پیاو، کوشتنی ناموسی، دواکەوتویی، خوڕافات، جەهالەت، برشاوی بونی مێشکەکان، نەبونی ئازادی بیر و ئازادی تاک، برسی‌بون، ئاوارەیی و کوژرانی ڕوناکبیران.

     لە کوردستانی بێ­دەوڵەت و گەلانی خاوەن دەوڵەت، ئازادی و خۆشگوزەرانی بۆ ئەم توێژە ئەنگەلانەی کۆمەڵگا دابین کراوە: بازەرگانانی دین و نەتەوە، سەروەتمەندانی بێبەرهەم، کەسانی هەڵپەرەست، لۆمپەن، شایەری دەسەڵات، قەڵەم‌فرۆش، نیشتمان‌فرۆش، قاتڵ و سەرکوتگەر. جیاوازی نێوان کورد و گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی خاوەن دەوڵەت زۆر نیە، ئەوان بە زمانی خۆیان دەخوێنن و بە هەمان زمانیش دەچەوسێنەوە. بەڵام کورد ناچارە بە زمانی دەوڵەت-نەتەوەی حاکم بخوێنێ و بچەوسێتەوە.   ئێستا سەردەمی تەکنۆلۆژیای نوێ و پەیوەندیە جیهانیەکانە. لە سایەی بەجیهانی بوون  (globalization)دەستی دەوڵەتان تا ئاستێکی زۆر لە سەر کۆمەڵگاکان کورت بۆتەوە. هەر کوردێک لە هەر وڵاتێک بێ، دەتوانێ لە ڕێگای ئامرازەکانی پەیوەندی (ئینتێرنێت، موبایلی زیرەک، لەبتاب، تەلێویزیۆنی کوردی و...) فێری زمانی دایک بێت و تا ڕادەی لێکۆڵەر، نوسەر و شارەزای زمانەکەی بەرەو پێش بڕوات. تەنانەت دەوڵەتانی حاکمی کوردستانیش ناچار بوون خۆیان ئیزن بە کرانەوەی فێرگەی زمانی کوردی بدەن. پێشبینی دەکرێ ئەم کرانەوەیە لە دواڕاۆژ دا زۆر زیاتر دەبێ.

مامۆستا هێمن لە زیندانی دۆڵەتوی گەورکی سەردەشت

مامۆستا هێمن یەکێک لەو حەوت کەسەی ڕێبەرایەتی حیزبی دێموکڕات بوو کە بە هۆی جیابیری لە لە حیزبەکەیان جیا بوونەوە. کە دواتر بە پەیڕەوانی کۆنگرەی چوار ناسران. دوکتور قاسملوو و مەلا حەوڵا حەسەن زادە بۆ شکاندنی کەسایەتی مامۆستا هێمن ئەم دەستە واژانەیان ئاراستەی مامۆستا کرد:"جاشی میللی، پیرە جاش، سەرقافڵەی جاشان"  دوایە دەستوریان دا لە گوندی دۆڵەتووی گەورکی سەردەشت زیندانی کرا.

مامۆستا هێمن جیا لەوەی کە توێژەرێکی بەهەڵوێست، ڕووناکبیرێکی کەم­وێنە، بەرزترین شاعیری گەل و دۆستی هەژاران بوو، لە قسەی خۆش، تەنز و نوکتەسەنجی دا بێ­هاوتا بوو. لێرە دا نموونەکەک پێشکەشی خوێنەران دەکەم.

ساڵی ١٩٨١ کە مامۆستا هێمن لە دۆڵەتو زیندانی کرابو، "مامۆستا گۆران" قازی حیزبی دێموکڕات و بەرپرسی زیندانی "دۆڵەتو" بوو. "مامۆستا گۆران" "هێمن"ی زۆر خۆش دەویست، هەر بەو هۆیەشەوە ئیزنی دابوو کە "مامۆستا هێمن" بە ناوێکی دیکە ڕۆژانە بچێتە ناو دێ و لەگەڵ خەڵکەکەی دا پەیوەندی کۆمەڵایەتی هەبێ. دانیشتوویەکی گوندەکە بە ناوی "کوێخا وەسمان" پەیوەندییەکی گەرمی لەگەڵ "مامۆستا هێمن" دامەزراندبوو و زۆرجار بۆ نانخواردنی نیوەڕۆ لە ماڵەکەی خۆی دا میوانداری لێدەکرد.

 ڕۆژێک "کوێخا وەسمان" بە مامۆستا هێمن دەڵی ئەتۆ زۆر ساڵح و زانا دەبینم، وێناچێ پیاوێکی خراپ بوبی، پێم بڵێ بە چ تاوانێک زیندانی کراوی؟

 هێمن لە وەڵام­دا دەڵێت: من یەکێک بووم لە ئەندامانی ڕێبەری حیزبی دێموکرات. لە گوندی ئاشی پشکاوێ[62] لە ڕێگای بەڵێنی درۆی هاوسەرگیری؛ کچە ڕەعیەتێکم هەڵخەڵەتاند. پەیوەندییەکەمان بوو بە هۆی دووگیانی کچەکە. کچەکە لە ماڵی باوکی منداڵی بوو. بەڵام من زەواجم لە گەڵ نەکرد. ئەوە تاوانی منە.

"کوێخا وەسمان" زۆر ناڕەحەت دەبێ، لە یەکەم دەرفەتدا دەچێتە لای "مامۆستا گۆران"و گلەیی لێدەکات و دەڵێ کە بۆچی پێشتر ئەم کابرا خراپەت بە من نەناساندووە. ئەوە مانگێکە هەموو ڕۆژێک لە ماڵەکەم دا بە شۆرباو مریشک میوانداری لێدەکەم.

"مامۆستا گۆران"بانگی "هێمن" دەکات و لێی دەپرسێ چێت بە کوێخا وەسمان کوتوە؟ "هێمن" لە وەڵامدا دەڵێت کە بە مەبەست تاوانی "ئە.ق"م خستۆتە سەر خۆم. بۆئەوەی دکتۆر قاسملوو منیش بنێرێتە ئەوروپا.

"مامۆستا گۆران"کە پێشتر بەسەرهاتی "ئە. ق"ی ئەندامی ناوەندی حیزبی دێموکڕاتی بیستبوو کە ئەم تاوانەی ئەنجام داوە و لە جیاتی زیندان ڕەوانەی ئەوروپا کراوە، دەست دەکا بە پێکەنینێکی زۆر. "کوێخا وەسمان" توڕە دەبێت و دەڵێت تۆش گاڵتە بە من دەکەی!

"مامۆستا گۆران" ڕوو لە "مامۆستا هێمن" دەکات و دەڵێت: ئێستا کە ئەم دەستە گوڵەت بە ئاو داوە، دەبێ هەموو ڕووداوەکە وەک خۆی بۆ کوێخا بگێڕیەوە. هێمن بەسەرهاتی "ئە. ق" و کچە ڕەعیەتەکە دەگێڕێتەوە. لە دوایی دا دەڵێ ئێستا کە ئەم گوناهە گەورەیەم هێناوەتە سەر ملی خۆم، چاوەڕێی ئەوە دەکەم دەستبەجێ لە زیندان ئازاد بکرێم و ڕەوانەی ئەوروپا بکرێم.

ئەمجارە کوێخا سێمان کە بە تەواوی لە هەموو ڕووداوەکە حاڵی دەبێت، هێندە پێدەکەنێ تا چاوی پڕ دەبن لە ئاو،و دەڵێ ئیشاڵڵا قەت ئازاد ناکرێی. چونکە لە تۆ قسەخۆشتر نابینمەوە. لەمڕۆ بەدواوە هەتا ئەمن مابم،  تۆ میوانم دەبی بۆ نانی بەیانی و نیوەڕۆ و شەو.

"مامۆستاهێمن" و "ڕاستی سوننەتی کوردایەتی" لە دادگای مێژوو دا

 مامۆستا هێمن ساڵی ١٩٨٥ ئیمتیازی گۆڤارێکی کوردی وەرگرت بە ناوی سروە. لە دەورەی ڕەشی دەیەی هەشتای زایینی دا، سروە بوو بە گەورەترین  قوتابخانەی فێرکاری زمان و ئەدەبیاتی کوردی.

    هەزاران کوردی ڕۆژهەڵات لە ڕێگای سروە فێری خوێندنەوە و نوسینی زمانی کوردی بوون. سەدان نووسەر، توێژەر، ئەدیب و شاعیر لە مەکتەبی سروە پێگەییشتن و بوونە سەرمایەی نەتەوەیی.

     ڕێبەرانی حیزبی دێموکڕاتی کوردستانی ئێران وەک ساڵانی پێشتر ئەم خزمەتەشیان بە جاشایەتی ناساند. تەنانەت زۆر کەس بە تاوانی نوسینی وتارێک لە گۆڤاری سروە کەوتنە بەر تەعنە و غەزەبی دێموکڕاتەکان و بە جاش ناودێر کران.

     برادەرانی ڕاستی سوننەتی کوردایەتی تەنانەت دوای مردنی مامۆستا هێمن دەستبەرداری نەبوون و قین و بوغزی خۆیان بەم شێوەیە بە سەر جەنازەکەی دا ڕژاند←

      لە کاتی ناشتنی تەرمی مامۆستا هێمن دا لە ڕێگای گۆڕستانی بوداق سوڵتانی مەهاباد، لایەنگرانی دێموکڕات بە دروشمی "بژی بژی قاسملوو، بژی بژی دێمۆکڕات، هێمن جاشە نابێ لە گۆڕستانی شار دا بنێژرێ" هێرشیان کردە سەر هەڵگرانی جەنازەی مامۆستا و لە ئاکام دا جەنازەکەی مامۆستا هێمن لە سەر شانی جەماوەر کەوتە خوار و بەرەو دەم کەوتە سەر شەقام.[63]

     ئەو زەمان لە گۆڕستانی شاری مهاباد گۆڕێکیان بە هێـمن رەوا نەدەدیت. بەڵام لە شۆڕشی "ژن ژیان ئازادی" دا، بۆ دژایەتی لە گەڵ فەلسەفەی "ژن ژیان ئازادی" پەنایان بردە شێعرەکەی مامۆستا هێمن. دیارە ئەوەندەی لە دروشمی "ژن ژیان ئازادی" دەترسن ئەوەندە لە دەوڵەتی ئێران ناترسن.

    ئێستا دوای چل ساڵ هەر مرۆڤێکی خاوەن مەعریفە و ویژدان دەزانێ کە بە هەموو خێڵی کوردایەتی دیوەخان بە قەد مامۆستا هێمن خزمەتیان بە گەل و نیشتمانی کورد نەکردوە.

ڕیشەناسی دەستەواژەی جاش

     خێڵی کوردایەتی دیوەخان لە ساڵی ١٩٦١ تا ئێستا ئەم دەستەواژەیان کردۆتە گۆپاڵ بۆ سەرکوتی جیابیران و نەیارانی خۆیان. بۆ روون کردنەوەی مێژوو، پێویستە تیشکی چرایەکەمان بگرینە ژێر زەمینە تاریکەکەی کوردایەتی. لێرە دا شیکاری و لێکدانەوەی "جاش" گرینگی تایبەتی هەیە.

      ساڵی ١٩٦١ی زایینی ئەم دەستە واژەیە لە شۆڕشی کۆنەپەرەستانەی مەلا مستەفا دژی چاکسازیەکانی عەبدولکەریم هاتە ناو ئەدەبیاتی سیاسی کورد. عەبدولکەریم قاسم زەوی بە سەر جوتیاران دابەش کرد. ئاغاوات و عەشایەری ناڕازی کورد دژی دابەشکاری زەوی شۆڕشیان کرد. ساواکی ئێران، سیای ئامریکا و موسادی ئیسڕائیل مەلا مستەفایان کردە ڕێبەری ئەم یاغیگەریە.

     "جەیش"دەستەواژەیێکی عەڕەبیە بە مانای ئەرتەش و هێزی سەربازی.[64] "جەیش الشعب" بۆ ناو بردنی هێزی چەکداری خۆجێیی دەکار دێت. ساڵی ١٩٦١ جەیش و جەیش الشەعب بۆ پاراستنی دەسکەوتەکانی گەلانی ئێراق شەڕیان دەکرد. بەڵام مەلا مستەفا و عەشایەری کورد بۆ لە ناو بردنی ئەم دەسکەوتانە دەجەنگان. مەلا مستەفا بۆ شکاندنی کەسایەتی ئەو کوردانەی لە جەیش الشەعبی ئێراقی دامەزرابوون، دەستەواژەی "جەیش"ی  کردە "جاش" کە لە کوردی دا مانای مناڵی کەر دەگەیێنێت.

      داهێنەری یەکەمی ئەم دەستەواژەیە هەژار موکریانی بوو. لە یاغیگەری ئەیلوولی ١٩٦١، ئەم شێعرەی لە دژی کوردەکانی لایەنگری دەوڵەتی مرۆڤدۆست و پێشکەوتنخوازی عەبدولکەریم قاسم هۆنیەوە:

 ئێمە جاشین کوڕی کەر

بۆ پارەدەر بارەبەر

جاشی کەریم قاسم بووین

بۆ ئەو لە ناڵ و سم بووین

تۆپی ئەو بابی چاکمان

تۆ خۆت بکە بە داکمان

جاشی خۆتین ئەم هەلە

جاش قاسم نا، جاش فەلە

 قازی محەمەد ساڵی ١٩٤٦ لە سەردەمی کۆمار دا ناسناوی شاعیری نەتەوەیی بەخشی بە هەژار و هێمن. دوای ١٥ ساڵ ؛هەژارهەڵۆی بەرزەفڕی ئاسمانی ئەدەبی کوردی؛ بۆ بژیوی ژیان "سەر نەوی دای لە شەقەی شاباڵان"[65] و بوو بە شایەری دیوەخانەکەی بلە و بارزان. لە ئاکام دا 30 ساڵی ئاخری تەمەنی بە عیزەت و ئیحتڕام و دەوڵەمەندی لە بارزان و عەزیمیەی کەرەج ژیا.

      مامۆستا هێمن؛ شاعیری شیوەنی ئینسانی؛[66] هەرچەند کە "تووشی ڕەنجەڕۆیی و حەسرەت و دەرد"[67] بوو، بەڵام "قەت لەدەس ئەم چەرخە سپڵە نەبەزی"[68] و  بۆ خۆشگوزەرانی ژیان خۆی نەچەماندەوە و دانەبەزیە ناو بۆگەن و نزمایی[69].

خوێنەری بەڕێز خۆت داوەری بکە،،، ئەو کەسانەی پارێزگاریان لە ئیسلاحی زیراعی و دەسکەوتەکانی گەلانی ئێراق دەکرد شایانی ئەوە بوون کە پێیان بگوترێ جاش؟ یان ئەو کەسانەی بۆ لە خشتە بردنی ئیسلاحی زیراعی و خزمەتەکانی قاسم بە پیلانی ساواک، سیا و ئیسڕائیل شەڕیان دەکرد؟ 

      لەو زەمانەوە بەرەی"ڕاستی سوننەتی کوردایەتی" ئەم دەستەواژەیە بۆ ناو زڕاندن و شکاندنی کەسایەتی و هێزەکانی جیابیری خۆیان دەکار دێنن. ئەم گۆپاڵەیان لە سەری هەزاران کەس دا شکاندوە. بۆ نمونە: مامە غەنی بلوریان، مامۆستا ئیڕاهیم ئەحمەد،  پەێڕەوانی کۆنگرەی چوار، حیزبی دێموکڕاتی کوردستان(رێبەرایەتی شۆڕشگێر)، یەکیەتی نیشتمانی، مامۆستا هێمن و... بەم گۆپاڵە هەزاران کەسی جیابیر تووشی سووکایەتی، زیندان و ڕەشەکوژی و... بوونەوە.

ئایا خراپترین دەسەڵاتی کوردی باشترە لە باشترین دەوڵەتی بیانی؟

ئیسماعیل بێشکچی بە نوسینەکانی خزمەتێکی زۆری بە کورد کرد، کە جێگای ڕێز و دەستخۆشیە. بەڵام دوایە بە وتە بە نێوبانگەکەی گەورەترین خزمەتی بە چەتەگەری کوردی و داگیرکەرانی کوردستان کرد کە دەڵێ:

"خراپترین دەسەڵاتی کوردی باشترە لە باشترین دەوڵەتی بێگانە" ئەم نوسخەیەی بێشکچی عیلاجی فاسیدە بە ئەفسەد. وەک شۆردنەوەی جلی میزاوی مناڵە بە پیسایی(گ...و)

بە پێوەری ئەم نوسخەیە دەسەڵاتی دەرەبەگی و کۆنەپەرەستانەی مەلا مستەفا و بنەماڵەکەی باشتر بوە لە سیستەمی پێشکەوتنخواز و دادپەروەری عەبدول کەریم قاسم. 

مێژووی سەدەی ڕابردووی کوردستان پێمان دەڵێ: خراپترین دەوڵەتی بیانی لە باشترین دەسەڵاتی کوردایەتی دیوەخان باشترە.  چونکە سیستەمی دەوڵەتی بیانی تا ڕادەیەکی زۆر لە سەر مۆدێرنیسم دامەزراوە، بەڵام کوردایەتی دیوەخان لە سەر سیستەمی فیۆداڵیسمی نوێ و گەڕانەوە بۆ دوایە دامەزراوە و کۆمەڵگای کوردستان بۆ سەدەکانی ناوەڕاست دەگەڕێنێتەوە.

 بۆ نموونە بڕوانە جیاوازی ئاستی ڕووناکبیری و پێشکەوتنخوازی کوردی ڕۆژهەڵات بە نیسبەت کۆنەپەرەستی و دواکەوتویی کۆمەڵگەی باشووری کوردستان. 

سیستەمی ئابوری و خزمەتگوزاری ئێران و باشوری کوردستان لە دو تای یەک تەرازوو دا

خوێنەری هێژا، لە لێکۆڵینەوەی زانستی دا پێویستە باوەڕ و هەستی خۆمان تێکەڵی نوسین نەکەین. هەر دەوڵەت، ڕەوتی سیاسی یان حیزبێک کە بکەوێتە بەر باس و لێکدانەوە، لازمە بە بێ هیچ جۆرە ڕق یان عاتیفە، ڕاستیەکان بە پشت بەستن بە سەرچاوەی باوەڕپێکراو، وەک خۆیان لە سەری بنوسرێن. نە زیاد و نە کەم.

ئاماژە کردن بە دەسکەوتەکانی وڵاتی ئێران لە بواری ژێرخانی ئابوری و خزمەتگوزاری بە نیسبەتی باشوری کوردستان، تەنیا بۆ هەڵسەنگاندن و ناسینی ماهیەتی چینی سەردەستی کوردە لە پارچەیێکی کوردستان.

پێویستە بزانین کە بە پێی ڕاپۆرتی شەفافیەتی نێونەتەوەیی لە پێوەرەکانی تێڕوانینی گەندەڵی ( Corruption Perceptions Index) ئێران لە ناو ١٨٠ وڵات، ڕوتبەی ١٥٠ی پێدراوە.[58]

لێرە دا، باشوری کوردستان نەک لە گەڵ سیستمێکی بێ‌کێشە و دەستپاکی وەک سوێد، بەڵکە لە گەڵ یەکێک لە سی وڵاتی خوارەوەی جیهان بەرواەرد کراوە.

بیست ساڵ ئابوری ئێران لە یەک تای تەرازوو دا(٢٠٢٤-٢٠٠٤)

نێوان‌گری(معدل) داهاتی سەرانەی[59] ئێران لە بیست‌ساڵی ڕابردوو ٤٠٠٠ دۆڵار بوە.[60] ئێران یەکێک لە پڕکێشەترین وڵاتانی دونیایە. بە هۆکارگەلی گەندەڵی ئیداری ناوخۆ، گەمارۆی ئابوری ئامریکا، دەستێوەردانی ئایدۆلۆژی و ئەمنیەتی لە وڵاتانی لوبنان، سوریە، ئێراق، یەمەن، فەلستین، ئافریقا و .... سەرمایەیێکی زۆر لە دەست دەدا.

بەڵام بە هۆی بە سیستەم کرانی بەڕێوەبەرایەتی ئابوری و بوروکراسیەکی ڕووتبە نێوەنجی جیهانی، ژێرخانی ئابوری لە بوژانەوە و بەرەوپێش چونی لەسەرەخۆ و بەردەوام دا بوە و ئەم دەسکەوتانەی تۆمار کردوە:

١. کارەبا - کارەبای(بەرق) دەوڵەتی ٢٤ سەعاتە بۆ ٩٩.٥٪ی ماڵەکانی ئێران دابینکراوە.[61]  

٢. ڕێگاوبان -جادەی سەیارە(ماشێن) سێ هێندەی پێشوو زیادی کردوە. ڕێگای قەتار(شەمەندەفەڕ) گەییشتۆتە دوو هێندەی پێشوو.[62]

٣. ئاو-  دروست کردنی سەدان بەنداوی گەورە، دابینکردنی ئاوی لولەکێشی بۆ ٩٨٪ی دانیشتوان.

٤. دونیای دیجیتاڵ- دیجیتاڵی کردنی سیستمی ئیداری، بانکداری پێشکەوتو و ئینتێرنێتی. (خەڵکی ئێران زۆربەی کار و باری ئیداری خۆیان لە سەر موبایلی زیرەک ئەنجام دەدەن. زۆر کەم پوڵ(پارە) هەڵدەگرن. کڕین و فرۆشتن لە ڕێگای کارتی ئیلەکترۆنیک و موبایل ئەنجام دەدرێ).

٥.کشت و کاڵ-  دانی سوبسید و قەرزی کەم بەهرە بە جوتیاران بۆ کڕینی ئامێرەکان، ئاودێری قەترەیی و بارانی. دروست کردنی ژمارەیێکی زۆر ساردخانە تا باغداران بتوانن حاسڵاتی باغی تێدا ڕابگرن و لە کاتی خۆی دا بیفرۆشن.  

٦. گاز-  لەم بیست ساڵە دا ڕادەی گەییشتنی بۆری گاز لە ٤٠٪ گەییشتۆتە ٩٥٪ی کۆی تەوای ماڵەکانی شار و دێهاتی ئێران.[63] 

٧. پیشەسازی دایک - پەرە پێدان و بونیادنانی دەیان پڕۆژەی ئیستڕاتژیکی پیشەسازی دایک وەک پێترۆشیمی، پاڵاوگە، ئاسن، پۆڵا، ماشێن سازی و ...

٨. موچە(حقوق)- دوانەکەوتنی موچەی کارمەندان. نەبونی سەرەی موچە لە بانکەکان.

٩. قەرز بۆ هاووڵاتی(وام) - قەرزی دەوڵەتی بۆ خەڵک  وەک قەرزی خانوبەرە(سولفەی عەقار)، هاوسەرگیری(سولفەی زەواج)، کارگە، مەزرا، باغ، ئاژەڵدای و... سەرەڕای گەمارۆکانی ئامریکا، قەیرانی ئابوری و کەم بونەوەی داهاتی نەوت؛ ئەم خزمەتگوزاریانە بە ڕێژەیێکی مام ناوەندی بۆ خەڵک دابین کراون.

تونێلی بەنداوی ناتەواوی بێخمە دوای ٣٤ ساڵ دەسەڵاتی کوردی

بیست ساڵ ئابوری باشوری کوردستان لە تای دیکەی تەرازو دا(٢٠٢٤-٢٠٠٤)

نێوان‌گر(معدل)ی داهاتی سەرانەی هەرێمی کوردستان لە بیست‌ساڵی پێشوو ٧٠٠٠ دۆڵار بوە.[64] (نزیک بە دوو هێندەی داهاتی سەرانەی ئێران).

1. کارەبا (بەرق)- دەوڵەتی هەرێمی کوردستان لە شەو و ڕۆژێک دا تەنیا ١٢ کاژێر کارەبای نیشتمانی بۆ خەڵک دابین کردوە.

٢. ڕێگاوبان- جادەی سەیارە(ماشێن) نەگەییشتۆتە دوو هێندەی پێشوو.(هی ئێران سێ هێندەی پێشوو زیادی کردوە). ڕێگای ئاسنی باشور- قەتار(شەمەندەفەڕ) ئێستا دەست پێ‌نەکراوە. 

٣. ئاو- بە هۆی دروست نەکردنی بەنداوی تازە و تەنانەت هەڵوەشاندنەوەی پڕۆژەی دروست کردنی بەنداوەکانی ئیستڕاتژیکی ڕژیمی پێشوو کێشەی دابین کردنی ئاوی ماڵان و کشت و کاڵ وەک خۆی ماوەتەوە. چارەنوسی بەنداوی بێخمە نمونەیێکە لە کارەساتی دەسەڵاتی کوردایەتی دیوەخان کە دەتوانێ بۆ نەسلی ئەمڕۆ و داهاتوی کورد ئەزمونێکی بە نرخ بێت.[70]

٤. دونیای دیجیتاڵ- باشور لە دیجیتاڵی کردنی سیستمی ئیداری و  بانکداری پێشکەوتو و ئینتێرنێتی یەکێک لە دواکەوتوترین نمونەکانی دونیایە.

٥. کشت و کاڵ-  لە جیاتی گەشەسەندنی کشت و کاڵ؛ زەوی‌خۆری و داگیرکاری ژینگە و دەشت و کێو و دۆڵ و شاخ و کێوەکان دەبینین کە لە لایەن بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانی سەر بە حیزبە سوننەتیەکان داگیر کراون و جادەی تایبەت، ویلا، باغی ڕازاوە، بیر و حەوزی مەلەوانیان بۆ ساز کراوە. ئەوە لە کاتێک دایە کە سەرەڕای بونی زەوی پڕ پیت و بەرەکەت، گەلی باشور تەنانەت پیواز و پەتاتەکەی لە ئێران و تورکیا هاوردە دەکات.   

٦. گاز- هەرچەند باشور ٢٥ تریلیون فوت مکعب گازی هەیە،[71] بەڵام بۆ ڕاکێشانی بۆری گازی شار و دێهاتەکان، هیچ هەنگاوێک نەنراوە. تەنانەت وەک زەمانی سەدامیش ناتوانن بەتڵی گاز(کەپسوول)ی ماڵان پڕ بکەنەوە.

٧. پیشە سازی دایک - بۆ بونیادنانی پیشەسازی دایک وەک پێترۆشیمی و ماشێن سازی هیچ هەنگاوێک نەنراوە.

٨. موچە -  بە تایبەت دوای گرێبەستی نەهێنی ڕادەست کردنی نەوتی باشور بە تورکیا(٢٠١٣) و ئابوری سەربەخۆ (سەر بە تورکیا) دواکەوتنی موچە، نیوە موچە و ... بۆتە کێشەیێکی بێ‌کۆتایی.

٩. قەرز بۆ هاووڵاتی(وام) - قەرزی دەوڵەتی بۆ خەڵک  قەرزی خانوبەرە(سولفەی عەقار)، هاوسەرگیری(سولفەی زەواج)، کارگە، مەزرا، باغ، ئاژەڵدای و... . تا ڕادەیێک ئەم خزمەتگوزاریانە لە ٢٠٠٣ تا ٢٠١٤ بۆ خەڵکی باشور دابین دەکرا. بەڵام لە ساڵی ٢٠١٤ دوای سیاسەتی ئابوری سەربەخۆ(سەر بە تورکیا) تا ئێستا ڕاوەستاوە.

لەم زەمانەوە نەوتی باشور بە گرێبەستی زۆر خراپتر لە گرێبەستە ئیستعماریەکانی سەد ساڵ لەوە پێشی ئینگلیس لە گەڵ وڵاتانی دواکەوتوی خاوەن نەوتی کەنداو، ڕادەستی تورکیا کراوە.  

ئاشتی هەورامی کە لە ساڵی ٢٠٠٦ کرایە وەزیری سامانە سروشتیەکان، ساڵی ٢٠١٦ گۆشەیێک لە گرێبەستی ئابرووبەرانەی هەریم لە گەڵ تورکیای ئاشکرا کرد. ئاشتی هەورامی: "ئەگەر نرخی بەرمیلێک نەوتی هەرێم بگاتە ١٠٠ دۆلار و تەنانەت یەک ملیۆن دۆڵاریش دۆخەکە هەروەک خۆی دەبێت."[72]

پێویستە ڕووناکبیران کۆدشکێنی و ڕەمزکردنەوەی بۆ بکەن. ئەم وتانەی نیشان دەدەن کە نەوتی هەرێم لە پێشدا بە پێی گرێبەستی نەهێنی بە قیمەتێکی زۆر نزم بە تورکیا فرۆشراوە. بە جۆرێک ئەگەر نرخی نەوتی جیهانی هەرچەند زیادیش بکات، نەوتی هەرێم  هەر بە نرخی پێشوو ڕادەستی تورکیا دەکرێ.

 

حەفتا لە سەدی(٧٠٪) داهاتی باشور بۆ کوێ چوە و دەچێ؟

لەم بیست ساڵە دا، داهاتەکانی هەرێم[71] هێندە زۆر بون کە ئەگەر لە چوارچێوەی سیستمێکی زانستی و شەفاف بۆ ئاوەدانی، خدمەتگوزاری و پیشەسازی خەرج کرابا، گشت ئەم خەونانەی خوارەوە بۆ خەڵکی باشور وەدی دەهاتن:

دابین کردنی ئاو و کارەبا(بەرق)ی ٢٤ کاژێری، ئاوەدانکردنەوەی شار و دێهاتەکان، دابین کردنی یەکەی نیشتەجێ بون بۆ هەموان، دەرمان و تەندروستی خۆڕایی بۆ هەموان، ڕاکێشانی بۆری گاز بۆ هەمو شارەکان، دروست کردنی بەنداوی ئیستڕاتژیک، بوژانەوە و نوێ کردنەوەی کشت و کاڵ، پیشەسازی دایک، بە توریستی کردنی وڵات، نەهێشتنی بێکاری و هەژاری. ئەم داهاتەی خەڵکی باشوری کوردستان کە سەرفی ئاوەدانی و خزمەتگوزاری نەکرا، لەم بوارانە دا خەرج کرا:

١- زۆرترینی بۆ هەمیشە گوازرایەوە بۆ تورکیا، ئامریکا، ئوروپا، دوبەی، ئوستڕالیا و ...  کە بەشی هەزاران ساڵی دیکەی نەوە، نەتیجەکان و نەدیدەکانی ئاغاکانی کوردایەتی دەکات.

٢- بە مڵکی شەخسی کردنی زیاتر لە نیوەی سەروەت و سامانی ئاشکرای باشور لە دەست بنەماڵەی بارزانی ، تاڵەبانی و دەست و پێوەندەکانیان.

٣- خەرج کردنی بودجەیێکی زۆر بۆ دەسگا ئەمنی و سەرکوتگەرەکانی بنەماڵەیی و حیزبی.

٤- بە لۆبی کردنی دەسەڵاتدارانی پلە دوو تا دەی ئامریکا، ئوروپا و ناوچە بۆ پشتیوانی لە درێژەکێشانی دەسەڵاتی بنەماڵەیی و چەتەگەری کوردی.

٥- کڕینی جاش و موستەشارەکانی پێشوو، قەڵەم فرۆش، دین فرۆش و نیشتمان فرۆش، حیزب فرۆش( وەک ئە نە کە سەکانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات)

٦- بەهێز کردنی هەمو جۆرە ئیسلامیەکی جیهادی، سیاسی، سەلەفی، وەهابی، ئیخوانی و ...  کە توانیویانە لە گەمژاندنی خەڵک عەرەبستان، پاکستان و ئەفغانستان تێپەڕێنن. مافیای کوردایەتی بۆ درێژە دان بە تاڵانی سەرمایەی نەتەوەیی پێویستی بە کۆمەڵگایەکی دواکەوتویە. بۆ ئەم مەبەستە ئایینیان کردۆتە ئامرازی گەمژاندنی جەماوەر. لە زیاد کردنی ژمارەی مزگەوت، سەلەفی، جیهادی و ئیخوانی، توانیویانە لە ئێران، عەرەبستان، پاکستان و ئەفغانستان پێشکەون و  ببنە یەکەمی جیهان. پێشبینی دەکرێ دوای چەتەگەری کوردایەتی نۆبەی ئیمارەتی ئیسلامی کوردستان دێت. وەک مشتێ لە خەروارێ سامانی بەشێک لە نەوەکانی مافیای کوردایەتی

سامانی ئیدریس کوڕی نێچیر، نەوەی ئیدریس، نەتیجەی مەلا مستەفا. یەکێک لە دەیان نەوە، نەتیجە و نەدیدەکانی باوکی ڕوحی کوردایەتی. ↓

شێخ بابۆ کوڕی بچوکی شێخ مەسعود بارزانیە. پێشمەرگە و کوڕی کورد بۆ پارە و مەعاشی ژیانیان بونەتە نۆکەر، پاسەوان، زیندانبان و غولامی ئەم بەچکەیە و هەزار نێرینەی دیکەی بنەماڵەی شێخ-ئاغا-عەشیرەتی بارزانی.↓

لەم وێنەیە بە خێرایی تێمەپەڕە. بە وردی سرنجی بدەیە، پڕە لە زانستە کۆمەڵایەتیەکانی وەک: مێژوو، کۆیلەداری و دەرەبەگایەتی، شێخایەتی و میرایەتی، نۆکەری و ئاغایەتی. لەم وێنەیە دا مێژووی سەد ساڵ کوردایەتی، لە دیوەخانی شێخ مەحمود تا بارەگای مەلا مستەفا و کۆشکی سەری ڕەشی مەسعود بارزانی دەبیندرێ.

ڕێگا بە خۆت بدە لە سەر باوەڕەکانت گومان بکەی. زانست لە ڕێگای شک، لێکۆڵینەوە، تاقی‌کردنەوە، ئیشتبا و ئەزمون حاسڵ دەبێ.

       لە ژێر دەسەڵاتی کوردایەتی سێزدە کەس بونە ملیاردێری دۆڵار و ملیۆنێرەکانیش دە هەزار کەس تێپەڕێوە.[73] هەمو ئەوانەی سامانەكانیان گەیشتونەتە ملیارد دۆلار، یان خاوەنی کۆمپانیای حزبین یان كەسەكانی ناو حزبەکانن، یان كەسێك بەڕەمزی سەرپەرشتیی كۆمپانیاكە دەكات و چەند كەسێكی حزبی و بنەماڵەیی لەپشتەوەیە.

 

 

خشتەی داهاتی سەرانە، سەرمایەی ون بوو، سەرمایەی دیار لە خزمەت هاووڵاتیانی ئێران و باشوری کوردستان.

وڵات	نێوانگری(معدل) داهاتی سەرانە لە یەک ساڵ دا	سەرمایەی دیار لە خزمەت هاووڵاتی لە یەک ساڵ دا	سەرمایەی ونبوی هاووڵاتی لە یەک ساڵ دا	سەرمایەی ونبوی هاوڵاتی لە یەک ساڵ بە دەرسەد	سەرمایەی دیار لە خزمەت هاو وڵاتی لە یەک ساڵ بە دەرسەد
ئێران	٣٥٠٠ دۆڵار[74]	٢٤٥٠ دۆڵار	١٠٥٠ دۆڵار	٣٠٪	٧٠٪
هەرێمی کوردستان	٧٠٠٠ دۆڵار[75]	٢١٠٠دۆڵار	٤٩٠٠دۆڵار	٧٠٪	٣٠٪

 

     دەبینین کە لە ئاکامی گەندەڵی ناوخۆیی و سیاسەتی دەستێوەردانی ئایدۆلۆژیک، سەربازی و ئابوری دەرەکی ئێران هەر هاووڵاتیەکی ئێرانی ساڵانە ٣٠٪ی داهاتەکەی لە دەست دەدا؛ کە دەبێتە ١٠٥٠ دۆڵار لە ساڵێک دا.

   لە تای دیکەی تەرازوەکە دەبینین لە ئاکامی گەندەڵی دەسەڵاتدارانی هەرێم، هەر هاووڵاتیەکی هەرێمی کوردستان ساڵانە ٧٠٪ی داهاتەکەی لە دەست دەدا؛ کە دەبێتە ٤٩٠٠ دۆڵار لە ساڵێک دا.  بە پێی ئامار وداتاکان دەسەڵاتی کوردایەتی تەنانەت بە بەراوەرد لە گەڵ سیستمێکی داخراو، گەمارۆدراو، پڕ لە هەڵە و نوقسانی وەک ئێران تەنیا بە دەستەواژەی کارەساتبار پێناسە دەکرێ.

ئەگەر ئیستراتێژیت نیە، تۆ بەشێکی لە ئیستراتێژی کەسانی دیکە

     ئیستراتێژی^[76](نەخشەی ڕێگا) گرینگترین فاکتەرە کە چارەنوسی هەر بونەوەر و بزوتنەوەیەک دیاری دەکات.

    لە شەڕی چاڵدێران^[77](١٥١٤ز) تا ئێستا هۆکاری سەرەکی شکست و ناکامی کوردەکان نەبونی ئیستڕاتژی نەتەوەیی بوە.

     مێژووی پێنسەد ساڵی ڕابردووی کوردستان نیشان دەدات کە کورد ئیستراتێژی نەتەوەیی نەبوە و پاشکۆی ئیستراتێژی دەوڵەتانی جیران بوە.

      ڕێبەرانی کورد هۆکاری سەرەکی نەبونی ئیستڕاتژی و پاشکۆیەتی ئیستراتێژی دەوڵەتانی ناوچە بوون.[78]                                                           

      ڕێبەرانی کورد سەرۆک خێڵ، عەشیرەت، شێخ و ئاغاوات بوون کە ئاسۆی فکریان لە بەرژوەندی بنەماڵەیی یان دەمارگرژی ئایینی تێنەپەڕیوە. تاڕادەیەک کە بۆ شکاندنی یەکتر بوونەتە گۆپاڵی دەوڵەتانی عوسمانی، سەفەوی،قاجاڕ و...

    لە سەد ساڵی ڕابردوو دا حیزب و بزوتنەوەی ناسیۆناڵیستی کورد هاتونە مەیدانی سیاسەت. بەڵام تا ئێستا ڕێبەرایەتی ئەم حیزبانە لە دەست بنەماڵە کۆنە دەستڕۆییشتوەکان  و چینی نوێ­فیوداڵ(دەربەگایەتی نوێ) دا ماوەتەوە و بە ڕوانگە و عەقڵیەتی ئەوان سیاسەتیان کردوە.

       ئەم حیزبانە بە هۆی پێکهاتە و سروشتی چینایەتیان درێژکراوەی ڕێبەرایەتی سەرۆک خێڵ، شێخ، ئاغا و خانەدانەکانی ڕابردون. لە ئاکام دا وەک پارێزەری بەرژوەندی چینی سەردەستی کۆمەڵگای ناوچەی خۆیان سیاسەتیان کروە. حیزبەکان بە جل و بەرگێکی نوێ درێژەپێدەری ڕێبازی پێشینیان بوون.(ڕواڵەتی نوێ و سروشتی کۆن)[79]  گەلی کورد تا نەبێتە خاوەن ئیستراتێژیەکی دروستی نەتەوەیی کە لە سەر بنەماکانی زانستی، ڕیالیستی(واقعبینی) و پڕاگماتیستی(عملگرایی) داڕژابێت، لە بازنەی داخراوی مێژوو دا دەمێنێتەوە.

سایکۆلۆژی ئاغا، شێخ و سەرۆک عەشیرە (شێری ناو‌ ماڵ و ڕێوی دەرەوە)

 

سایکۆلۆژی(دەروون‌ناسی) ئاغا، شێخ و سەرۆک عەشیرە لە ماوەی سەدان ساڵ دا ئاوا شکڵی گرتوە:

A- لە بەرانبەر ڕەعیەت، دەروێش و ژێردەستان: چەوسێنەر، توند و تیژ و بێ بەزەیی و خوێنڕێژ.

B- لە بەرانبەر دەوڵەت و دەسەڵاتدارانی لە خۆی بەهێزتر: چەوساوە، چەماوە، خۆ بە کەم زان، نۆکەر سفەت و هەر دەم ئامادەی جاسوسی، شەڕ و پیلان دژی دوشمنانی دەوڵەتەکەیە.

مێژووی ئیمارەت و ئاغاواتە کوردەکانی سەر بە عوسمانی و ئێران پڕە لە ستەمکاری و بێڕەحمی بەرانبەر خەڵکی ژێردەستی کورد. بەڵام بۆ دەوڵەتی داگیرکەر، خۆیان وەک ڕەعیەتی خاوەن شکۆ حیساب دەکرد. زۆرترین شەڕ و شوریان لە بەرانبەر بنەماڵە و خێڵەکانی تر دا بووە. بۆ شکاندنی لایەنی کوردی ڕەقیبیان، هێزی سەربازی دەوڵەتی حاکمی خۆیان پەلکێشی شەڕ دەکرد.(دروست وەک ئەم شەشت ساڵەی بنەماڵەی بارزانی)

 

 خەسارناسی بنەماڵەی بارزانی

بنەماڵەی بارزانی "بەرەی ڕاستی سوننەتی کوردستان" ڕێبەرایەتی دەکەن و بوونەتە مەرجەعی تەقلیدی کوردایەتی چوار پارچەی کوردستان. ناسینی مێژوو، ماهیەت و ئامانجی ئەم بنەماڵەیە گرینگی تایبەتی هەیە بۆ ناسینی ئۆلیگارشی کوردایەتی.

لە مێتۆدی مێژووناسی زانستی دا هەر ڕووداوێکی مێژوویی لە چوارچێوەی جوگرافی، کەلتووری، ئابوری، کۆمەڵایەتی و سیاسی سەردەمی خۆی دا لێکۆڵینەوەی لە سەر دەکرێ. لە درێژەی وتارەکەدا وێنەیێک لە ژیانی ئابوری و کۆمەڵایەتی خەڵکی باشوری کوردستان پێش چاکسازیەکانی عەبدولکەریم قاسم دەخەمە ڕوو.

كوردی باشور تا کودتای ١٩٥٨ی عەبدولکەریم قاسم، لە ژێر سیستەمی دەرەبەگی و عەشیرەتی دا دەژیا. دێ‌نشین و جوتیاری برسی و ڕەش و ڕوت، كە زۆرینەی خەڵكی كوردستانی پێك دەهێنا؛ لە ژیر ستەم و زۆرداری شێخ، ئاغا و بەگ دا بوو. خەڵک ناچار دەکران بەدانی سەرانە، مڵكانە، سوغرە، سورانە، سمتانە، هێلكانە و لە هەندێ ناوچەش هەر كچێ شوی بكردایە، دەبو یەكەم شەوی بوكێنی، ببرایە بۆ سەرجێیی لە گەڵ ئاغا. عەشیرەتەكان بۆ تالان و ڕاو و ڕوت، لەشكریان دەكردە سەر یەكتری. مەڕ، گاگەل و دانەوێڵەیان بە تاڵان دەبرد و كوشتار و ماڵ وێرانی لێ دەكەوتەوە..

چینی ژێردەست هەرچەند لە سایەی سیستەمی دەرەبەگایەتی و عەشیرەتی دەچەوساویەوە و ماف خوراو بوو؛ بەڵام مەیل و خۆشەویستی بۆ ئاغا و عەشیرەتەكەی هەبو. لەبەر ئەوەی لەدەرەوی عشیرەتەکەی پارێزراو نەدەبوو. ژیانی خەڵكی ڕەش و ڕوت لە "مەمرە و مەژی" زیاتر نەبو. لەو سەردەمەدا زۆرینەی كورد هۆگری بۆ گەل، خاك و نیشتمان نەبو.

دوای سەركەوتنی شۆڕشەكەی "عەبدولکەریم قاسم" بە پشتیوانی كەسانی ڕووناکبیر و پێشكەوتن‌خواز، هەلێکی زێڕین بۆ کورد و گەلانی ئێراق هاتە پێش(١٩٥٨). خەڵكی عیراق و كوردستان لە هەمو شارو شارۆچكەكان ڕژانە سەر شەقامەكان بەیەك دەنگ هاواریان دەكرد:

‎هێزەكەمان ماركسیە

‎دژی ئیقتاع و ڕەجعیە

‎هێزەكەمان هێزی گەلە

‎هی كرێكارو ڕەنجبەرە

‎فەلاح زەوی خۆیەتی

‎ئاغا باوكە ڕۆیەتی

لە هەڵەبجە پارتی لەوسەردەمەدا پشتیوانی ئاغەوات و دەربەگ بوون دژ بە ئیسلاحی زراعی بۆ ئەمەش خەڵکیان بەناوی کافرییەوە لەدژی شوعییەکان هانداوە. ئەوکات لەهەڵەبجە خۆپیشاندان کراوە و دروشمەکان ئەمانە بوون:

فەلاح عەرزی خۆیەسی

دەرەبەگ باوکە ڕۆیەسی

فەلاح عەرزی کێڵاگە

دەرەبەگ قوڕی پێواگە.

بەشێک لە بیرەوەریەکانی بەڕێز مەلا ڕەسوڵی پێشنەماز سەبارەت بە چۆنیەتی هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلولی ١٩٦١ی باشوری کوردستان:

«  بەدوای هاتنە سەرکاری زەعیم عەبدولکەریم قاسم دا و گەرانەوەی بارزانی نەمڕ، دوای نێزیک بە دوازدە ساڵ؛ و پێش هەڵگیرسانی شۆرشی ئەیلول؛ بە هۆی دەسەڵات وپشتیوانی حیزبی شیوعی عیراقی لە وەرزێرەکان، تاقمی ئاغاکان زۆریان تین بۆ هاتبوو. کار گەیشتبۆ ئەوەی کە موڵکەکانیان بە گوڕیسی لە نێوو وەرزێڕەکان دابەش کەن. بە تایبەتی لە دەڤەری پشدەر، ڕانییە، قەزای دووکان و بیتوێن دا. چەند کەس لە میراودەلیەکان، شێخ حوسێنی بۆسکێن، کاک هەباسی مامەند ئاغای سەرکەپکان و مام کوێخا سمایلی تەلان، بڕیار دەدەن بچنە بەغدا بۆ ڵای عەبدولکەریم قاسم؛ بۆ ئەوەی ڕێگا چارەیێک بدۆزنەوە. کاتێ دەچنە بەغدا، چەند جار داوای دیتنی عەبدولکەریم قاسم دەکەن؛ ڕێگایان نادا. پاشان هەباس ئاغا کە دۆستایەتی لەمێژینەی لەگەڵ بارزانی دەبێ، پێشنیار دەکا سەردانی بارزانی بکەن. کاتێ بارزانی ڕێگایان دەدا بە هەموویان داوا لە بارزانی دەکەن چیتر ئاوا دانەنیشێ و بۆ هەقی کورد! وەشاخ کەوێ»

مام جەلال تاڵەبانی لە کتێبی دیداری تەمەن، سەبارەت بە چۆنیەتی هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلولی ١٩٦١ دەڵێ:

«...ماوەیێک پێش هەڵگیرسانی شۆڕش،عەشایری کورد لە زۆر شوێنی کوردستاندا، بە هاندانی مەلا مستەفا هەڵسابون.     لە ناوچەی سلێمانی عەشایەری جاف، لە ناوچەی سورداش، بازیان، هەمەوەند، حاجی برایمی چەرمەگا، حاجی قادری سمایل عوزێری، شێخ تەیفوری سەرگەڵو، کوێخا سمایلی تەلان، شێخ مەحمودی کارێزە، لە ناوچەی شارباژێڕ و خۆشناوەتی و شاخی سەفین کۆمەڵێک عەشایەری‌تر هەڵسابون.     ئەوەی ڕاست بێت، ئەو ئاغایانە لە دژی ئیسلاحی زەراعی دروست بون. پارتی لە گەڵ ئیسلاحی زەراعی بو، بەڵام مەلا مستەفا دژی ئیسلاحی زەراعی بو. مەلا مستەفا پشتیوانی ئەو ئاغایانەی ئەکرد، دژ بە یاسای ئیسلاحی زەراعی و بە کارێکی خراپ و بە خیلافی شەرعی ئەدایە قەڵەم.»[80]

دوکتور قاسملو و عەبدوڵا جەسەن زادە لە کتێبی "خیانەتەکانی قیادەی موەقەت بە نەتەوەی کورد": «ساڵی ١٩٦١ هیندێک لە دەرەبەگەکانی کورستانی عێراق کە لە بەرنامەی ئیسڵاحی ئەرزی ڕیژێمی (عبدالکریم قاسم) ناڕازی بوون دەستیان دایە چەک و چوونە شاخی، پاش ماوەیەک پارتی دیمورکاتی کوردستان سەرۆکایەتی بزووتنەوە چەکداریەی گرتە دەستی خۆی درووشمی نەتەوایەتی خودموختاری بۆ کوردستان هەڵگرت»[81]

     مەلا مستەفا بارزانی کە باکگراوندی (پاشخان) شێخایەتی، سەرۆک خێڵیەتی و ئاغایەتی هەبوو، لە لایەن ساواکی شای ئێران و ئیسرائیل کرا بە ڕێبەری ئاغا و مڵکدارەکانی ناڕازی لە ئیسڵاحی زیراعی و چاکسازیەکانی عەبدولکەریم قاسم[82] (١٩٧٥- ١٩٦١)

 شای ئێران، ئیسڕائیل، ئینگلیس و ئامریکا لە ڕێگای دوو پێلان توانیان دەوڵەتی عەبدولکەریم قاسم بڕوخێنن

١- لە کوردستان مەلامستەفایان کردە ڕێبەری ئاغاواتی ناڕازی لە ئیسلاحی زەراعی(دابەشکاری زەوی بە سەر جوتیاران) و لە ژێر ناوی کوردایەتی، بەم شێوازەی خوارەوە شۆڕشی کۆنەپەرەستانەی ئەیلولیان هەڵگیرساند.

 

عیسا پژمان میعمار و هەڵگیرسێنەری شۆڕشی ئەیلولی ١٩٦١

 

شۆڕشی ١٤ی تەموزی١٩٥٨لە عێراق سەری گرت و سیستمی پاشای ڕوخا و کۆماری جێگەی گرتەوە. بەڕەزامەندی عبدولکەریم قاسم ڕێکاری گەڕانەوەی مەلامستەفا لە سۆڤیەتەوە بۆ عێراق دەستپێکرد. دوای گەشتنەوەی بە عێراق لە شاری بەغداد نیشتەجێ بوو.

لەم کاتەدا دەبێت دەسەڵاتی ئێرانی بۆ تێکدانی ئارامییەکەی عێراق دەکەونەکار.

عیسا پژمان، کوردێکی خەڵکی سنەیە و لە دەزگای(سازمانی ئاسایشی پاشایەتی ئێران ـ ساواک)وەک ئەفسەر دەستبەکار دەبێت. ئەو بە هۆی لێهاتوویەکەیەوە لەلایەن ساواک و خودی محمد ڕەزا شای ئێرانەوە ڕادەسپێردرێت بۆ نزیکبوونەوە لە کوردانی باشووری کوردستان و هاندانیان دژی عبدولکەریم قاسم و تێکدانی ئارامی عێراق.

عیسا پژمان پێشنیازی خۆی بۆ پەسەندکردنی بیرۆکەکەی دەنووسێت: "بە زووترین کات و بەر لەوەی هەل و دەرەتان لە دەست بچێت، لەگەڵ ڕابەران و گەورە پیاوانی کوردی حیزبی عێراقی وتوێژ دەست پێبکرێت، ئەوانە دنە بدرێن لە بەغدا بڕۆنە دەرێ و بچنە مەڵبەندەکانی باکوور و لە ناوچەیەکی شیاودا دەست بکەن بە کۆکردنەوەی لایەنگرانی خۆیان."

سەرەتا ڕاپۆرتی خۆی بەناوی (گەڵاڵەی پیرۆز)ئامادە دەکات و بە محمد ڕەزاشای دەدات هەتا واژۆی پەسەندی خۆی لەسەربکات.

 پژمان بە محمد ڕەزا شا ڕادەگەیەنێت: "ئەگەر ڕێبەرانی پارتی دیموکرات پێشنیازی ئێمە وەربگرن بە سودی ئێمە و دەتوانین زۆریان کەڵک لێوەرگرین. لەسەرەتاوە هەندێکیان کۆمەک دەکەین، ئەگەر باش جوڵانەوە یارمەتییان دەدەین، دەنا لێیان دەبڕین. تازە ئەگەر چەند دانە تفەنگی بڕنەو، کە هەزاران لەوانە لە عەمبارەکانماندا بێ کەڵک کەوتوون، یان چەند ملیۆن فیشەک و کەمێکیش پارە، ئەوەندە بۆ ئێمە گرنگ نیە لەو بابەتەوە یارمەتیان بدەین، ئەمە تاقیکردنەوەیەکە تا بزانین چەندەیان کەڵک لێوەردەگرین."

دوای گفتوگۆی شا و پژمان لەسەر پرۆژەکە و کارکردن لەسەری، عیسا پژمان ڕێگای باشووری کوردستان دەگرێتەبەر.

ئەو سەرتا بۆ سەرگرتنی کارەکەی بەڕێگەی قاچاخ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە دێتە شاری کەرکوک و لەوێ چاوی بە عومەر دەبابە دەکەوێت و ڕاسپارەی خۆی بۆ ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی و سیاسی پارتی و خودی مەلامستەفاش دەنێرێت و چاوەڕێی ڕەزامەندی ئەوان دەکات، عومەر دەبابە بۆ بەغدا و عیسا پژمانیش بۆ تاران دەگەڕێتەوە.

ئامانجەکەی پژمان هاتەدی و سەرانی کوردی لەبەغدا بە پێشنیازەکەی ڕازی دەبن، وەک پژمان دەنووسێت: "دوای چەند ڕۆژ ئاگاداربووم، کە مەلامستەفا بەبیانووی جەژنی قوربانەوە چووەتە مەڵبەندی بارزان و هەروەها بەرپرسانی دیکەش بەبیانووی جۆراوجۆر گەڕابوونەوە بۆ باکوور، یان لە بەغدا خۆیان حەشاردابوو."

سەرەتای هاوکارییەکانی ساواک بۆ جوڵانەوە کوردییەکە، دەنووسێت: "بە ناردنی چەک و پارە دەستی پێکرد، لەگەڵ دابینکردنی دەرمان و پزیشک بۆ چارەسەرکردنی برینداران و نەخۆشەکانی ناو پێشمەرگە. دواتریش دەزگایەکی گەورەی بێسیم بۆ پەیوەندی نێوان سەرانی پارتی و تاران دامەزرا و کەوتەکار. ئەم بێسیمە لەگەڵ بەرپرس و یاریدەدەری و لەگەڵ کەلوپەلی پێویست ئامادەکرا و بەڕێکرا بۆ ناوچەکەیان. بۆ دڵنیایی محمد ڕەزاشا و گەرەنتی هاوکارییەکانیان بۆ دەسەڵاتی ئێرانی لەبەرامبەر هاوکارییەکانی ئەمان بۆ شۆڕشەکەیان، عیسا پژمان دەچێتە دیداری مەلامستەفا لە بەرزاییەکانی شیرین، کە جێگای مانەوەی بووە و نووسیویەتی: "لە مەلامستەفام ویست بۆ دڵنیایی شا و بەرپرسانی سەرەوەی ئێران پشتی قورئانم بۆ مۆربکات و سوێندی وەفاداریم سەبارەت بە شا و دەوڵەتی ئێران بۆ بخوات. مەلامستەفا وتی: من مەردم، بەڵێنێ کە داومە سەد قات پتر لە بەڵگە و سەنەد جێگایی دڵنیاییە، هەرچەند ئەگەر پێتوایە باشە ئەوەش دەکەم. منیش بێ یەک و دوو قورئانێکم پێ بوو لە کیفەکەم دەرمهێنا و شتێکم لەم بوارەدا نووسی کە باسم کرد، پێمدا هەتا واژۆی بکات. لە گەڕانەوەمدا بۆ تاران ناردم بۆ شا"[83]

٢- دەسگا جاسوسیەکانی ئامریکا، ئیسڕائیل و ئینگلیس لە بەغدا یارمەتی دارایی و ئیسخباراتی قەومی و بەعسیەکانیان دا بۆ کودتا. کودتاچیەکان توانیان لە هەلی مەشغوڵ بونی قاسم بە شەڕی کوردستان کەڵک وەرگرن و باشترین و خەڵکیترین حکومەتی ئێراقیان لە ناو برد.(١٩٦٣)

شەرمەساری مێژوو

    لە شۆڕشی ناسراو بە ئەیلول زۆرینەی کوردەکانی باشور بوونە بەشێک لە ئیستڕاتژی ساواک، سی ئای ئەی و مۆسادی ئیسرائیل لە دژی دەسکەوتەکانی نەتەوی کورد و گەلانی دیکەی ئێراق. بەم شێوەیە ڕێبەرانی کوردی باشور بوونە شەرمەزاری مێژوو.

 کوردی باشوور دوای شکستی دژە شۆڕشی ئەیلول توشی ئاوارەیی و کارەساتگەلێکی زۆر بوون. بەڵام مەلا مستەفا و بنەماڵەکەی ژیانێکی شاهانەیان بۆ خۆیان فەراهەم کرد.[84] بەم شێوازە ناسیۆناڵیسمی کوردی بە زۆڵی لە دایک بوو و سیستەمی "کوردایەتی دیوەخان" لە جێگای "ناسیۆناڵیسم و نیشتمان‌پەروەری" دەرخواردی گەلی کورد درا.

چۆن مەلا مستەفا کۆمەڵگای باشوری کوردستانی سەد ساڵ گەڕاندەوە دوایە؟

  

 تا ساڵی 1960 کوردی باشوور و کوردی ڕۆژهه­ڵاتی کوردستان له بواری شارستانیەت، بیر و کەلتور دا جیاوزایەکیان نەبوو. بەڵام ئێستا کوردی ڕۆژهەڵات سەد ساڵ لە کوردی باشور پێشکەوتووترن. مەلا مستەفا لە ماوەی ١٤ ساڵ(١٩٧٥-١٩٦١) کۆمەڵگای باشوری کوردستانی سەد ساڵ گەڕاندەوە دوایە. بۆ ڕوونکردنەوەی چۆنیەتی دابەزینی ئاستی وشیاری کۆمەڵگای باشور دوو نمونە دەخەینە ڕوو:

١- ڕەدوکەوتن و ژن‌هەڵگرتن

ڕەدوکەوتن و ژن‌هەڵگرتن ڕەسمێک بو کە لە کۆمەڵگای کوردەواری وەک دەرگایەکی بچوکی ناڕەسمی کچ و کوڕانی ئازاد دەکرد بۆ هەڵبژارتنی هاوسەر. مەلا مستەفا ئەم دەرگایەشی بەست و بە پێی قانون کەسانێک ئەم یاسایەیان پێشێل کردبایە، مەحکوم بە ئیعدام دەکران.

    هەرچەند حکومەتی مەلا مستەفا ساڵی ١٩٧٥ ڕووخا، بەڵام ئەم یاسایانە لە زەینی کۆمەڵگا دا ڕیشەی داکوتا و بوو بە کەلتور. دوای مەلا مستەفا، خەڵکی باشور خۆیان (باب- برا- ئامۆزا، مێرد و ...) بە کوشتنی کچ، خوشک و ژنەکانیان ئەم کەلتورەیان زیندوو ڕاگرت.

     لە ١٩٩١ کە نیمچە حکومەتی کوردی لە باشوری کوردستان دامەزراوە تا ٢٠٢٤ زیاتر لە بیست هەزار کچ و ژن بە دەستی کەس و کاریان کوژراون و یازدە هەزار ژنیش خۆیان سوتاندوە.[85]

    بەڵام لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە پێچەوانەی باشور لە ٢٠١١ تا ٢٠٢٤ تەنیا 3 ژن بە هۆكاری كێشەی خێزانیەوە كوژراون. دوو بكوژیان هەڵهاتوونەتە هەولێر و لەلایەن بنەماڵەی بارزانیەوە پارێزراون و سێهەم بكوژیش لە زینداندایە و سزای هەتاهەتایی بۆ بڕاوەتەوە.[86]

٢- شایی ڕەشبەڵەکی کوردی

مەلا مستەفا داب و نەریتی ڕەشبەڵەکی(شایی) کوردی حەرام و قاچاغ کرد. ئەم ڕەسمە لە دەورەی دایک¬سالاری بۆ کورد مابۆوە. لە شایی کوردی دا ژن هەڵدەبژێری کە لە دەستی چ کەسێک هەڵپەڕێ. ئەم جۆرە کەلتورانە بەشێک لە مافە زەوتکراوەکانی ژنانی بۆ ژنی دەگەڕاندەوە. مەلاکان لە ماوەی ١٣٠٠ ساڵ دا نەیانتوانیبوو ڕەشبەڵەک لە کەلتوری کورد بسڕنەوە. بەڵام مەلا مستەفا بە ناوی کوردایەتی لەم کارە دا سەرکەوتوو بوو.

مەلا مستەفا بارزانی و دەسەڵات

مەلا مستەفا بۆ گەییشتن بە دەسەڵات هەموو کارێکی بۆ خۆی حەڵاڵ کردبوو. ئەم ڕەوشتە تا ئێستا لە ناو کور و نەوە و نەتیجەکانی دا پەیڕەو کراوە و دەکرێ. لێرە بەشێکی بچوک لەم ڕەوشتە و ئاکامەکانی دەخەینە بەر چاوی خوێنەران.

١- مەلا مستەفا و جێنشینی شێخ عه‌بدولسه‌لامی بارزانی

 "شێخ محه‌مه‌دی بارزان" باوكی "مەلا مسته‌فا بارزانی" خاوه‌نی سێ ژن بووه‌، له‌ ژنی یه‌كه‌م عه‌بدولسه‌لامی دووه‌م، له‌ ژنی دووه‌م (شێخ ئه‌حمه‌د، شێخ بابۆ و محه‌مه‌د سه‌دیق) له‌ ژنی سێیه‌م (مسته‌فا بارزانی) كه‌ له‌ دایكه‌وه‌ تاقانه‌ بوو و هیچ خوشك و برایه‌كی نه‌بوە. بۆیه‌ زۆر خۆی له‌ براكانی جیا ده‌كرده‌وه‌. ته‌نیا محه‌مه‌د سه‌دیقی برای زۆر گوێڕایه‌لی مسته‌فا بوو. مسته‌فا بارزانی هه‌ر له‌ ته‌مه‌نی گه‌نجێتی دا كه‌سێكی زۆر خۆپه‌رست و شه‌رور بوە و كۆمه‌ڵێك كه‌سی هاوتای خۆی به‌ده‌وری خۆی كۆكردبۆوە..

دوای لە سێداره‌دانی شێخ عه‌بدولسه‌لام له‌لایه‌ن ده‌وله‌تی عوسمانی له‌ موسڵ، به‌پێی وه‌سیه‌تی شێخ، ده‌بوایه‌ سه‌روه‌ری شێخایه‌تی ته‌ریقه‌ت بكه‌وتیایه‌ ئه‌ستۆی شێخ ئه‌حمه‌د.  شاهد و موفتی ئه‌م وه‌سیه‌تنامه‌یه‌ش یه‌كێك له‌ كه‌سوكاره‌كانی بنه‌ماڵه‌ی مسته‌فا بارزانی بە ناوی "مه‌لا عه‌بدولره‌حمانی مەلا مەحمود" بوو، كه‌ ڕایگه‌یاندبوو به‌پێی وه‌سیه‌تی شێخ عه‌بدولسه‌لام ده‌بێت شێخ ئه‌حمه‌د ببێته‌‌ شێخی ته‌ریقه‌ت. به‌ڵام ئه‌م لێدوانه‌ی مه‌لا عه‌بدلره‌حمان پێچه‌وانه‌ی خواستی مسته‌فا بارزانی بوو و پێی وتبوو كه‌ ده‌بێت ناوی من بهێنیت بۆ جێنشینی شێخ عه‌بدولسه‌لام. بۆیه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ مه‌لا عه‌بدولره‌حمان كردبوو كه‌ ده‌بێت له‌ مزگه‌وت پشتگیری خۆی بۆ ئه‌و ڕابگه‌ینێت نه‌ك شێخ ئه‌حمه‌د.

مه‌لا عه‌بدلره‌حمان له‌ كۆتاییدا له‌ ڕۆژی 09\01\1927 له‌ مزگه‌وتی ده‌ڤه‌ری بارزان له‌ وتارێكدا ئاماژه‌ به‌ وه‌سیه‌ته‌كه‌ ده‌دات و  ڕاده‌گه‌ینێت كه‌ مسته‌فا گه‌نجێكی جاهیل و ناپوخته‌ و سه‌ر وشكه‌ كه‌ به‌كه‌ڵكی سه‌ركردایه‌تی ته‌ریقه‌ت و پێشه‌نگایه‌تی بۆ بارزانیه‌كان نایه‌ت. لە ئاکام دا شێخ ئه‌حمه‌د ده‌بێته‌ به‌ شێخی بارزان.

‌ هه‌ر له‌و ڕۆژه‌ كاتێك "مه‌لا عه‌بدولره‌حمان" له‌ مزگه‌وت دێته‌ ده‌ره‌وه‌ له‌لایه‌ن مسته‌فا بارزانی كه‌ ته‌مه‌نی ئه‌وكات 24 ساڵ بوە و له‌گه‌ڵ محه‌مه‌د سه‌دیقی برای له‌ به‌رده‌م مزگه‌وته‌كه‌ "مه‌لا عه‌بدولره‌حمان" له‌پشته‌وه‌ ده‌كاته‌ ئامانج و ده‌یكوژێت. بەم جۆرە مەلا مسته‌فا بارزانی یه‌كه‌م تیرۆری لە ژیانی سیاسی خۆی دا تۆمار کرد.

دواێش راده‌گه‌ینێت كه‌ هیچ كه‌س مافی نیه‌ جه‌نازه‌ی مه‌لا عه‌بدولره‌حمان بنێژێت و ده‌بێت جه‌نازه‌ی له‌ ناوچه‌كه‌دا ببێته‌ به‌ په‌ند..

دواێ ماوه‌یه‌ك (هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ ده‌ڵێن دوای 2 ڕۆژ) كه‌ هیچ كه‌سێك جه‌ساره‌تی ئه‌وه‌ ناكات جه‌نازه‌ی مه‌لا عه‌بدولره‌حمان له‌عه‌رز هه‌لگریت، سێ كه‌سی خه‌ڵكی گوندی "هه‌سنه‌ك" سه‌ر به‌ ده‌ڤه‌ری بارزان وه‌كۆ نه‌ریتێكی مرۆڤایه‌تی ده‌چن و جه‌نازه‌ی مه‌لا عه‌بدولره‌حمان به‌خاك ده‌سپێرن.

به‌ڵام له‌ هه‌مان ڕۆژ ئه‌و سێ كه‌سه‌ش له‌لایه‌ن مسته‌فا بارزانی سزاده‌درێن و ده‌كوژرین. له‌ ترسی كه‌وتنی به‌ر غه‌زه‌ب و كینه‌ی مسته‌فا بارزانی جه‌نازه‌ی ئه‌و سێ كه‌سه‌ش چه‌ند رۆژ له‌ عه‌رز ده‌مێنێته‌وه‌.

دایكی یه‌كێك له‌و سێ كه‌سه‌ دوای كوژرانی كوره‌كه‌ی شێت ده‌بێت و به‌ره‌و چۆل و چیاكاكان هه‌وار ده‌كات و تا كۆتایی ته‌مه‌ن عه‌قلی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات.

ته‌واوی 7 عه‌شیره‌تی بارزان به‌پێی وه‌سیه‌تی "مەلا عه‌بدولره‌حمان" شێخ ئه‌حمه‌د وه‌كۆ شێخی خۆیان قبول ده‌كه‌ن و چیتر هیچ له‌ ده‌ستی مسته‌فا بارزانی نایه‌ت. به‌ڵام لە ژێرەوە ئه‌م شه‌ڕه‌ هه‌ر درێژه‌ی ده‌بیت. "مەلا مسته‌فا" دوای مردنی "شێخ ئه‌حمه‌د" هه‌موو لایه‌نگرانی شێخ ئه‌حمه‌د  ته‌سفیه‌ ده‌كات و به‌ده‌ستی خۆی یان رژێمی به‌عس هه‌مویان له‌ناو ده‌بات (نمونه‌ بنه‌ماڵه‌ی حه‌مه‌دئاغای مێرگه‌سۆری و شێخ عوسمانی باوكی شێخ ئه‌دهه‌م بارزانی)

بۆ زانیاری زیاتر هه‌ر به‌هۆی ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی خه‌ڵكی گوندی هه‌سنه‌كان تا ئێستا ئه‌و گونده‌ هیچ خزمه‌تگوزاری و ئاوه‌دانی بۆی نه‌كراوه‌ و ته‌نانه‌ت ڕێگه‌ش بۆ نه‌براوه.‌ [87]

٢- مەلا مستەفا و حیزبی دێموکڕاتی کوردستانی ئێران

شەهید کردنی چەندین ئەندامی ناوەندی و سەدان کادر و پێشمەرگەی حیزبی دێموکڕاتی کوردستانی ئێران بەشێکە لە کارنامەی مەلا مستەفا و کوڕەکانی.

 بۆ ئاگاداری لە چۆنیەتی ئەم کوشتارانە باشترین سەرچاوەی مێژوویی کتێبێکی بچوکە بە ناوی  "خیانەتەکانی قیادەی مووقەت بە نەتەوەی کورد" نوسەران:عەبدولا حەسەن زادە- دوکتور قاسملو(١٩٨١) لە بڵاوکراوەکانی ئینتشارات و تبلیغاتی کۆمیتەی ناوەندی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران.[88] 

٣- بنەماڵەی بارزانی و کوشتاری شۆڕشگێڕانی باکوری کوردستان

سەرچاوە: ماڵپەڕی ئازا پرێس (https://aza-press.com/?p=2328)

« لە ساڵ ١٩٧٨ لە شاری ئامەدی باکوری کوردستان، لە ئەنجامی کۆنگرەیەک بە ٢١ ئەندام، پارتیەک لە دایک بوو بەناوی پارتی کرێکارانی کوردستان. لەماوەی تەمەنی دا زۆرترین قسەی لەبارەوە کراوە، چونکە رووبەڕووی سەختگیرترین داگیرکەری کوردستان بۆتەوە کە دەوڵەتی داگیرکەری تورکیایە.

ئازا پرێس وەک ئەرکێکی رۆژنامەوانی بەپێویستی بینی لێکۆلینەوە لە بەشێکی ئەو مێژووە بکات، ئەویش هەڵوێستی حیزبەکانی باشوور بووە بەرانبەر پە کە کە. چونکە لە باکوری کوردستان و تورکیا پە.کە.کە تاکە رێکخستنی کوردستانیە کە بەشەڕی چەکداری لە دژی سوپای تورکیا وەستاوەتەوە. سەرجەم لایەنە سیاسیەکانی باشوور، ئەگەر ماوەیەک هەندێک ناکۆکی و پێکدادنیشیان هەبێ لەگەڵ پە.کە.کە، بەڵام بە دانوسان چارەسەریان کردووە. پارتی دیموکراتی کوردستان، کە خۆی بە پارتی دایک و هێزی گەورەی کوردستانی بەناو دەکات، وەک چۆن ناکۆکی و شەڕی لەگەڵ سەرجەم لایەنە سیاسیەکانی کوردستان هەبووە، هەمانکات گەورەترین ناکۆکی و شەڕیشی بەرانبەر پارتی کرێکارانی کوردستان هەبووە و ئێستاش هەیە.

بەرپرسانی پە.کە.کە نایشارنەوە کە لە تەمەنی ٤٦ ساڵەی پە.کە.کەدا زۆرترین قوربانیان بەدەستی چەکدارانی پارتی بووە، جا ئەوە چ راستەوخۆ خودی پارتی بارزانی یان پارتی لە پارچەکانیتر ئەنجامیان دابێ. نمونەی رێکخراوی ستێرکا سۆر و قیادە موەقەتە و ئەنەکەسە و چەکدارانی رۆژ ... هتد.

لە بەر زۆری قوربانیەکان، دەبێ ئێمە لەم راپۆرتەدا نەتوانین سەرجەمیان بەناو و رێکەوت باس بکەین، بەڵام هەوڵدەدەین ئەو کۆمەڵکوژیانەی کە چەکدارانی پارتی لە دژی گەریلاکانی پە.کە.کە ئەنجامیانداوە دیاری بکەین.

سەرکردەکانی پە,کە.کە نەیانشاردۆتەوە کە پارتی زۆرترین ئەندام و دۆست و کادیری ئەوانی لە شوێن و کاتی جیاوازدا کوشتوە، یان بێسەروشوێن کردووە، یان رادەستی دەوڵەتی تورکیا کردوونەتەوە، یان لە زیندانەکانی خۆی تەوقی کردوون. ئەو زانیاریانەش لە پەرتوکەکان، هەمانکات لێدوانە رۆژنامەوانیەکاندا هەیە.

یەکەم شەهیدی پە.کە.کە لە ١٨-٥-١٩٧٧ پەکەکە دەیخاتە ئەستۆی گروپێک بەناوی ستێرکا سۆر، ئەو گرووپە بەرپرسەکەیان ناوی عەلادین کاپان بووە، وەک بەرپرسانەی پە.کە.کە دەڵێن، لەلایەن قیادە موقەتەوە هاتۆتە ئەرکدار کردن بۆ ئەوەی گورز لە سەرکردایەتی گرووپە تازەکەی بەناوی ئاپۆچی بوەشێنێ، ئەنجام حەقی قەرار کە بە رەگەز تورکە و خەڵکی شاری دەنزلی تورکیایە، لە شاری عەنتابی باکوری کوردستان دەکوژێت.

لەسەر و بەندی دامەزراندنی پە.کە.کە، پارتی\تورکیا لەسەر ناوی سکرتێرەکەی ئەوکاتیان سراج بلگین دەڵێت، هەر ئاپۆچیەک ئەگەر بگەڕێتەوە ماردین و بۆتان، ئەوا قاچی دەشکێنین. فەرهاد ماردین یەک لە لایەنگرانی پەکەکە بووە ئەوکات، لە بیرەوەریەکانی کە بە دووبەرگ بڵاوی کردۆتەوە، دەڵێت، لەئەنجامی ئەو هێرش و پەلاماردانانەی ئەندام و لایەنگرەی پارتی\تورکیا بەناوی قیادە موەقەتە کردوویەتیە سەرمان، ٤٤ هەڤاڵمان شەهید بووە.

بەگوێرەی زانیاریەکانی دوران .کاڵکان کە ئەوکات فەرماندەی گشتی گەریلابووە لە زستانی ١٩٨٥، دەڵێت، پارتی گەماڕۆیان خستەسەرمان تاکو هیچ پێویستیەکمان لە باشوور بەدەست نەگات، هەمانکات لەبەر سەختی زستان و پچڕانی پەیوەندیمان لەگەڵ رۆژهەڵات و باکور، بۆیە شەش مانگ نانی ئاردی بەڕوومان خواردووە، بەزەحمەت خۆمان گەیاندە بەهار. هۆکارەکەی ئەوە بووە پارتی لەسەر زمانی ئیدریس بارزانی گوتویانە، بۆچی بەبێ مۆڵەتی ئێمە شەڕی تورکیا دەکەن!!

دوای راپەڕینی ١٩٩١ دەرفەتێکی زۆری مادی و مەعنەوی کەوتە دەست هێزەکانی باشوور، بەڵام دوای ساڵێک لە تێپەڕبوونی راپەڕین واتا لە ٤-١٠-١٩٩٢ پارتی سەرجەم لایەنە سیاسیەکانی هەرێمی کوردستانی ئیقناع کرد تاکو هێرشی پە.کە.کە بکەن لە هەرێمەکانی (خواکوڕک، زاپ، ئاڤەشین و مەتینان و حەفتانین)، بەگوێرەی زانیاریەکان کە لە یەکێک لە وتارەکانی سەرۆکی پە.کە.کەوە راگەیێنراوە دەڵێت، لەگەڵ ئەوەی بڕیاری هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی عێراق، بە داواکاری تورکیا و بە پێشەنگایەتی پارتی هێرشی ئێمەیان کردووە، سەرۆکی پە.کە.کە دەڵێت، لە شەڕی ١٩٩٢ کە ٤٠ رۆژی خایاندوە نزیکەی ١٠٠٠ گەریلا شەهید بووە.

لە سەرەتای مانگی ئەیلولی ١٩٩٥ کە پارتی لە گەڵ تورکیا و ئەمریکا خەریکبوون لە شاری دبلنی ئیرلەندا پە.کە.کە بخەنە لیستی تیرۆر، بەگوێرەی زانیاریەکانی جەلال تاڵەبانی کە لە دیداری تەمەن لەگەڵ سەڵاح رەشید باسی دەکات. پەکەکە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو پیلانە پەلامارێکی سنورداری پارتیداوە، بەڵام کەس نەکوژراوە، لە دەرەوەی دیلبوونی ٦٠ چەکداری پارتی. لە هێرشێکدا کە لەمانگی ئەیلولی هەمان ساڵ پارتی کردیە سەر پەکە لە سەرچیای گارە کە بە قەسری سەدام بەناو دەکرێ، ٢٥ گەریلای پەکەکە گیانیان لەدەستداوە، فەرماندەی هێزەکە هەنگاو چۆمانی (عەبدولخاڵق ئەحمەد) بووە دانشتووی ناحیەی قوشتەپەی هەولێر بووە.

بەگوێرەی سەرچاوەکانی پە.کە.کە، پارتی زۆرترین کۆمەڵکوژی لە ساڵی ١٩٩٧ – ١٩٩٨ لە دژیان ئەنجامداوە. ئەوەی کە هەموو خەڵکی هەولێر بینیویانە پارتی لە ١٦-٥-١٩٩٧ لە ناوجەرگی هەولێر هێرشی بنکە و بارەگاکانی پە.کە.کە و لایەنگر و بریندارانی شەڕیداوە. بەگوێرەی سەرچاوەی رێکخراوی هێڤی بۆ قوربانیانی جەنگ، ٨١ کەس لەم هێرشانەدا گیانیان لەدەستداوە لە کە زۆربەیان بێ چەکبوونە. جێگەی ئاماژەیە رۆژێک بەر لەو هێرشە سەرۆکی پارتی مەسعود بارزانی ئەوکات بەڵێنی داوەتە عوسمان ئۆجالان کەوا نابنە بەشێک لەو ئۆپەراسیۆنەی کە سوپای تورکیا لە ١٤-٥-١٩٩٧ لە زاپ دەستی پێکردبوو. بەگوێرەی زانیاریەکانی عوسمان ئۆجالان دەڵێت، مەسعود سوێندی بە گۆڕی مەلا مستەفای باوکی خواردووە کە هێرش ناکەنە سەر هێزەکانمان، دەڵێ ئێمەش بەڵێنمان پێدا کە هێزەکانمان لە ژێر دەسەڵاتی ئەوان سووک دەکەین.

بەگوێرەی زانیاریەکان کە دوران کەڵکان لە پەرتوکی مێژووی ٤٠ ساڵەی پە.کە.کە باسی دەکات و دەڵێت، لە نەخۆشخانەی گەریلا لە سەر رووباری ئاڤەشین، لە ئەنجامی هێرشێکی چەکدارانی پارتی بۆ سەر هەڤاڵانی بریندارمان لەو نەخۆشخانەیە زیاتر لە ٦٧ گەریلامان شەهیدبووە، جێگەی ئاماژەیە ئەوکات دوران کاڵکان فەرمانداری ئەو هێزانە بوونە کە بە هەرێمی زاگرۆس بەناو دەکرێت.

لە تەموزی ١٩٩٧ کاتێک کۆمەڵێک گەریلای ژن دەیانەوێت لە زاپ بەپەڕنەوە بۆ گارە، لە نزیک دێرەلوک دەکەونە بۆسەی چەکدارانی پارتی، بەگوێرەی زانیاریەکانی جەمیل .بایک باسی دەکات کە ئەوکات سەرپەرشتیاری هەرێمی زاپ بووە، دەڵێت ٣٢ گەریلای ژنمان لەو بۆسەیی پارتیدا شەهید بووە. دیسان لە مانگی ١٢ی ١٩٩٧ لە ئەنجامی هێرشێکی هاوبەشی پارتی و تورکیا بۆ ناچەی خنێرەو چیای شەکیف، بەگوێرەی زانیاریەکانی فەرماندەی ئەو هەرێمە نورەدین سۆفی دەڵێت، ٢٥ گەریلامان شەهید بووە.

بەگوێرەی زانیاریەکان لە هەرێمی گارە لە زستانی ساڵی ١٩٩٩ لە پەلامارێکی لەناکاو بۆسەر گارە لە کانی بۆتکێ و دەوروبەری ١٧ گەریلا کۆمەڵکوژکراون، هەرچەندە هیچ شەڕ و پێکدادانێکیش ئەوکاتە لە گۆڕێ نەبووە.

بەرپرسانەی پە.کەکە ئەوە ناشارنەوە دەڵێن، پارتی بەبۆنە و بێ بۆنە پەلاماری ئەندام و کادیر و لایەنگرانمان دەدات، زۆرێکیش لەوانە دوای سەودا و مامەڵە پێکردنی رادەستی تورکیایان دەکاتەوە.

لە ساڵانی ٢٠٠٠ بەفەرمی شەڕ لەنێوان پارتی و پە.کەکە نەبووە، بەڵام وەک بەرپرسانی پەکەکە دەڵێن، پارتی لەکوێ دەرفەتی بۆ رەخسابێ پەلاماری داوین و زیانی گیانی و مادی پێگەیاندوین، وەک خۆیان دەڵێن ئێمە بەهەستیاری نەتەوەیی هەڵسوکەوت دەکەین، بەڵام پارتی لەپشتەوە خەنجەرمان لێ دەدات.

تەنها لەماوەی ئەو چەند ساڵەی رابردوو، واتا دوای ئەوەی ئۆپەراسۆنەکانی سوپای تورکیا بۆ هەرێمی بادینان چڕبوونەتەوە، لەگەڵ ئەوەی پارتی لە رێگەی چەکدارانی گوڵان و رۆژ هێزی گەریلای خستۆتە چەمبەرەوە، هەمان کات دەستی بەسەر ئەو ماسک و چەکە دژە ئاسمانیش داگرت کە دەخوازرا بگاتە دەستی گەریلاکان تاکو خۆیان لەهێرشی کیمیاوی سوپای تورکیا بپارێزێ، بۆیە فەرماندارانی گەریلا ئاماژەیان پێکرد کە لەئەنجامی ئەو هێرشانە نزیکە ٣٠ گەریلامان بە چەکی کیمیاوی شەهید بووە. فەرماندارانی گەریلا ئەوەش ناشارنەوەو دەڵێن، لە ئەنجامی بۆسەی چەکدارانی پارتی لە ساڵی ٢٠٢٢- ٢٠٢٣دوو گرووپمان کە پێکهاتبوون لە ٧ و ٩ گەریلا لەناچوون، گرووپەکیان لەسەر ئاوی بێخمە، گروپێکیش لە دۆڵی بالیسان، پە.کەکە لە رێگەی راگەیاندن داوای تەرمی شەهیدەکان و بریندارەکانی کرد، بەڵام پارتی رادەستی نەکردنەوە.

وەک دیاردەبێ و بەگوێرەی لێدوانەکانی سەرۆکی پارتی لە کۆتا رۆژەکانی بانگێشەی هەڵبژاردن لە هەولێر و هەمانکات لە لێدوانی ٢٣ ئەم مانگەی لە کۆنفرانسی میپس لە دهۆک، بە ناڕاستەوخۆ هەڕەشەی لە پە.کەکە کردوو، جیاواز لە جاران بە تیرۆر بەناوی کرد، وەک خۆی گوتی پرۆسەی ئاشتی گوایە لە تورکیا هەیە، بەڵام تیرۆر کۆسپە.

لای خۆیان بەرپرسانەی پە.کەکە لە چەند بۆنەیەکی جیاواز پارتیان تۆمەتبار کرد بەوەی کە دەستی لەگەڵ میتی تورکیا تێکەڵ کردووە، سیخوڕی بەسەر گەریلاوە دەکەن، لەوبارەیەوە بەسێ هۆزات هاوسەرۆکی کەجەکە لە بەرنامەیەکی تەلەفزیۆندا لە ٢٠٢٣ گوتی، تائێستا لە ئەنجامی سیخوڕایەتی دەزگای پاراستنی پارتی بۆ میت لە ٢٠١٧ - ٢٠٢٣، نزیکەی ١٠٠٠ گەریلا و فەرماندە و کادیری پێشەنگمان شەهید بووە»[89]

شڵتاغەکانی بنەماڵەی بارزانی «بکوژە و شڵتاغ بکە»

بنەماڵەی باڕزانی،وەک ڕێبەر و مەرجەعی تەقلیدی کوردایەتی دیوەخان، بۆ ڕەوایەتیدان بە هاوکاوری داگیرکەران پێویستیان بە بیانویەک هەبوە تا بیر و ڕای جەماوەری کوردستان بە لای خۆی‌دا ڕابکێشن.

مێژۆۆیان پڕە لە سیناریۆی هاوبەش لە گەڵ دەسگا هەوڵگریەکانی دەوڵەتانی ناوچە بۆ چەواشەکردنی گەلی کورد و ئامادە کردنی پێشمەرگە و لایەنگرانیان تا بیانکەن بە دەستەچیلەی شەڕی براکوژی. تیرۆر دەکەن و قوڕبانی بە قاتڵ و تیرۆریست پێناسە دەکەن.

شەڕی براکوژی بە سەر لایەنی دیکە دەسەپێنن و هاوار دەکەن شەڕمان بە سەر داسەپاوە. سپای دەوڵەتانی داگیرکەر پەلکێشی کوردستان دەکەن و هاوار دەکەن لایەنی بەرانبەر سپای دەوڵەتێکی دیکەی هێناوەتە سەرمان.[90] لە درێژەی وتارەکەدا ئاماژە بە حەوت نمونە دەکەین وەک مشتێ لە خەروارێ.

    ١-هێنانە دەروەی تەرمی مەلا مستەفا و تاوانبار کردنی حیزبی دێموکڕاتی کوردستانی ئێران

 ساڵی١٩٨١ مەسعود و ئیدریس بارزانی جەنازەی باوکی خۆیان لە گۆڕ هێنایە دەر و تاوانەکەیان خستە ملی حیزبی دێموکڕاتی کوردستانی ئێران. بەم بیانویە کەوتنە پێش پاسداری ئێرانی و شەڕی پاکسازی ڕۆژهەڵاتیان کرد.[91] هۆکاری ئەم کارە قیزەونە چی بو؟

 بنەماڵەی بارزانی ببون بە چاشی کۆماری ئیسلامی ئێران و مانگانە دە ملوێن تمەنیان وەردەگرت. بەڵام پێشمەرگەکانیان شەڕیان بۆ نەدەکردن.

کاتێک سیناریۆی دەرهێنانەوەی تەرمی بارزانی و تۆمەتبار کردنی حیزبی دێموکڕاتی کوردستانی ئێران ئەنجام درا، چەکدارەکانی قیادە موەقەت باوەڕیان کرد و بە دڵ و گیان کەوتنە شەڕی ڕۆژهەڵاتیەکان. بە جۆرێک کە لە یەک ڕۆژ دا لە دۆڵی بایزاوای شنۆیە ٢٢ پێشمەرگەی حیزبی دێموکڕات و ١١ی کۆمەڵەیان کوشت.

لە درێژەی هێرشەکانیان دا توانیان بە هاوکاری هێزە کانی دەوڵەتی ئێران شارەکانی شنۆ، خانێ و ناوچە کوردنشینەکانی ورمێ لە پێشمەرگەی ڕۆژهەڵات پاکسازی بکەن. بۆ ئاشنایی زیاتر لەم سیناریۆیە بڕوانە دەقی نوسراوەکەی دوکتور قاسملو لە کتێبی "خیانەتەکانی قیادەی موەقەت بە نەتەوەی کورد"[92]

مەسعود دوای چل ساڵ لە جڵدی چواری بیرەوەریەکانی دا بۆ پاکانەی خۆی، دوکتور قاسملوی بە جاسوس و بەکرێگیراوی بەعسی ئێراق تۆمەتبار کرد.[93]

    مەسعود بارزانی بۆ سەلماندنی تۆمەتەکانی خۆی سی و چوار ساڵ دوای مەرگی دوکتور قاسملو لە سیناریۆیەکی هەلپەرەستانە دا مەلا حەسەن ڕەستگار دەکێشێتە سەر شاشەی تەلێویزیۆنی ڕووداو و وێنەی قاسملو-سەدامی پێ بڵاو دەکاتەوە.[94] 

     ڕێڕەوانی دوکتور قاسملو کە لە سەرگوێلکی دیوەخانی بارزانی دەلەوەڕان، چاو و گوێی خۆیان بەست و هیچ هەڵوێستێکیان نەنواند.^[95] هۆکاری تەسلیمی و بێهەڵوێستی دێموکڕاتەکانی ڕۆژهەڵات بەرانبەر دێموکڕاتەکانی باشور، ئەوەیە کە حیزبە ناسیۆناڵیستەکانی گشت پارچەکانی کوردستان یەک ماهیەت، یەک ئامانج و یەک ڕێبازیان هەیە. (ئاغایەتی و چەوساندنەوەی کوردەکانی ناوچەی خۆیان) ئەم قەزیەیە وەبیرهێنەرەوەی بەسەرهاتی شێخ، دەروێش و ژنەکەیەتی.

«دەروێشێک زۆر هۆگری شێخەکەی بوو. ڕۆژێک دەروێش دەچێتەوە ماڵەکەی خۆی، دەبینێ شێخ سواری ژنەکەی بوە .شێخ دەترسێ و ڕاست دەبێتەوە. دەروێش دەڵێ: لەعنەت لە شەیتانی کوێر. یا حەزرەتی شێخ، ئەزانم ئەتەویست ڕادەی ئیمانم تاقی کەیەوە. بەڵام، لەو ڕۆژەوە کە بومە موریدت، بۆ چاو تروکانیکیش شکم لە گەورەیی و پاکی مورادی خۆم نەکردۆتەوە و نایکەم.»

ئەوە داستانی موریدانی ڕۆژهەڵاتی شێخی بارزانە، کە دوای بڵاو بونەوەی کتێبەکەی شێخ مەسعود، وتیان لەعنەت لە شەیتانی کوێر. شێخ هەرچی لە دژی ڕێبەرانی کۆچکردومان فەرمویەتی، بۆ تاقی کردنەوە ئیمانی ئێمە بوە. بۆ چاو تروکانیکیش لە گەورەیی و پاکی مورادی خۆمان شک ناکەین.

ئەم بابەتە تازە نیە و ئاخرینیش نامێنێتەوە. هەر وەکی دیتمان کە کوشتن و تیرۆری کاک سلێمانی موعینی و هاوڕێکانی یەکەمین و ئاخرین غەدری بارزانی نەمایەوە و هەموو جارێکیش  بەیعەت و سەرسپاردنی موریدانی ڕۆژهەڵاتیش بۆ شێخەکەی بارزان تازە دەکرایەوە و دەکرێتەوە... 

٢- تەقینەوەکەی زاخۆ،٢٧ی مانگی دووی ساڵی ١٩٩٥

میتی تورک و پاراستنی پارتی لە ناو بازاڕی گەورەی چه‌كفروشانی زاخۆ ئوتومبیلێك بە ٥٠٠ کیلۆ تی ئێن تی‌ دەتەقێننەوە، دەبێتە هۆی کوشتنی ٩٠ هاوڵاتی و برینداربونی زیاتر لە ٣٠ کەس.

 ئەو دەمە گەرمەی شەڕی ناوخۆی کوردستان بو کە بنەماڵەی بارزانی بە هاوکاری ئێران، تورکیا و سەددام بەرەو پێشیان دەبرد. ئەو زەمانە یەکیەتی نیشتمانی لە زاخۆ و زۆر ناوچەی دیکەی بادینان پێگەی جەماوەری باشی مابو. پارتی دێموکڕات ئام تاوانە گەورە بەسەر یەکیەتی نیشتمانی دادەێنێت و دەست دەکات بە تەبلیغاتێکی قورس و دەتوانێ خەڵکانێکی زۆر بەم سیناریۆیە هەڵخەڵەتێنێ. بۆ زانیاری زیاتر ئەم سەرچاوەیە بخوێنەوە.[96]

 ٣- شەهید کردنی کاک سلێمانی موعینی (١٩٦٨)

ساڵی ١٩٦٨ مەلا مستەفا بە ئەمری ساواک کاک سلێمانی موعینی دەگرێ و زیندانی دەکات. دوای ئیعدام‌کردنی تەرمەکەی ڕادەستی ئێران دەکاتەوە. ساوک بۆ چاوترسێن کردنی خەڵک تەرمی کاک سلێمان بە شارەکانی خانێ، نەغەدە و مەهاباد دا دەگێڕێ و نیشانی خەڵکی دەدات.

 کاک سلێمان کەسایەتیەکی خۆشەویست و بەناوبانگترین ڕێبەری ئەوکاتی حیزی دێموکڕات بو. کوشتن و ڕادەست کردنەوەی تەرمەکەی ناڕەزایەتیەکی زۆری خەڵکی ڕۆژهەڵاتی لێ‌ پەیدا بو. ئەوکات تەلێویزیۆن و سۆسیال مێدیا و ... نەبون تا لەم ڕێگایانە خەڵک چەواشە بکەن و کەسایەتی کاک سلێمانی پێ بشکێنن.

 هەژاری موکریانی کە تا مرد ڕۆڵی شایەری دیوەخانی بارزانی و کوڕەکانی دەگێڕا، بۆ پاک و جوانکاری دەم و چاوی قاتڵ ( مەلا مستەفا) لە شەش لاپەڕەی کتێبی چێشتی مجێور دا (٤٩١تا ٤٩٥) هەرچی ناپاکی و ناحەزی لە خۆی دا شکی بردوە هەموی خستۆتە ملی کاک سلێمان.

بەڵام نەک نەیتوانی سیمای جوانی ئەم شۆڕشگێڕە خۆشەویستە بشێوێنێ، بەڵکە ئەم چەند لاپەڕەیە وەک زیندوترین بەڵگەی درۆزنی و نەفس‌نزمی شاعیر کەوتە دەست جەماوەی کوردستان و بو بە پەڵەیێکی ڕەش لە سەر نێوچاوانی شاعیر و ئاغاکەی.[97]

 

٤- پیلانی هاوبەشی میتی تورک و پاراستنی پارتی بۆ کوشتنی ڕێبەرانی پارتی دێموکڕاتی کوردستانی تورکیا (١٩٧١)

لە ساڵی ١٩٧١ پارتی دیموکراتی کوردستانی تورکیا (پ د ک ت) بوبو بە دوباڵی چەپ و ڕاست. باڵی چەپی د. شڤان (د.سەعید قرمز توپراخ) و باڵی ڕاستی سەعید ئاڵچی ڕێبەرییان ئەکرد. بنکەی هەردوکیان لە کوردستانی عێراق بو.

بارزانی بۆ لە ناو بردنی شۆڕشی باکور پیلانی میتی تورکیای بە شێوەی خوارەوە جێبەجێ کرد:

سەرەتا پاراستن لە گوندی قومری، نزیك سنوری توركیا لە دیوی كوردستانی باشور، سەعید ئاڵچی كوشت. دوایی بە بیانوی ئەوەی دكتۆر شڤان، سەعید ئاڵچی كوشتووە، بە فەرمانی بارزانی خرایە زیندانی ڕایات و پاش چەند مانگێك گوللـە باران كرا لە ئاکام‌دا پ د ک ت توشی شکست و ئاشبەتاڵ بوو.[98]

-5  تیرۆری مارگرێت جۆرج(١٩٦٩(

مارگرێتتاقە پێشمەرگەی ژن لە شۆڕشی ئەیلول دا بوو، بارزانی داوای پەیوەندی سیکسی لە مارگریت دەکات و ئەویش ڕازی نابیت بۆیە دوای ئەوەی  بە زۆر دەستدرێژی دەکاتە سەر، بە دەستوری مەلا لە لایەن پاراستن شەهید دەکرێت  و تۆمەتی ئەوەی دەخەنە پاڵ کە ژنێکی بێ ناموس و بێ ئەخلاق بووە.[99] 

٦- تیرۆری ڕۆژنامەنوس سەردەشت عوسمان (٢٠١٠)

ئەم ڕۆژنامەنوسە لە بەردەم زانکۆی سەلاحەدین لە لایەن پاراستنی پارتی دەڕفێندرێت. دوای دو ڕۆژ تەرمەکەی بە قۆڵبەستکراوی لە نزیک شاری موسڵ دۆزرایەوە.  

سەردەشت عوسمان ناسرابو بە بابەتە ڕەخنەگرەکانی بەرامبەر دەسەڵات و حکوومەت، بە تایبەتی بەرامبەر پارتی دیموکراتی کوردستان، مەسعود، نێچیرڤان و مەسرور بارزانی.

وتارێکی سەردەشت عوسمان بە ناوێکی موستەعار لە ژێر سەردێڕی«من عاشقی کچەکەی بارزانیم» بڵاو دەبێتەوە.

سەرئەنجام ئەم ڕۆژنامەنوسە دوای ڕفاندن دەکوژن و بۆ لابردنی شکی خەڵک لە سەر خۆیان تەرمەکەی لە نزیک شاری موسڵ فڕێ دەدەن و ڕایدەگەیێنن کە ناوبراو پێوەندی بە تیڕۆریستە ئیسلامیەکان بوە. بەڵام ئەم تۆهمەتە هێندە ساویلکانە و بێ بنەما بو کە دوایە خۆشیان درێژەیان پێنەدا.

لە زانستی کارناسی پۆلیسی دا ئەسڵێک هەیە کە دەڵێ: " ئەگەر قەتڵ یان تاوانێک ڕوویدا و تاوانبار نەدیترایەوە، دەسەڵاتدارانی ئەم شوێنە لە پشتی تاوانەکەن. تاوانبارانی ئەم کەیسەش وەک باقی تیرۆرەکانی پاراستنی بنەماڵەی بارزانی تا ئێستا بە نەناسراوی ماونەتەوە.

٧- سوتاندنی بازاڕەکانی هەولێر، دهۆک و کەرکوک و تۆمتبارکردنی پ ک ک و یەکیەتی نیشتمانی

ساڵی ٢٠٢٤ میتی تورک و پاراستنی بارزانی بە پلانێکی هاوبەش چەندین جار ئاگریان بەردا لە بازاڕەکانی هەولێر، دهۆک، و کەرکوک.[100]

بنەماڵەی بارزانی لە سیناریۆیەک دا پ ک ک و یەکیەتی نیشتمانی کوردستان بەم کارە تاوانبار دەکەن.

میت و پاراستن ویستیان پەیوەندی نێوان ئێران، یەکێتی و پ ک ک وەک بەرەیەکی هاوبەش بە ئامریکا بناسێنن، هێزەکانی سووریا دیموکرات  تۆمەتبار بکەن بەوەی لایەنگری ئێرانن تا ئەمریکا هاوکارییەکانی بۆ ئەوانیش بوەستێنێ. هەروەها شەرعیەت بدەن بە لەشکرکێشی تورکیا بۆ قووڵایی باشوری کوردستان بروانه ئه م لینکە.[101]

کوردایەتی و دایکی نیشتمان

ئەزموونی باشور نیشانی دا، ئەگەر کوردایەتی دیوەخان لە چوارچێوەی هەر قەوارەیێک(خودموختاری، فیدڕاڵێ یان سەربەخۆیی) بە دەسەڵات بگا، کەم‌ئەندامێکی قوڵە فیتنە، گرگن، سەر بە گێچەڵ، بە شڵتاغ  و "خائین بە دایکی خۆی" لێ ساز دەبێ؛ کە دایکی نیشتمان ڕۆژی سەد جاران لە داخانی دەمرێ. 

خوێنەری هێژا، لێم ببورە کە لەم وتارە لە دەستەواژەی ناحەز کەڵکم وەرگرتوە. بە ڕاستی هێچ واژەیێکی دیکەم نەدۆزیەوە پڕ بە پێستی ئەم کوردایەتیە بێ.

ئەگەر کورد وەک گەلانی وشیاری جیهان، نیشتمان بە دایکی خۆی بزانێ؛ ئاکاری وەک پاکسازی ڕۆژهەڵات بۆ ئێران، پاکسازی قەندیل بۆ تورک، ڕادەست کردنی ژنانی شەنگال بە داعش، داخستنی دەروازەی سیماڵکا بە ڕووی کوردانی ڕۆژئاوا،[102] کوشتنی هەزارانی وەک سەدیق ئەنجیری، سلێمان موعینی، ئەسعەد خودایاری، مەلا ڕەحیمی وەرتێ، دڵشاد ڕەسوڵی، قادر شەریف، خەلیل شەوباش، سەید ڕەسوڵی بابی گەورە، سەعید ئاڵچی، دوکتور شڤان[103]، دوکتور خالید، حوسێن بابە شێخی ئیزەدی، عەلی عەسکەری، مامە ڕیشە، بێریتان، ساڵح لاجانی و هاوڕێکانی چی کەمترە لە ڕەوشتی "لاقە کردنی دایک"؟

سەرچاوەی کێشە ناوخۆییەکانی کوردستان

    کێشە ناوخۆییەکانی کوردستان ڕیشەی قووڵی ئابوری، کۆمەڵایەتی و سیاسیان هەیە. دەتوانین لە چوارچێوەی ناکۆکی دوو بەرەی ڕاستی سونەتی و چەپی نوێخواز شرۆڤەیان بکەین. درێژەی وتارەکە لێکدانەوەیێکی مێژوویی، فەرهەنگی و سیاسیە لە سەر ئەم بابەتە

کوردستان یەک نوێن و دوو خەونی جیاواز

     لە سەرەتای سەرهەڵدانی بزوتنەوەی نەتەویی کورد تا ئێستا(١٠٠ ساڵ) دوو بیر و باوەڕی دژبەر(ڕاستی سوننەتی و چەپی نوێ­خواز) بەردەوام لە ململانێی ناوخۆیی دابوون. ئەم دوو ڕەوتە وەک دوو خەتی هاوتەریب(موازی) لە تەنیشت یەکدا چونە پێش.

    ڕەوتی ڕاستی سونەتی(بنەماڵەی بارزانی، دێموکڕاتەکانی چوار پارچەی کوردستان، زۆرینەی گروپەکانی ئیسلامی سیاسی سوننی) نوێنەری چینی سەردەست و دەسەڵاتخوازی کۆمەڵگای کوردن.

    ژینگەی ئابوری و فەرهەنگی بەرەی سیاسی ڕاستی سونەتی کوردستان لە درێژە کێشانی سیستمی پڕکۆت و بەندی پاشماوەی دەرەبەگایەتی، سوننەتگەرایی، ژێردەستەیی ژنان، داخراوی کۆمەڵگا و بنەماڵە، کۆنەپارێزی، جیاوازی چینایەتی، پلەداری سامان و دەسەڵات و پیاوسالاری دایە. بەڵام بە تام و بۆن و مەزەی کوردی.

    ئامانجیان سەروەری و دەسەڵات بە سەر کۆمەڵگای کوردیە. سیستەمێک کە زۆرینەی کورد ڕەعیەت بن و خۆیان ئاغا، کورد ئۆمەت بن و خۆیان ڕێبەر.

    خەونی بەرەی ڕاستی سوننەتی ڕۆژهەڵات[104] کۆپی کردنی سیستەمی نوێ­فیئۆداڵی،[105] مافیایی و کۆنەپەرەستانەی باشوری کوردستانە بۆ بەشی سونی نشینی ڕۆژهەڵاتی کوردستان.[106] 

ڕاستی سوننەتی ڕۆژهەڵات چاوەڕوانن وەک ساڵی ١٩٩١ کە جۆرج بۆش سەرۆکی ئامریکا ئەرتەشی سەدامی لە باشوری کوردستان دەرکرد، ئێستاش تڕامپێک دەوڵەتی ناوەندی ئێران بڕوخێنێ، تا ئاغایانی کوردایەتی بە سڵاو و سڵاوات بگەڕێنەوە سەر سفرەی ئامادە(فارس گوتەنی "خوان یغما")  دەست بکەن بە ئاغایەتی بە سەر خەڵکی ڕۆژهەڵات.

   بەرەی کوردایەتی دیوەخان لە ساڵی ١٩٩١ کە دەسەڵاتی باشوری کوردستانیان گرتە دەست، ژێرخانی ئابوری باشوریان وێران کرد. هەرچی بۆیان دەفرۆشرا تاڵانیان کرد و لە ئێران بە حەراج فرۆشتیان. لە ماشێن و ئیمکاناتی ئیدارەکان، بەنداو، کارگە و کارخانە تا تەلی کارەبای شارەکان هەمویان تاڵان کرد.

   ئەگەر بۆشایی دەسەڵات لە ڕۆژهەڵات بێتە پێش، بەرەی ڕاستی سوننەتی کوردایەتی، خەڵکی ڕۆژهەڵات توشی کارەساتێکی خراپتر لە باشور دەکەن. بەرق، گاز، گازۆڵ، بێنزین،ئاو، موچەی کارمەند و تەنانەت تەلێکی کابڵی بەرق بە حەواوە نامێنێ. بەڵام شەڕی براکوژی، شەڕی تورک، شەڕی مەزهەبی، تیرۆری ڕۆژنامەنوس، هۆگرانی ئازادی و دادپەروەری هەموو سنورێک تێدەپەڕێنن.

    ئاغای کوردی، ڕەییسی کوردی، وەزیری کوردی، ئاساییشی کوردی، شەپی کوردی، زیندانی کوردی، چەوسانەوەی کوردی، گەندەڵی کوردی، دەنگ‌دانی کوردی، تەزویری کوردی، مافیای زەوی‌خۆری کوردی، مۆڵی کوردی، ویلا و ژیلای کوردی. هەموی لە خزمەت چینی سەردەست و دەسەڵاتخوازی کوردی.

     لەم سیستەمە دا شایەرانی دیوەخان بە بەیت و بالۆرەی کوردی سابات و دیوەخانی ئاغایان دەڕازێننەوە و لە بەرماوی سفرەکەیان بەهرەمەند دەبن. 

 ئامانجی ڕەوتی چەپ و نوێخواز ؛بە پێچەوانەی بەرەی ڕاستی سونەتی؛ تێکدان و هەڵوەشاندنەوەی سیستمی دابەشکاری چینایەتی، ڕەگەزی، قۆرغکاری دەسەڵات و ڕانتخۆریە.

    ماهیەتی چەپی سەردەم گۆڕینی بنەڕەتی سیستمی ئابوری، فەرهەنگی، سیاسی و کۆمەڵایەتیە. ئامانجیان ئەوەیە خەڵکی کورد لە ڕەعیەتی بگەنە پلەی شارومەندی ئازاد کە هیچ چین، حیزب، بنەماڵە و خێڵێک نەبێتە سەردار و سەروەریان. خەڵک لە چوارچێوەی سیستمێکی ئینسانی و دادپەروەرانە دا خۆیان سەرداری خۆیان بن. ئەم دوو بەرەیە خاوەنی دو خەونی دژ بە یەکن و نوێنەرایەتی دوو جەمجسەری جیاوازی کۆمەڵگای کوردستان دەکەن.

ئامانجی بەرەی سیاسی ڕاستی سونەتی کوردستان جێ­نشین­کردنی ستەمکاری کوردە لە جێگای ستەمکاری غەیرە کورد. ئامانجی بەرەی چەپ و نوێخواز نەهێشتنی ستەمکاریە لە هەر جل و بەرگێک دا بێ.

هەژاری کوردایەتی دیوەخان لە ئافراندن و داهێنانی فکری

لە سەد ساڵی ڕابردوو دا ڕێبەرانی بەرەی ڕاستی سوننەتی کوردستان(لە شێخ و سەرۆک خێڵە بێسوادەکانی پێشوو تا ڕێبەرانی خاوەن بڕوانامەی دوکتۆرای ئەمڕۆیان) هیچ داهێنانێکی فکری و مەعریفیان نەبوە.[107] بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەم هەژاریە ڕوویان کردۆتە سەر خەرمان و بەرهەمی ئامادەی بەرەی چەپ و نوێخوازی کوردستان.

  خۆ بە خاوەن کردنی دروشمی "ژن ژیان ئازادی" لە پاییزی٢٠٢٢

 

    ئەم دروشمە بە شاهیدی سەدان وێنە و فیلمی دۆکۆمێنتاری، زیاتر لە بیست ساڵ شناسنامەی هەبوو.[108] کچانی کۆبانی لە ٢٠١٤ بەم دروشمە داعشیان تێکشاند. بەم دروشمە پاێتەختی داعش لە ڕەقە ئازاد کرا. هەڤاڵەکانیان هەر بەم دروشمە شەنگالیان لە داعش پاکسازی کرد کە فیلمی کچانی ڕۆژ بە ئەکتەری گوڵشیفتە فەراهانی بەرهەمی ئەو خەبات و فەلسەفەیە بو. (٢٠١٨)

https://www.namasha.com/v/W2FWm9pj

     لەم هەموو ساڵانە جەماعەتی کوردایەتی دیوەخان بۆ یەک جاریش لە گۆشەی یەک ڕۆژنامە، مانگنامە یان ڕادیۆ و تەلێویزئۆنەکانیان باسیان نەکردبوو.

کاردانەوەی کوردایەتی دیوەخانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئێران بەرانبەر دروشمی "ژن ژیان ئازادی" لە یازدە قۆناغ دا:

١- ڕۆژی ٢٦ی خەرمانانی ١٤٠١ لە سەر گۆڕستانی ئایچی سەقز لایەنگرانی کوردایەتی دیوەخان نە تەنیا دەنگی خۆیان تێکەڵی جەماوەر نەکرد بۆ گوتنەوەی دروشمی "ژن ژیان ئازدی" ، بەڵکە بۆ لابردن یان کەم ڕەنگ کردنەوەی ئەم دروشمە، دروشمێکی ئابڕووبەرانە و پڕ لە دووبەرەکی و دوشمنکاریان دەگووتەوە: "داگیرکەری ئێرانی، قاتڵی ژینامانی" بڕوانە ئەم لینکەی خوارەوە:

https://youtu.be/MlGhuPdrqD8?si=GhuzO9VZ9WmclTGG

ویستیان بەم دروشمە کورد لە گەلانی دیکەی ئێران داببڕن. بەڵام گەلانی ئێران بە خوێنی خۆیان برایەتیان بۆ کورد سەلماند و پیلانی دوشمنایەتی گەلان پوچەڵ کرایەوە.[109]

٢- ویستیان لە ڕێگای هەندێک مێدیا و پەیجی سێبەریان بیگۆڕن و بیکەن بە " ژینا، کوردستان، ئازادی" بەڵام سەری نەگرت.

دزی بەرهەمی فکر و مەعریفە لە لایەن حەزرەتی ناڵی بە "ئاگری بێ شەوقی دزان" وەسف دەکرێ: 

ئەو گەوهەرە نوکتە کە لە 'نالی' دەدزن خەڵک ///ئاویی نییە، وەک ئاگری بێ شەوقی دزانە

٣- دوای شکستیان لە گۆڕین یان کەمڕەنگ­کردنی دروشمی "ژن، ژیان، ئازادی" لە ڕێگای لۆمپەنیسمی سیاسی هاتنە مەیدانی عەوامفریوی بۆ ناشیرین کردنی خوڵقێنەران و پێشەنگانی "ژن، ژیان ئازادی"

چەند کۆنەساواکی و جاسوسی وەک حامید گەوهەری و عەلی جەوانمەردی ڕاسپێردران تا شایەعەیێک بڵاو بکەنەوە و بڵێن جەماعەتی قەندیل هێزێکی خۆیان ناردۆتە پاڵ هێزەکانی دژە شۆڕشی ئێران بۆ سەرکوتی شۆڕشی "ژن ژیان ئازادی". بەڵام بێجگە لە کەسانی گەوج و مریدەکانی خۆیان کەس باوەڕی پێنەکردن.

٤- ڕێبەرەکانیان(خالید عەزیزی، حەسەن شەڕەفی، مستەفا هیجری و هێمن سەییدی) چونە سەر تەلێویزیۆنەکان و وتیان ئەم دروشمە لە پێشدا هی ئێمە بوە.[110]

٥ - دیتیان ئیدعای خاوەندارێتی "ژن، ژیان، ئازادی" بێ بەڵگە قبوڵ ناکرێ. هیچ بەیت و بالۆرەی کوردی نەما کە نەیپشکنن، بەڵام بە غەیری وتە بەناوبانگەکەی مەلا مستە فا بارزانی هیچیان نەدۆزیەوە کە تێڕوانین و کولتوری کوردایەتی دیوەخان سەبارەت بە جێگە و پێگەی ژن نیشان دەدات.

مەلا مستەفا وتبوی:"ژن دەبی دەفرێ خۆ بشوا، شێوێ خۆ لێنێ، زارۆکێ خۆ مەزن بکا، نانێ خۆ بکا و گانێ خۆ بدا"

٦- بە نێو ٤٢ ساڵ ئاڕشیوی ڕادیۆی حیزبەکانیان دا گەڕان. دیتیان یەک جاریش دەکاریان نەهێناوە.

٧- ئاڕشیوی گشت تەلێویزیۆن، گۆڤار، مانگنامە، ساڵنامە، وێبلاگ و وێبسایتی حیزبیان پشکنی، بەڵام دەستبەتاڵتر لە پێشو گەڕانەوە.

٨- دیوانی هەموو شاعیرەکانیان پشکنی بەڵام بە غەیری قژ، لێو،مەمک، سینگ، سمت، کوڵمە، لەنجە و لار، چاوی خومار، کەمەری باریکی ژنان هیچیان بۆ ساغ نەبۆوە.

 لە ئاخری دا پەنایان هێنا بۆ دیوانی شاعیرە دەرکراوەکەی پێشویان مامۆستا هێمنی نەمر. وتیان هێمن ئەو کات کە ئەندامی حیزبی دێموکڕات بوە، لە دوو بڕگە شێعری "یادگاری شیرین" دا سێ وشەی "ژن، ئازاد، ژین" ی دەکار هێناوە:[111]

"با هەزار (زێ) و (گادەر) و (لاوێن)ی ڕوونیشمان هەبێ// تاکوو ژن ئازاد نەبێ، سەرچــــــــــــــاوەکەی ژین لیخنه 

     پێیان وابو دەتوانن فیلێک لە ناو فینجانێک دا بشارنەوە و کاری دەیان ساڵ مەکتەبێکی گەورەی فکری، فەلسەفی و کۆمەڵایەتی لە ناو دێڕێک شێعر دا ون بکەن.

     نەیانزانی ئێستا خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان وەک چل ساڵ لەوەپێش نەماون. گەرچی خۆیان کە هەر لە خەونی ئاغایەتی چل ساڵ لەوە پێش دا دەژین.

    پێیان وابو خەڵک لەبیریان نەماوە کە ئاغایانی دێموکڕات بە تاوانی پێشکەوتنخوازی و جیابیری مامۆستا هێمنیان ناو نابوو"پێرە جاش" و ساڵی ١٩٨٠ لە گوندی دۆڵەتووی سەردەشت زیندانیان کردبوو .

٩- وتیان لە ساڵی ١٩٤٦ لە سەردەمی کۆماری مەهاباد دا یەکیەتی یایان(یەکیەتی ژنان) دامەزراوە.

      بەڵام لە ڕاستی دا یەکیەتی یایانی مەهاباد لاسایی کردنەوەیەکی ناشیانە لە کۆماری ئازەربایجان بوە و خاوەنی هیچ تیۆری و فەلسەفەیێکی یەکسانی خوازانە و دێموکڕاتیک نەبوە. بۆ ئاگاداری زیاتر بڕوانە بیرەوەریەکانی بەڕێز کوبڕا عەزیمی ئەندامی ئەم یەکیەتیە.[112]

١٠-  وتیان لە ناو کورد دا ژن هەمیشە ئازاد بوە. کورد شایی ڕەشبەڵکی هەبوە، ڕەدو کەوتن بۆ ئازادی ژن هەر هەبوە.

بەڵام دیتیان خەڵک لەبیریان ماوە کە مەلا مستەفا باوکی کوردایەتی دیوەخان  لەشۆڕشی چاردە ساڵەی دژی ئیسلاحی زەوی(١٩٦١تا ١٩٧٥)، شایی ڕەشبەڵەکی قاچاغ کردبو و بۆ ڕەدووکەوتنیش سزای کوشتنی دانابو.

١١- دوایە وتیان پێشمەرگەی ژنمان هەبوە. بەڵام مێژوو شاهیدە کە نەک هەر پێشمەرگەی ژنیان نەبوە، بەڵکو مێژویەکی ڕەشیان سەبارەت بە پێشمەرگەی ژن هەیە.

نمونەیەک:

ساڵی ١٩٨٥ لە مەرگەوەڕی ورمێ کاتێک بیست پێشمەرگەی کۆمەڵەیان لە خەو دا کوشت و سێزدەی برینداریشیان بە ئەسیری ئێعدام کردن، دوایە بە نۆبە دەستدرێژی سێکسیان کردە سەر جەنازەی کچە پێشمەرگەکانی کۆمەڵە بە ناوەکانی: خ. ئەحمەدی لە دایکبووی نەغەدە، م.مودەڕەسی و ن.حەسەنخاڵی لە دایک بووی مەهاباد.

     لە توانای مێشکی خێڵی درۆی کوردایەتی دا نیە لە مانا، جەوهەر، ناوەرۆک، فەلسەفەی "ژن، ژیان، ئازادی" تێبگات.

     پێیان وابوو "ژن، ژیان، ئازادی" وەک ئافتاوە کاڵایەکی مادیە و دەتوانن بیدزن و تاراتی پێ بکەن. بەڵام لە جیاتی تارات زوڕنایان پێ لێدا، ئەویش لە کونی گەورەی ڕا...

     ئێستاش نایانهەوێ بزانن کە "ژن، ژیان، ئازادی" دروشمێکی بێ نێوەرۆک نیە. ڕێبازە، نوێ بوونەوەیە، رێنێسانسە، پچکڕاندنی کۆت و بەندی کۆیلایەتی، دەرەبەگایەتی و بەرماوخۆریە.

       ئەگەر ڕاست دەکەن، لێی تێدەگەن، بڕوایان پێی هەیە وتوانای بەرزەفڕیان هەیە، با لە ژیانی خۆیان دا دەکاری بێنن. با لە ڕێبەرایەتیاکانیان دا هاوسەرۆکایەتی ژن و پیاو پێک بێنن. مافی بەرابەر بدەن بە هاوژینەکانیان.

       با بەرنامەی ڕادوێ و تەلێویزیۆنەکانیان بە چەند ئایەتێک لە یەکسانی مافی ژن و پیاو دەست پێ بکەن.  یان لانی کەم  ئەم چەند ئایەتەی قوڕئانی پیرۆز بە دەنگی زووڵاڵی ژنێک پێشکێشی گوێگرانیان بکەن!

     بەڵام نێرسالارانی چەقبەستوو لە سەدەکانی ناوەڕاست، ئێستاش هەموو گیانی ژن بە عەورەت دەبینن. بە دەنگی گەرم و دڵنەوازی ژنان هەستی سێکسیان تەحریک دەبێ.

      ئازادی ژن هەموو سەنگەرەکانی کۆیلایەتی مرۆڤ دەڕوخێنێ و جێگایەک ناهێڵيتەوە بۆ کۆیلە بوونی مرۆڤ. چونکە ژنی ئازاد نەوەیەکی هۆشیار بەرهەم دەهێنێت. نێرسالارانی پاشماوەی دەرەبەگایەتی لە نێو کۆمەڵگەیەکی هۆشیاردا جێگەیان نابێتەوە.

پێگەی ژن لە سیستەمی کوردایەتی دیوەخان دا

  

 بەرەی کوردایەتی دیوەخان نە تەنیا داهێنەری فەلسەفە و دروشمی ژن ژیان ئازادی نەبوون، بەڵکە لەم شۆڕشە دا ڕۆڵی تێکدەری و گێرە شێوێنیان گێڕا.

    حیزبەکانی کوردایەتی لە سەردەمی فیۆدالیزم دا دروست بوون. زۆربەی سەرکردەکانیان ئاغاوات، شێخ و ئاغازادە بوون.

   بە پێچەوانەی سروشتی پێشکەوتنخوازانەی دروشمی "ژن، ژیان، ئازادی" جێگای ژن لە کەلتوری فیۆداڵی ­دا نزمترە لە پیاو و نزیکە لە ئاژەڵ.

   لە دونیای فیۆداڵی ڕابردوو دا گەورەترین ئازایەتی ئەوە بوە کە جلی ژێرەوەی ژنێکی ڕکابەر بە تاڵان بگری نیشانی خەڵکی بدەی.

    لایەنگران و هەڵسووڕاوانی مەیدانی کوردایەتی دیوەخان لە خەزەڵوەری ٢٠٢٢ لە گەرمەی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی دا، لە مەهاباد هێرشیان کردە سەر ماڵی چند چەکداری خۆجێیی دەوڵەت کە ماڵیان لە ناو خەڵکی ئاسایی دابوو و خۆیان لە ماڵ نەبوون.

      قارەمانانی کوردایەتی ئاوریان لەم ماڵە بێ­دیفاعانە بەردا کە تەنیا ژن و منداڵی تێدا بوو.

     تەنانەت ژن و منداڵی یەکێک لەو ماڵانە شانسیان هێنا کە جیرانێکی باشیان هەبوو. لە خوارەوە ڕا ماڵەکەیان ئاور درابوو، بنەماڵەی جیرانەکەیان چووبونە سەربانەکەیان و لە وێڕا هەڵیانکێشابوون بۆ سەرێ و هێنابویانن بۆ ناو ماڵی خۆیان و پارزگاریان لێکردبوون.

     بیهێنە بەرچاوت ئەگەر ئەم ژن و منداڵە لە ئاوری کوردایەتی دا سوتابان، چارەنوسیی ئابڕووی کورد و شۆڕشی ژن ژیان ئازادی چی لێدەهاتەوە؟ بە دڵنیایی ئابڕوویەک بۆ کورد نەدەمایەوە. زۆر خراپتر لە شەڕی نەغەدەی ١٩٧٩ لە سەر کورد گران دەکەوت. پاڵەوانەکانی کوردایەتی لە هێرشی قارەمانانەیان بۆ سەر ماڵەکان دەرپێی ژنەکانیان بە تاڵان دەبردن و وێنەی یادگاریان پێوە دەکێشا...

     ئەم کردەوە قێزەونانە، وەبیرهێنەرەوەی ئاکارەکانی کوردایەتی دێموکڕاتەکانە لە گوندەکانی مەنگوڕایەتی دەوروبەری مەهاباد.

     بەهاری ١٩٧٩ی لە سەردەمی سەرکردایەتیی دوکتور قاسملو دا،جلوبەرگی ژن و تارای بووکیان دەخستە سەر پیران و گەورە پیاوانی تایفەکانی مەنگوڕ بە کەر و تراکتۆر لە نێوان گوندەکان­دا دەیانگێڕان.

    ئەم کردەوانە بوونە هۆی ئەوەی کە تایفەکانی مەنگوڕ لە گوندەکانی خۆیانەوە ڕوو لە شارەکانی مەهاباد و پیرانشار بکەن و ببنە دووهەمین هێزی کوردی کۆماری ئیسلامی لە کوردستان.

    پێش مەنگوڕەکان، قیادەی موەقەتی پارتی دێموکڕاتی کوردستانی ئێراق بە سەرۆکایەتی مەسعوود بارزانی، مەقامی یەکەم هێزی پیادەی بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی حکومەتی تازە دامەزراوی کۆماری ئیسلامی بەدەستهێنابوو. بڕوانە بۆ کتێبی "خیانەتەکانی قیادە مووقت بە نەتەوەی کورد" نوسینی دوکتور قاسملو- عەبدوڵا حەسەن زادە https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2012090109435334932&amplng=14

  جەماعەتی کوردایەتی دیوەخان بە تێکەڵاو کردنی ئەدەبیاتی ناحەز و ناساز لە گەڵ دروشمی "ژن ژیان ئازادی" ئەم دروشمەیان  تا ئاستی باڵای کورتی خۆیان دابەزاند. وەک:

ژن ژیان ئازادی* جاش بەسە گەوادی

تا جاشێک بمێنێ* گەوادی هەر دەمێنێ

کێشەی کور حیجاب نیە* خاکەکەی ئازاد نیە

داگیرکەری ئێرانی* قاتڵی ژینامانی

  جەماعەتی کوردایەتی دیوەخان بە تێکەڵاو کردنی دروشمی ناحەز و ناساز لە گەڵ دروشمی "ژن ژیان ئازادی" ئەم دروشمەیان  تا ئاستی باڵای کورتی خۆیان هێنایە خوار.

     زۆربەی بەسیجییە خۆجێیەکان تا مانگێک دوای دەسپێکرانی شۆڕشی "ژن ژیان ئازادی" بێلایەن مابوونەوە. بەڵام دوایە لە دەژکردەوە بە کردارە ناحەزەکانی کوردایەتی دیوەخان ڕێگایەکی دیکەیان هەڵبژارد.

   جەماعەتی کوردایەتی بەهۆی سروشتی پێش مۆدێرنیتەیان هەرگیز ناتوانن و نایانەوێت بزانن کە "ژن ژیان ئازادی" مانیفێستی نوێ­بوونەوە، ڕێنێسانس، ئازادی و بەرابەریە. ژنیش سەنتەری تێکۆشانی ئەم ئامانجانەیە.

    بە تاڵان بردنی جلی ژێرەوەی ژنی ڕکابەر نە تەنیا نیشانەی ئازایەتی نییە، بەڵکو نیشانەی نەفامی، ترسنۆکی و درێژەدان بە کولتووری فیۆداڵیە. لە جیهان­بینی "ژن ژیان ئازادی" دا هیچ جیاوازیەک نابینڕێت  لە نێوان دایکی چەکدارێکی دەوڵەت یان دایکی ڕکابەرێکی دەوڵەت و دەسەڵات.

سیمبولەکان و درووشمەکان ئەگەر وەک جیهانبینی و باوەر بێنە ناو پەروەردە، لە هەس و کەوتی ئەندامان و لایەنگران دا دەبن بە کردار. بەڵام ئەگەر وەک ئامرازێک بۆ بەدەستهینانی ئیمتیاز و خوگونجاندن دەکار بێن، هیچ ئاڵوگۆڕێک لە کرداریان دا دروست ناکەن. 

ژن ژیان ئازادی بە بی تیپەراندنی کولتوری بارەگا و دیوەخان و بە بی گرینگی پیدان بە مافی ژن و ژینگەپاریزی نابیتە ئیستراتیژی هیچ حزبیک و هەر وەکوو تاکتیک بو خۆ گونجاندن لە گەل سەردەم و بەدەستهینانی دەسکەوتی حزبی دەمینیتەوە.

کێچ و فشار خوێن؟!

کیسەڵ و بەرزەفڕی؟!

تاژی و باربەری؟!

دەرەبەگ و بەرابەری؟!

سوننەکڕات و ژن، ژیان، ئازادی؟!

دەوڵەمەندی خێڵی کوردایەتی دیوەخان لە مەیدانی سەفسەتە

هەژاری خێڵی کوردایەتی دیوەخان لە مەیدانەکانی فەلسەفە، لۆژیک، مەعریفە و نوێبونەوە ڕوویەکی دیکەی هەیە پڕ لە دەوڵەمەندی.

خێڵی کوردایەتی دیوەخان لە شرۆڤە و بیری زانستی و منتقی دا کورتەباڵان. سەرەڕای زۆر‌وێژی، نەیانتوانیوە تەنانەت یەک کتێب یان وتار لە چوارچێوەی مێتۆدۆلۆژی زانستی دا بەرهەم بێنن و بیخەنە بەر دەستی خوێنەران. بەڵام لە زەلکاوی سەفسەتە بازی و عەوامفریوی دا باشترین مەلەوانن . 

ئەگەر بە میتۆدۆلۆژی زانستی وتار و نوسراوەکانیان ئانالیز و شڕۆڤە بکەین، دەبینین کە ٩٥٪ی بەرهەمەکانیان لە چوارچێوەی بەشە جۆراوجۆرەکانی سەفسەتە دا جێ دەگرن.

کەمتر هەڵدەکەوێ یەک لاپەڕەی نوسراوی خۆیان یان ئاغا و سەرۆکەکانیان بەتاڵ بێت لە یەکێک لە بەشەکانی سەفسەتە. وەک: 

١- دژ بە یەک وێژی (پاڕادۆکس)

٢- گشتی وێژی(کلی گویی) 

٣- داشکان‌گەری(تقلیل­گرایی)

٤- گشتاندنی ناڕەوا(تعمیم ناروا)

٥- خەراپ و خەتابار کردنی لایەنی بەرانبەر، لە جیاتی نەقد و شڕۆڤەی فکر، کردار و بەرنامەکەی".(به فارسی تخریب و تخطئه مُخاطَب به جای نقد و تحلیل اندیشه، کردار و برنامه او)

ڕەش‌کردنی لایەنی بەرانبەر بە کەڵک وەرگرتن لەم ڕێکارانە ئەنجام دەگرێت: بوختان، قسە هەڵبەستن، ناو و ناتۆرە، ناو زڕاندن، سووکایەتی، دروست کردنی شوبهە، خەبەرسازی درۆیینەی بێ سەرچاوەی باوەڕپێکراو، جەوسازی، شایعەسازی، زمان بازی، چەواشەگەری، ڕاستی‌گۆڕی و ...

سەفسەتە ڕێکاری فریودان و گەوجاندنی جەماوەرەی نائاگاهە کە بە درێژایی مێژوو لە گشت کۆمەڵگایەک کاری پێ‌کراوە. لە یونانی کۆن دا لە لایەن فیلسوفانی سوفستایی پێش سوقڕات لە 17 خال دا تیئۆریزە کراوە. تخریب و تخطئه مُخاطَب (خەراپ و خەتابار کردنی لایەنی بەرانبەر، لە جیاتی نەقد و شڕۆڤەی فکر، کردار و بەرنامەکەی). ئاسانترین بەشی سەفسەتەیە. ئەم ڕێکارە لە ناو خێڵی کوردایەتی دیوەخان دا زۆرترین بەکارهێنەری هەیە.

     مەلا مستەفای بێسەواد لە فەلسەفە و زانست دا کۆڵەوار بوو، بەڵام لە مەیدانی زمانشڕی و سەفسەتە دا خاوەن بەهرەیێکی بەرز بوو. بە جۆرێک ئێستاش ٤٥ ساڵ دوای مەرگی، قۆڕیات و دەستەواژە کورتەکانی نەقڵی مەجلیسانن. بۆ نموە سەبارەت بە بەشداری ژنان لە شۆڕش دا دەیکوت: "ژن دەبێ شێوێ خۆ بکا، قاپێ خۆ بشوا، نانێ خۆ بکا، زارۆکێ خۆ مەزن بکا و گانێ خۆ بدا" سەبارەت بە کوردی سۆرانی دەیوت(سۆرەی قوندەر پیاوی لێ هەڵناکەوێ، دەبێ بارزانی ژنەکانیان ئاوس بکەن...)

جەماەری عەوام و ساویکە گوێگری واعیزانی خێڵی کوردایەتی دیوەخان

    خەڵکانی بیرکۆڵ و هەژاری فکری کە ناتوانن زانست و خوڕافە، مەنتق و سەفسەتە، خەبەر و تەبلیغات، ڕووداو و شایەعە، شاعیر و شایەر، باسەواد  و شەییاد، زانستی عەقڵی و نەقڵی، بیری ئازاد و بیری کۆیلە، ژنی ئازادبیر و ژنی خۆفرۆش لێک جیا بکەنەوە.

      کەسانی ساویلکەی کۆمەڵگا کە بەهرەی هۆشیان لە مام ناوەند بۆ خوارێیە و توانای لێک دانەوە و بیرکردنەوەیێکی ڕەخنەگرانەیان نیە و بە بیستنی هێندێک دروشم و سەفسەتەبازی کوردایەتی بە تام و بۆنی سونیگەری وە تەقڵە سەما دەکەون.

     چەنەبازی و سەفسەتەی شەیادەکان باشتر قەبوڵ دەکەن  تا مەنتق و زانستی ڕوناکبیر و ئازادیخوازەکان. وەک ئەو خەڵکە ساویلکەیەیەن کە وێنەی مار لە جیاتی نوسینی مار بە سەواد تێدەگەن.

     کاتێک کەسانی وەک عەلی جەوانمەردی، ڕەحیم ڕەشیدی، عەزیز وەیسی و ئاوات بۆکانی پاشماوەی خۆراکی تەبلیغاتی میت و پاراستن بە سەریان دا دەڕشێنەوە، وەک حەقیقەتی مەتڵەق قەبوڵی دەکەن و هەڵیدەلووشن. بەڵام نە تەنیا ناتوانن لە قسەکانی دوکتور عەباسی وەلی، ئەمیر حەسەنپوور و مەریوان وریا قانع حاڵی نابن، بەڵکە زۆربەیان نایانناسن و ناشیانهەوێ بیانناسن.

گوستاڤ لوبۆن ڕەوانشناسی فەڕانسەوی دەڵێ: "جەماوەر(توده، عوام الناس) نە عەقڵی هەیە و نە بیریش دەکاتەوە چوونکە یان بە یەکجاری بیر و بۆچوونەکان پەسەند دەکات، یانیش بە یەکجاری ڕەتیان دەکاتەوە،  بە بێ ئەوەی بەرگەی گفتوگۆکردن لە سەر ئەو بیر و ڕایانە بگرێت . ئەوەی سەرکردە و ڕێبەرەکان بە گوێی دا دەچرپێنن ، بە خێرایی مێشکی داگیردەکەن و جەماوەریش یەکسەر دەیانکاتە کردار و جوڵە"

 شڵتاغ، زمان‌شڕی و چەواشەکاری خێڵی کوردایەتی دیوەخان

        خێڵی درۆی کوردایەتی دیوەخان کەم ئاگاهی و کەم خوێندنەوەی خۆیان، لە پشتی زمان شڕێ و چەواشەکاری دا دەشارنەوە. درۆ، جوێن، بوختان و بێشەرمی ئامرازی هەمیشەییانە. بە ڕووحی مەلا مستەفا سیاسەت دەکەن.

    مەلا بە کوردە سۆرانیەکانی دەگوت "سۆرەی قوندەر" جیابیرەکانی بە جاش ناوزەد دەکردن. لە حاڵێکدا بۆخۆی جاش و گوێ لە مستی ساواکی ئێران، میتی تورک و موسادی ئیسڕائیل بو.

     خێڵی درۆی بارزانی لە بێحەیایی دا هەمو سنورێکی ئەخلاقی دەبەزێنن. تا ڕادەیێک کە قوڕبانی لە جیاتی جەللاد تاوانبار دەکەن. دەبینین کەسانی وەک "حامیدی گەوهەری" کۆنە ساواکی، وەک فاحیشەی سیاسی لە جیاتی قاتڵ(مەلا مستەفا)، شەهیدانی دەستی پاراستن (کاک سلێمان موعینی و دوکتور شوان و هاوڕێکانیان) تاوانبار دەکات. 

کوردایەتی دیوەخان و بەتاڵی رۆئیای ئینسانی

     کوردایەتی دیوەخان بەتاڵە لە هەر خەونێکی گەورەی ئینسانی وەک دادپەروەری کۆمەڵایەتی، سۆسیالیزم، یەکسانی ژن و پیاو، ئازادی و دێموکڕاسی.

       گەورەترین ڕۆیای جەماعەتی کوردایەتی ئەوەیە ئاغاکانیان( بنەماڵەی بارزانی و سەرانی حیزبە ڕاستگەرا و سونەتیەکان) ببن بە خاوەن دەسەڵات، ئاغا و میری کورد. خۆیان ببن بە نۆکەر، ڕاوێژکار، دەمڕاست، کارمەند، ئەندام و بەرپرسی حیزب، پۆستێکی ئیداری یان ئابوریان پێ بدرێ  و  سواری خەڵک بن و لە ڕانتی کوردایەتی بۆخۆیان و منداڵ و نەوەکانیان بەشدار بن.

      دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ و بە ئاکام گەییشتنی پیلانی دوشمنانی گەلی کورد بۆ داسەپاندنی بنەماڵەی بارزانی وەک ئاغای یەکەمی باشوری کوردستان، هەزاران قەل و داڵی باشور، باکور، ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات گەییشتنە بەر دەرگای دیوەخانی بارزانی. لە تەختە پەینی کوردایەتی دیوەخان خۆیان گەوزاند و سڵاواتیان لە دیداری بارزانی لێدا و تا ئێستا لە دژی ئازادیخوازان، ڕووناکبیران و نەیارانی بنەماڵە دەقیڕێنن. لۆمپەنەکانی ڕۆژهەڵات، باکور و ڕۆژئاوا وەک قالۆنچە بۆ سەر تەرس و تەپاڵە بەرەو دیوەخانی بادینان و هەولێر ڕێچکەیان گرت...

    شایەر، ڕەقاسە، بەیت بێژ، مێژوو نووس(مێژوو ساز)، فاڵگیر، ڕۆژنامەوانی خۆفرۆش، کۆنە سیاسی برسی، پاشماوەی ئاغاوات و مڵکدار، سەید، شێخ، مەلا  و تەنانەت هێندێک حیزبیش( وەک حیزبی دێموکڕاتی کوردستانی ئێران، حیزبی شیوعی کوردستانی عێراق، حیزبی سۆسیالیستی کوردستانی ئێراق، پارتی ئازادی کوردستانی حوسێنی یەزانپەناه ) بە خڕی چونە سەر خوانی دیوەخانی کوردایەتی بارزانی. بونە بەشێک لە دەستگای تەبلیغاتی بنەماڵەی بارزانی بۆ سپیکردنەوەی کارنامەی ڕەشی ئەم بنەماڵەیە و گەوجاندنی خەڵکی کورد.

    ئەرکی دیاریکراوی خێڵی درۆی بارزانی لەخشتەبردن و هەڵخەلەتاندنی جەماوەری ساویلکەی کوردە بۆ ڕەوایەتیدان بە ئاژاوەگێڕی، فیتنە و شەڕی بنەماڵەی بارزانی بەرانبەر هێزە ئۆپۆزیسیۆنەکانی دیکەی کوردی چوار پارچەی کوردستان.   

 پرسیارەکانی قوتابخانەی کوردایەتی

ئاغاکەت بێگانە بێ، یان کورد زمان؟

شەپی بێگانە خۆشترە یان شەپی کوردی؟

پدەر سەگ باشترە، یان سەگباب؟

"کۆت و شەڵوار پۆش" ماڵت بخوا، یان "ڕانک و چۆغە پۆش"؟

زیندانبانەکەت بێگانە بێ، یان کورد زمانی نۆکەری بێگانە؟

زاڵمی بێگانە باشترە یان زاڵمی کورد؟

دزی دەرەکی باشترە یان دزی خۆماڵی ؟

گورگی کەژ و کێو بتخوا، یان گورگی خۆماڵی؟

سەرت لە بن پۆتینی بێگانە دا بێ، یان کەڵاشی کوردی؟

گەلی کورد لە نێوان سێ بژاردە

«گوتم:"کە وابوو، ئاشنا! بەشی ئێمە لەنێو چوونە" گوتی: "نا، نا، دوور بنواڕە، دوور بنواڕە، ئاسۆ ڕوونە...»[113]ئایا کێشەی کوردی ڕۆژهەڵات هەڵبژاردنە لە نێوان خراپ و خراپتر؟ ڕۆژهەڵات تەسلیمی دۆخی ئێستا بێت، یان کوردایەتی دیوەخان؟ ڕۆژهەڵات بژاردەی سێهەمی هەیە؟

ئەنیشتاین: «ئێمە ناتوانین کێشەکانمان بەو فکرە چارسەر بکەین، کە ئەو کێشانەی بۆ دروست کردوین»[114] نزیک بە ٩٩٪ی ڕۆئیاکانمان لە گەڵ ڕووناکبیران، ئازادیخوازان، چینی مامناوەند و گەلانی ئێرانی یەک دەگرنەوە. وەک: 

ئازادی، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، شایستە ساڵاری، بەرابەری ڕەگەزی، فێر کردن و بارهێنانی خۆڕایی، دەرمانی خۆڕایی، هەلی کار بۆ هەموان بە یەکسانی، خانو و ماڵ بۆ هەموان، پێشکەوتنی پیشەسازی و ئابوری، ئاوەدان کردنەوەی شار و دێهاتەکان، پێکەوە ژیانی گەلان لە ژێر فەرهەنگ و یاسای فرەڕەنگی و فرەکەلتوری.

بە پێچەوانە نزیک بە ٩٩٪ی ڕۆئیاکانمان لە گەڵ چینی دەستڕۆییشتوو، مفتەخۆر و بێبەرهەمی کورد دژ بە یەکن. زۆرینەی خەڵکی کورد تەنیا لە زمان و پۆشاک و هاوڕای ئەم چینەن. بەرژوەندی ئابوری و سیاسی تەواو جیاوزیان هەیە. تەنانەت لە مۆسیقا و فەرهەنگیش یەک ناگرنەوە.   " تا مێشکەکان ئازاد نەبن؛ نیشتمان ئەگەر ئازادیش بێت، دەبێتە بەهەشتی مافیای دین فرۆش وەک ئەفغانستان، یان مافیای نەتەوەفرۆش وەک باشوری کوردستان  و جەهەنەمێکی بۆگەن بۆ هاووڵاتیانی بە ڕەعیەت و کۆیلە کراو"

 ڕێگای سێهەم "ئیستڕاتژی هاوژیانی لە گەڵ گەلانی ئێران"

          بژاردەی سێهەم لادانە لە کوێرەڕێی کوردایەتی دیوەخان و هەنگاونانە لە گەورەڕێی ئازادی، بەرابەری، مرۆڤدۆستی، پێکەوە ژیانی گەلان، دادپەروەری کۆمەڵایەتی و خۆشەویستی نیشتمان. لادان لە کوێرە ڕێی کوردایەتی دیوەخان و هەنگاونان و ڕێپێوان لە گەورەڕێی ئازادی، بەرابەری، مرۆڤدۆستی و پێکەوە ژیانی گەلان. لە جیاتی دەروێشایەتی لە سەرگوێلکی خانەقای شێخانی کوردایەتی؛ ئاسۆی ڕوانین و بیرمان فراوانتر بکەین.

    ئەزموونی بزوتنەوەی "ژن ژیان ئازادی" نیشانی دا کە کوردەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە بوارەکانی کەلتوور و ڕووناکبیری دا، خزمایەتی و وێکچونی زیاتریان لە گەڵ گەلانی دیکەی ئێران بە تایبەت فارەسەکان هەیە تا زۆرینەی کوردانی باشووری خەسێنراو بە کوردایەتی دیوەخان و کۆنەپەرەستی.

لە ئاکامی حەفتا ساڵ کوردایەتی دیوەخان و ٣٤ساڵ دەوڵەتی کوردی ڕاستی سونەتی باشور؛ ئاستی فەرهەنگ، بیرمەندی و شارستانیەتی کوردی باشوور سەد ساڵ لە کوردی ڕۆژهەڵات و گەلانی دیکەی ئێران نزمتر و دواکەوتووترە.

    هیچ عەقڵێکی سەلیم قەبووڵ ناکات سیستەمی هەرێمی زۆنگ و زەلی باشوور[115] بکرێتە ئۆلگوی دواڕۆژی کوردی ڕۆژهەڵات. هاوچارەنوسی کوردی ڕۆژهەڵات لە گەڵ گەلانی چەوساوە و ئازادیخوازانی ئێرانی دەیسەلمێنێ هاوخەباتی لە گەڵ ئەمانە دەتوانێ باشترین بژاردەی مومکین بێت.[116] فارس کوتەنی:"همدلی از همزبانی خوشتر است"(لە درێژەی وتارەکە دەبینین کە جیا لە هاودڵی لە گەڵ فارس و ئێرانی هاوزمانیشین. بۆ نمونە وەرگێڕاوی ئەم پەندە بە کوردی دەبێتە: "هاودڵی لە هاوزمانی خۆشترە")

      پێویستە بزانین کە بە پێی گشت لێکۆڵینە زانستیەکان زمانی کوردی لە گەڵ زمانە ئێرانیەکان درێژکراوەی یەک خێزان و یەک ڕێشەی زمانین. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە ئەم وتارەی مامۆستا "شاسوار هەرشەمی"[117]

        کوردی ڕۆژهەڵات  کاتی تاقیکردنەوە و هەڵەکردنی نەماوە.[118] ناچارە لە سیاسەت دا ڕیالیست(واقیعگەرا) و پڕاگماتیست(عملگرا) بێت.      ڕۆژهەڵات دەتوانێ و دەبێ خەباتی خۆی لە گەڵ ڕوناکبیران، شۆڕشگێڕان و دڵسۆزانی گەلانی دیکەی ئێرانی گرێ بدات بۆ دەستەبەر کردنی سیستمێکی نوێی ئینسانی کە بنەماکانی لە سەر ئەم خاڵانە دامەزرابێ: مافی مرۆڤ، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، دێموکڕاسی، بەرابەری ڕەگەزی و نەتەوەیی، برایەتی گەلان، ئازادی بیر و باوەڕ و جیابیری، فرە ڕەنگی، فرە کەلتوری، تۆلێڕانس،شایستەسالاری، سەروەری یاسا ،نوێخوازی، ئاوەدانکردنەوەی وڵات، ژینگەپارێزی و بە گشتی ئامانجەکانی فەلسەفەی "ژن،ژیان، ئازادی"

قازانجەکانی کوردی ڕۆژهەڵات لە یەکگرتویی لە گەڵ فارس و گەلانی دیکەی ئێرانی

١. پارێزراوی خاک و نیشتمان- تەواوی زێد و نیشتمانی کوردی ڕۆژهەڵات پارێزراو دەبێت. لە دورترین چیا و چۆمی کوردی پۆلدەشت و چالدێران تا ئاخرین دێی کوردنشینی پارێزگای خوزستان.

٢. گەشەی ئابوری- شەریکایەتی لە ژێرخانی ئابوری ئێران( سامانی نەوت و گاز، کارەبای ٢٤ سەعاتە، هەزاران کیلۆمیتر ئۆتۆبان و هێڵی ئاسن، بۆری گازی سەراسەری، بەشداری لە سیستەمی سەراسەری بانکی، بیمە، پۆست، تەندروستی و دەرمان) شەریکایەتی لە بازاڕی کار و سەرمایەی وڵاتێکی ئیستڕاتیکی ٩٠ میلیۆن نەفەری.

٣. جوغڕافیای بەرین و کراوە- شەریکایەتی لە جوغڕافیای فراوان بە ڕووبەری یەک ملیۆن شەش سەد و چل و هەشت هەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەی ئێران، دەستڕاگەیشتن بە ئاوەکانی کەنداوی فارس، دەریای عومان و دەریای مازندەران.

٤. پارێزراوی سەرمایەی ماڵی و مرۆڤی کوردستان- هەر وەک لە باشوری کوردستان دیتمان، بەرەی ڕاستی سوننەتی کوردایەتی سەرمایەی وڵات و هێزی گەنجان و ژنانی کوردستان لە شەڕی ناوخۆیی و دەرەکی و قەڵەوکردنی کۆنەپەرەستی خەسار دەکات و خەڵکی ناڕازی ناچار بە کۆچی ملیۆنی بۆ هەندەران دەبن. بەڵام یەکگرتویی لە گەڵ گەلانی ئێران دەبێتە هۆکاری پێشگیری لە شەڕی ناوخۆ و دەستدرێژی دەرەکی. لە لایەکی تریشەوە سەرچاوە دارایی و مرۆییەکانی کورد بەرەو گەشەسەندنی ئابووری، دامەزراندنی دیموکراسی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی ئاراستە دەکرێن.

 

 

 

 

پەڕاوێز و سەرچاوەکان

---

[1] - مەولەوی: تەشریفی نەوبەھارە کە عالەم دەکا نوێ

دڵ چونکە میسلی خونچەیە بۆیە دەپشکوێ

ئاماوە وەهار وەهاری شادی

بوی عەترێ نەسیم خونچەی ئازادی

خێڵخانەی خەفەت باربەنیش کەردەن

مەینەت روو نیان وە ماوای مەردەن

نیشانەی نەورۆز وادەی وەھارەن

یا نەشئەی ئامای نامەی نیگارەن

 

وەفایی:: نەسیمی بایی نەورۆزی شەمیمی عەبھەری ھێنا

بەریدی عاشقان دیسان پەیامی دولبەری ھێنا

نەوید ئەی عاشقانی دڵفگار یار ھاتە سەر خەندە

سەڵا ئەی بولبولان دیسان درەختی گوڵ بەری ھێنا

نەسیمی بای نەورۆزی شەمیمی عەبھەری ھێنا

موریدی عاشقان دیسان پەیامی دولبەری ھێنا

نەوید ئەی عاشقانی دڵفگار یار ھاتە سەر خەندە

سەڵا ئەی بولبولان دیسان درەختی گوڵ بەری ھێنا

 

حاجی قادری کۆیی: ڕۆژتە ئەی بایی نەورۆزی لەبن بەفری گران

کانی پێی سڕ بوو چناریش دەستی چوو پەنجەی تەزی

سونبولی زوڵف و گوڵی ڕوخسار و سەروی قامەتی

مانگی نیسان و گوڵان نەیدی لە نێو باخی وزەوی

 

حەمدیی ساحێبقران: نەورۆزە، جەژنە بۆیە چراغانی عالەمە

یا ئاگرە لە عومری شێتا کوژایەوە

عەرعەر لە لەنجەدایە، لە ڕەقسایە سەروەکان

بەرگی چەمەن لە ڕەنگی زومڕەد کرایەوە

 

حەریق: دەڵێن وا جەژنی نەورۆزە دڵم پڕ ئاتەش و سۆزە

وەرە بۆ جەژنە پیرۆزە بدەم ڕۆحم لەبەر ماوم

وەرە سەر چاوەیی چاوم، دەڵێی دەریای عەممانە

تەماشای ئەشکی گوڵنارم لە سایەی چاوی خوێناوم

 

بێسارانی:

نەورۆز گوڵی هەن نە پای سەراوان

بەرمەیۆ نە سای ڕێزەی وەفراوان

سەرتاپا کەبوود، وێ بە خەم ڕەشتە

بۆی موشک و عەنبەر، بە خاڵدا وەشتە

پەل پەل نوختەی نوور، ڕێزەی مرواری

بە نوختەی خاڵان، وێ کەرد دیاری

دەستە بە دەستە چوون زوڵف وەشبۆ

بەر ئامان، مدران، کۆ کۆ نەپای کۆ

شێوەی نەورۆز گوڵ هابەو نەخشەوە

بەو نەخشی خاڵان وەشبۆی پەخشەوە

 

نالی: بیلجوملە دەچوونە دەر ژ مالان

حەتتا دەگەھیشتە پیر و کالان

ڕۆژا کو دەبوویە عیدێ نەورۆز

تەعزیم ژ بۆمە دەما دل ئەفرۆز

تەشریفی نەوبەھارە کە عالەم دەکا نوێ

دڵ چونکە میسلی خونچەیە بۆیە دەپشکوێ

 

[2] - https://www.youtube.com/watch?v=qdK-JWTmN0M

[3] - ئاماژە بە دۆزینەوەێکی گرینگی ئه ره شمیدوس( ٢٨٧ پێش زایین – ٢١٢) دوای ئەوەی هەنگاوی ناوە بۆ ناو حەمامێک و تێبینی ئەوەی کرد کە ئاستی ئاوەکە بەرزبووەتەوە. لەناکاو تێگەیشت کە قەبارەی ئاوی ئاوارە دەبێت یەکسان بێت بە قەبارەی ئەو بەشەی جەستەی کە ژێرئاوکەوتووە.

پاشان زانی کە قەبارەی تەنە ناڕێکەکان دەتوانرێت بە وردی بپێورێت، ئا کێشەیەکی پێشتر چارەسەرنەکراو. دەوترێت ئەو هێندە بە تامەزرۆییەوە باسی ئەو دۆزینەوەکەی کردووە کە خۆی باز دەداتە دەرەوە و بە ڕووتی بە شەقامەکانی سیراکیوزدا ڕادەکات. دهلیت: "دۆزیمەوە، دۆزیمەوە"

[4] - پیرەمێرد لەوتارێکیدا بەناوی (من و نەورۆز)لەژمارە ٧٣٧ی ٢٨مارتی ١٩٤٤لەڕۆژنامەی ژین دا دەڵێت"مناڵ بووم لای مەلاحسێنە گۆجە دەمخوێند، کەئەگەشتینە دەمی بەهاران مامۆستا دەیگوت بچن نەورۆزانە بهێنن، کاتێکیش چوومە ئەستەنبوڵ لەسەرای پادشاهیدا ڕۆژی نۆی مارت هەموو (وکەلا)و(وزرا)ئەهاتنە مابەین تەبریکاتیان دەکرد،نیشان بەو نیشانە موعجونی نەورۆزیان دەخوارد، شەوی نەورۆزیش هەموو منارە قەندیلیان دادەگیرسان.کەهاتمەوە بۆئێرە جارێک هەرلەخۆمەوە! نەورۆزم هاتاوەبیر، کەئەمە عەنعەنەو پیشەیەکی باوباپیرانمە ئێورەیەکی شەوی نەورۆز هەندێ دارم کڕی و کوڕگەلی زانستیم هەڵگرت و چوومە گردی یارەو ئاگری نەورۆزم کردەوە. بۆبەیانی سەیرانم کرد و لەودەشتە بەدەهۆڵ و زوڕنا هەڵپەڕین.نان و چێشت و چایەکی زۆرم بەخشیەوە".

[5] - https://www.youtube.com/watch?v=RZEgRvDqCZ4

[6] - نەورۆزی گردی مامەیارە چۆن بوو؟

لەو ڕۆژەدا پیرەمێرد خواردنی یاپراخی دروست کردووە و بردوویەتی بۆ خەڵک لەوێ بیخۆن، هەروەها وەکو سیمبۆلێکیش، لەو ڕۆژەدا 12 سەماوەر، بەپێی هەر 12 مانگی ساڵ لەوی جۆشدراوە و چایی بەسەر خەڵکدا دابەشکراوە، پیرەمێرد خوێندکارە کوڕ و کچەکانی لەگەڵ خۆی بردووە بۆ چالاکی نەورۆز و چەندین چالاکییان پێشکەشکردووە، لەو ڕۆژەدا هیچ جیاوازییەکی ڕەگەزی نەکراوە و ژن و پیاو بەشدار بوون لە مەراسیمی نەورۆزدا، ئیتر بووە بە نەریتێکی بەردەوام و پیرەمێرد ساڵانە کردویەتی، تا ئێستاش زۆربەی خەڵک لەو ڕۆژەدا دەچنە دەرەوە و یاپراخ لەگەڵ خۆیاندا دەبەن و بە هەڵپەڕکێ و گۆرانی ئەو رۆژە پیرۆز دەکەن، هەر بەو بۆنەیەشەوە پیرەمێرد شیعری نەورۆزی نووسیوە، دواتر لەلایەن ساڵح دیلان شیعرەکە کراوەتە گۆرانی، ئێستاکەش زیاتر لە نیو سەدەیە کە گۆرانی نەورۆز بە دەنگی حەسەن زیرەک لە ڕۆژانی نەورۆزدا لە هەموو شوێنێکی کوردستان ( ئەمڕۆژی ساڵی تازەیەی نەورۆزە هاتەوە، جەژنێکی کۆنی کوردە بەخۆشی و ەهاتەوە) دەبیسترێت.

پیرەمێردی شاعیر، ئامانجی لە زیندووکردنەوەی مەراسیمی جەژنی نەورۆز ئەوەبووە، کە بیکاتە سیمبولی تێکۆشانی گەلی کورد بەرامبەربە داگیرکەران، هەروەها ئامانجی لە هەڵبژاردنی گردی مامەیارە، ئەوەبووە کە ڕۆحێکی تێکۆشەرانەی وەک مامەیارە بۆ نێو تاکی کورد بگەڕێنێتەوە کە تا کۆتایی بەرگریی لە خاک و گەلی کوردستان بکات و هیچکات لەبەر دوژمن هەڵنەیەت و گەل و خاک بۆ داگیرکەران بەجێ نەهێڵێت وەک چۆن مامەیارە هەڵنەهات لەبەردەم سوپای داگیرکەری عوسمانیدا.

نووسینی ; ئامانج مەسرەف

چاووگی زانیاری;roie news

د. عزەدین مسەفا ڕەسوڵ

[7] - نەورۆز هەر لە دێر زەمانەوە لە نێو کورداندا بۆنەیەکی پیرۆز و گرینگ بووە، بەڵام پیرەمێرد  حەولی دا ئەو بۆنە گرینگ و پیرۆزە، وڵات‌داگرتر بکا. ئەگەر بەر لەو تەنیا چینێکی تایبەت لە لاوان و کوڕ و کاڵان لە بۆنەکانی نەورۆزدا بەشدار دەبوون، ئەو بە پێشەنگایەتیی خۆی ئەو وەهمەی ڕەواندەوە کە نەورۆز تەنیا هی چینێکی تایبەت و پلەیەکی تایبەتی تەمەنە. هەر  بۆیە لە سەرەتادا بە نووسینی چەند شیعر بۆ بەهار و نەورۆز ڕچەیەکی کردەوە و دواتر بە هۆی  ڕووداوێکی سیاسییەوە بە دانانی "سروودی بە هێزی نەورۆز" کە زیاتر لە سەد ساڵە دەکوترێتەوە و هیچ کوردێک  نییە نەیبیستبێ و نەیزانێ، لە ڕێگای زمانەوە ئەو بیرە قووڵەی خستە مێشکی خەڵکەوە و دواتر لە پانتای کۆمەڵایەتیشدا حەولی دا لە شاری سلێمانی  بە دیاریکردنی شوێنی  تایبەت و ڕێوڕەسمی تایبەت و گەورە و جەماوەری لە "کارێزی وەستا شەریف" و "گردی مامەیارە" ئەو بۆنەیە بە شێوەیەک زیندوو کاتەوە کە هەموان تێیدا بەشدار بن. https://diplomaticmagazine.net/detail/14279

[8] - لەڕاستیدا نەورۆز تایبەت نیە بەکوردەوە بەڵکوگەلانی وەک(فارس تورک ،تورک ،ئازەر ،تاجیک ئەفغان..هتد)تەنانەت فاتیمیەکانی میسڕیش بەهی خۆیان زانیوە، پێرەمێرد بەم کارەی دژی حکومەت وەستایەوە بەڕادەیەک موتەسەریفی سلێمانی(مەجید یەعقوب)ساڵی 1937ــ1938 نەی هێشت ئاهەنگی نەورۆز سازبکرێت، پیرەمێردیش لەهۆنراوەیەک ئاماژەی پێداوە و دەڵێت:

اخوا ئەوکەسەی کەئەم دووساڵە

ــ لێم کەوتە کیزە وەک زەردەواڵە

نەیهێشت ئاگری یارەبگڕێ

چەقۆی ئاهی من جەرگی هەڵدڕێی

دەبینین پیرەمێرد پرۆژەکەی سەری گرتووە و نەورۆزی کردووە بەچەکێکی نەتەوەی و سەرانی حکومەتی هێناوەتە سەرخەت بۆدژایەتیکردنی و ڕۆڵەکانی کوردیش زیاتری هەستی نەتەوایەتیان لەگەڵ ئاگری نەوروز گڕی دەگرت. https://diplomaticmagazine.net/detail/14279

[9] - کورتەیەک لە مێژووی نەورۆز

بەگوێرەی سەرچاوە مێژووییەکان نەورۆز پاشماوەی بیروباوەڕێکی ئایینیی گەلانی زاگرۆسە، ئەم جەژنە بەتەواویی گرێدراوی سروشتە.

د.مەولود ئیبراهیم لە کتێبی “نەورۆزی کورد لە ئەفسانەوە بۆ بە جیهانی بوون”دا بە بەڵگەی مێژوویی سەلماندوویەتی، نەورۆز دەگەڕێتەوە بۆ داستانی دەموزیی و ئینانای سۆمەری، کە دواتر لای ئاشوورییەکان بە تەموز و عەشتار ناودەبرێت.

سۆمەرییەکان ئەم ڕێوڕەسمەیان هەر لە ١ی نەورزۆی ئەمڕۆدا گێڕاوە و ئەمە سەری ساڵی سۆمەرییەکانە، بە جەژنی زەگمەگی سۆمەریی ناویان بردووە.

ئەم جەژنە مێژووەکەی بۆ کشتوکاڵی ئەشکەوت دەگەڕێتەوە، کە بەپێی شارەزایان مێژووی ئەم قۆناغە، بۆ ١٠ تا ١٢ هەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە.

ئەم جەژنە لە میتۆلۆژیای سۆمەرییەکاندا بە واتای ژیانەوە و زیندووبوونەوەی دەموزییە لە داستانی دەموزیی و ئینانا.

بەگوێرەی ئەو سەرچاوە مێژووییە، هەولێر یەکەمین شارە پەرستگای عەشتاری لێ دروستکراوە و ساڵانە جەژنی نەورۆزی لێ پیرۆز کراوە.

ئەمڕۆ لەلایەن چەندین نەتەوە لە گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەکو، فارس، تاجیک، ئەفغان، بەلوچ و ئازەر، بە کردنەوەی ئاگر و ڕێوڕەسمی جۆراجۆر نەورۆز پیرۆز دەکرێت، بەڵام هیچ گەل و نەتەوەیەک وەک کورد خاوەندارێتیی لەم جەژنە نەکردووە.

گەلی کورد لە دێرزەمانەوە وەکو جەژنێکی نەتەوەیی و سەری ساڵی کوردیی جەژنی نەورۆزی پیرۆزکردووە، هەروەها لە سەردەمی مادەکانەوە نەورۆز یەکەم ڕۆژی ڕۆژمێریی کوردییە تا ئەمڕۆ.

لە شانامەی فیردەوسییدا کە دەقێکی ئەفسانەییە هاتووە، نه‌ورۆز ئەو ڕۆژەیە کاوه‌ی ئاسنگه‌ر به‌سه‌ر زوحاکدا سه‌رکه‌وت و کوردەکان به‌ ئاگرکردنەوە لەسەر شاخەکان بۆ گەیاندنی مژدەی سەرکەوتن و کۆتایی  بە ستەم و زۆرداریی، ئه‌و ڕۆژه‌یان کرده‌ جەژن.

لە سەدەی ڕابردوودا بەهۆی سیاسەتی نکۆڵییکردنی دووژمنان لەسەر گەلی کورد و داگیرکاریی فەرهەنگیی و شێواندنی مێژوو و شەڕی تایبەتەوە، جەژنی نەورۆز بەرەو کاڵبوونەوە دەڕۆشت و لە جەوهەر و واتای خۆی دوورخرابوویەوە.

بەڵام لە دوای دروستبوونی شۆڕشی گەلی کورد بە پێشەنگایەتیی پەکەکە، لەپاڵ گێڕانەوەی نرخ و بەها نەتەوەییەکانی دیکەی کورد، جەژنی نەورۆزیش جارێکی تر وەرچەرخایەوە بۆسەر ڕێچکە مێژووییەکەی خۆی و بوو بە ڕۆژێکی گرنگ و واتادار بۆ گەلی کورد.

بەتایبەتی لە ٢١ی ئازاری ١٩٨٢دا ، کاتێک مەزڵوم دۆغان یەکێک لە پێشەنگەکانی  پەکەکە، بە چالاکییەکەی ڕۆحی بەرخۆدان و جەژنی نەورۆزی لە ناو زیندانی دیاربەکر یەکانگیر کرد.

ئەوکات پیرۆزکردنی نەورۆز لە تورکیا قەدەغەکرابوو، مەزڵوم دۆغان سێ دەنکە شقارتە دادەگیرسێنێت و لەسەر دیواری زیندانەکە دەنووسێت: “بەرخۆدان ژیانە..تەسلیمبوون مردنە” بە پشتوێنی پشتی خۆی هەڵدەواسێت و شەهید دەبێت.

بەدوای ئەویشدا، چوار هاوڕێی دیکەی بە ناوەکانی (فەرهات کورتای، ئەشرەف ئانیک، مەحمود زەنگین و نەجیم ئونەر) لە شەوی ١٨ی ئایاری١٩٨٢ وەک ئەوەی کە گۆڤەند بگێڕن دەستی یەکدەگرن و ئاگر لەجەستەی خۆیان بەردەدەن و هاوار دەکەن”بەرخۆدان ژیانە..تەسلیمبوون مردنە”.

هەروەها ساڵی ١٩٩٨یش کادرێکی دیکەی پەکەکە بە ناوی سەما یوجە، لە ڕۆژی نەورۆزدا لە دژی ستەمی دەوڵەتی داگیرکەری تورک بە ئاگرتێبەردان لە جەستەی خۆی، ئاگری نەورۆزی لە ناو زیندانەکانی تورکیا گەشاندەوە و شەهیدبوو.

چیتر  لە کوردستان ڕۆژی نەورۆز بووبە هێمای بەرخۆدان و جەژنی سەرکەوتن بەسەر ستەمکاراندا، نەورۆز بووبە جەژنێکی گەورەی نەتەوەیی، کە بە ملیۆنان کەس بۆ پیرۆزکردنی ئەم جەژنە لە گۆڕەپانەکاندا کۆببنەوە و پەیامی بەرخۆدان و سەرکەوتنی گەلی کورد بەگوێی داگیرکەراندا بدەن.

ساڵانە لە ٢١ی ئازار، کوردان و نەتەوەکانی دیکەش، لە گۆڕەپانی نەورۆز لە شاری ئامەدی باکووری کوردستان، بە ملیۆنان کەس کۆدەبنەوە و نەورۆز پیرۆزدەکەن، هەروەها سەدان هەزار کەسیش ڕوو لە چیای قەندیل دەکەن بۆ پیرۆزکردنی ئەم ڕۆژە. https://rojnews.news/?p=268318

[10] - ژنرال احسان نوری پاشا -مؤلف: رحیم اشنویی‌محمودزاده چاپ: 1386تعداد صفحات: 344قطع و نوع جلد: وزیری (شومیز) لە ساڵی ٢٠٢٣ گریلاکانی کوردستان لەم شوێنە نوسیان " خەیاڵی خاوی ئیستیعمار لێرە نێژراوە"

[11] - مەزلوم دۆغان: یەکێک بوو لە دامەزرێنەر و ئەندامی سەرکردایەتی پارتی کرێکارانی کوردستان. لەساڵی(١٩٥٥)دا،لەدایک بووە.لە نەورۆزی (١٩٨٢)دا،لەدژی زوڵم و زۆری دەوڵەتی تورکیادا،لە زیندانی دیاربەکر ئاگری لە جەستەی خۆی بەرداو،شەھید بوو.لەم کاتەوە بۆتە سیمبوڵی نەورۆزو بەرخودان. https://www.emrro.com/rojnamegeriyz.htm

[12] - ساڵی ١٩٩٨یش کادرێکی دیکەی پەکەکە بە ناوی سەما یوجە لە ڕۆژی نەورۆزدا بە سوتاندنی جەستەی خۆی ئاگری نەورۆزی لە ناو زیندانەکانی تورکیا گەشاندەوە و شەهید بوو. https://rojnews.news/?p=268318

[13] -

[14] - ئەم دێهاتانەی ڕێگای سیسێریان درێژە پێدا: دێهاتەکانی سەردەشت: نستان ٢٠١٣، دیواڵان 2015، بێروان ٢٠١٧ – پارێزگای کوردستان بەشێک لە دێهاتی مەریوان، سنە و کامیاران ...

[15] - سیسێر (Sî sêr، بە فارسی: سی‌سر‎) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ڕەبەتی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ورمێ، ڕۆژهەڵاتی کوردستان هەڵکەوتوە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠۱۶ دا ٦٤١ کەس لە ١٤٨ بنەماڵەدا بووە. پاشماوەی قەڵایەکی زۆر کۆنی هەزاران ساڵەی لێماوە کە تا ئێستا نەزانڕاوە هی کام دەورەی مێژوییە.

[16]- استاد عبدالکریم هنرمند( فدایی) ۱۳۰۷_۱۳۷۲ه.ش. یکی از شاعران ملی و گرانقدر شهرستان مهاباد است که در طول حیات پربارش حدود۱۷هزار بیت شعر سروده که شامل ۴ اثر : ۱

) منظومه لاس و خزال در حدود ۴۷۵۰ بیت . داستان فولکلوریک دوران ناصرالدین شاه قاجار و همزمان با حکومت بابان در منطقه مابین مهاباد و سردشت و در روستای سویناس و حومه آن رویداده است. استاد فدایی در طول ده سال تحقیق آن را منظوم نمود

۲) منظومه دم دم نامه ، ماجرای قلعه دمدم و مقاومت تاریخی امیرخان برادوست و کردان اورمیه و مکری در برابر یورش شاه عباس اول به آن ایالت . این منظومه بیش از ۷۰۰۰ بیت شعر و بر وزن شاهنامه فردوسی می باشد. استاد فدایی در نوشتن این منظومه از کتابهای تاریخی مانند عالم آرای عباسی و تاریخ افشار و کتاب حرکت تاریخی کورد به خراسان و تحفه مظفریه و کتاب دمدم عربی شاملوف و کتاب شهیدان دمدم و کتاب قلای دمدم عزیز ابراهیمی و بیت شفاهی کردی درباره وقایع دمدم با صدای محمد ابراهیمی( حه مه دی به یتان) و نوشته های حسن مجدی درباره دمدم و ... استفاده نموده است

۳) دیوان اشعار بالغ بر ۴۰۰۰ بیت شعر به زبان کردی و فارسی.

۴) کتاب میژووی ژیان/ زندگی نامه استاد فدایی. این کتاب هم حدود۱۰۰۰ بیت شعر می باشد. استاد فدایی در این کتاب تمام زندگی و رویدادهای تاریخی و اجتماعی معاصر خویش را به زبان شعر بیان نموده است.

نمونەیەک لە شێعرەکانی فیدایی:

کـه مــردم شین و گریــانت به مـن چــی؟

کـــه گوڵ چوو، ئاوی بــارانت به من چـی؟

لـه‌سه‌ر تـه‌رمی منی عـاشـق، بـه قوربان

ئـیـتـر زولـفـی پـه‌رێشـانت بـه من چـی؟

[17] - هێمن موکریانی- سەرجەم و کۆی شیعر و پەخشانی هێمن- پیاچونەوەی ژیلا و ئیلهام قەوامی- بڵاو کەرەوەی کوردستان سنە- چاپی دوهەم- ١٣٩٧-لاپەڕەی ٤٤٨ تا ٤٥٠

[18] - هێمن موکریانی- سەرجەم و کۆی شیعر و پەخشانی هێمن- پیاچونەوەی ژیلا و ئیلهام قەوامی- بڵاو کەرەوەی کوردستان سنە- چاپی دوهەم- ١٣٩٧-لاپەڕەی ٤٤٨ تا ٤٥٠

[19] -/ https://en.wikipedia.org/wiki/Animal_husbandry- https://rojnews.news/?p=268318

[20] -کهن‌ترین سند از برگزاری جشن نوروز تاریخی از دوره پادشاهی سومریان در شهر اوروک، مربوط به نیمه دوم هزاره پنجم پ. م تا دهه‌های نخست هزاره چهارم پ. م کهن‌ترین سند تاریخی گلدان پایه داری است ساخته از سنگ مرمر با بلندای ۹۰ سانتی‌متر که کلیه سطوح جانبی آن گلدان آراسته به نقش هائی است نمایانگر و نمودار جشن نوروزی زیرعنوان «جشن بهار» که دراین نقش‌ها پیشکش‌هایی چون گاو و سبزیجات با نقش یک مرد روحانی که به صورت سنت مذهبی عریان و درحال پیشکش سبدی بزرگ پر از انواع میوه‌های نوبرانه در دست به سوی ایزدبانو، که احتمالاً ایزدبانوی اینانا باشد، روان است.

بر اهمیت جشن نوروزی ومراسم این جشن بر دیواره های کاخ شاهان هخامنشی تاکید شده است

پشت سر این مرد روحانی عریان و نقش پا‌ها و دامان بلند، شخصی دیده می‌شود و همچنین حمل تنپوش منگوله دار شخص مورد اشاره به وسیله یک خدمتگزار، مشاهده می‌گردد که به نظر می‌رسد این مرد شاه بابل است و دراین اثر ارزنده تاریخی و هنری، روحانیان عریان دیگری نیز با سرهای تراشیده درحال آوردن پیشکش ظرف هایی پر از هدایا و کوزه‌های شراب و تعدادی بره گوسفند و میش دیده می‌شوند، درحالی که نقش‌هایی از گندم و غذا نیز به عنوان پیشکش به ایزدبانوی اینانا در بدنه این گلدان به تصویر کشانده شده‌اند.

در بخش زیرین این گلدان قوچ‌ها و میش‌هایی درحال گذر از کنار درختان خرما که در دو بازوی رودی روییده شده‌اند، نیز تزیین یافته است و مراسم نوروزی نقش شده دراین گلدان در سده‌های بعد در بابل به عنوان جشن نوروزی آکی تو (akittu) برگزار می‌شد.

کهنگی این گلدان از سوی صاحب کتاب بین النهرین و ایران باستان بین ۳۱۰۰ -۳۲۰۰ پ. م تخمین زده شده است. گلدان نماد جشن نوروزی به نظر می‌رسد که هر ساله در مراسم جشن نوروزی به وسیله کاهنان شهر اوروک به معرض نمایش گذاشته می‌شد.    http://www.knowclub.com/paper/?p=547

[21] - به عقیدۀ آرتور کریستن‌سن، ایرانشناس دانمارکی، این جشن در اصل جشنی بابلی بوده که در آغاز بهار به مدت 12 روز در پرستشگاه اساگیلای مردوک (خدای باروری و آفرینش و نگهبان بابل در عصر حمورابی) در حضور شاه بابل با شکوه تمام برپا می‌شده است و به آن زگموک (جشن آغاز سال) می‌‌گفتند. کورش پس از گشودن شهر بابل در سال 539 پیش از میلاد برای دلجویی از مردم بابل این جشن را در نخستین روز بهار سال 538 پیش از میلاد با حضور کاهنان شهر ومردم برپا کرد. از آن زمان این جشن رفته رفته در امپراتوری هخامنشی معمول شد. سال ایرانیان باستان، چنان که از سنگنوشته‌های بیستون برمی‌آید در پاییز آغاز می‌شد. اما زنده‌یاد مهرداد بهار معتقد است که جشن نوروز پیش از هخامنشیان در میان بومیان ایران رواج یافته بود و هخامنشیان آن را از بومیان ایران گرفته‌اند. نشانه‌هایی از برگزاری آیین نوروز درکاخ آپادانا در تخت جمشید وجود دارد که نشان می‌دهد پادشاهان هخامنشی به این آیین کهن گرویده بودند. در این روز شاه نمایندگان مردمان گوناگون را به حضور می‌پذیرفته و هدایایی از آنان می‌گرفته است.

http://tarikhirani.ir/fa/news/575

[22] - سال نو آشوری (سریانی) برابر با اول ماه نیسان (اول آوریل) برگزار می‌گردد. حدودا آغاز سال خورشیدی برابر با آغاز سال آشوری- سریانی است، نام این عید؛ خاب نیسان، هاب نیسین، هاب نیسون، آکیتو یا “رشا د شتا” است. کلمه اکیتو Akitu از ریشه سال نوی سریانی است.   https://safarnevis.com/?p=18878

[23] - بە پێی بەڵگە و ئاماژەکانی ناو شاهنامە، پەیوەندییەکی ڕەمزی لە نێوان سیاواش و نەورۆزدا هەیە. یەکێک لەو پەیوەندیانە لە کۆچی دوایی سیاواش دا دەبینرێت کە لە ئێران و توران ماتەمینی و ماتەمینی گەورەی لێکەوتەوە و ئێرانییەکان بۆ ماوەی ساڵێک جل و بەرگی ڕەشیان لەبەردا بوو. دوای ئەوە لە ڕۆژی نەورۆزدا ماتەمینیان گێڕا و جلی نوێیان لەبەر دەکرد و ئاهەنگیان گێڕا.

ئەفسانەی سیاڤاش هێمای باوەڕە تایبەتەکانی کولتووری کشتوکاڵی کۆمەڵگا ئاسیاییەکانە سەبارەت بە پایز و بەهار، وشکەساڵی و باران و ژیانی ڕووەک. لە قۆناغی پێش هاتنی ئاریەکان ئەم ئەفسانەیە کە لە ئەفسانەی خوداوەندە ڕووەکییەکانی میزۆپۆتامیا ئیلهام وەرگیراوە، فۆرمێکی بە پێی کولتووری ئێرانی لە نەجد و ئێران و دۆڵی سێتدی دۆزیەوە و بۆ ماوەیەک لە ئاسیای ناوەڕاست چڕ بووەوە لە نزیکەی سێ هەزار ساڵ لە شێوەی ڕێوڕەسمی دراماتیکدا.

ڕێوڕەسمی دێرینیی ماتەمینی سیاڤاش لە نەورۆز، قووڵایی باوەڕی جەماوەری خەڵک و گرنگی ئەم ئەفسانەیە لە نێو دانیشتوانی کەشاوەر لە ئاسیای ناوەڕاست نیشان دەدات.

[24] - https://www.zeitoons.com/80147

ئێستا ناوی حوسێن یەکێک لە سێ ناوی یەکەمی سونیەکانە.

[25] - http://pounezar.ir/14279/

[26] - نمادهای میترائیسم در مسیحیت: شباهت‌ها و تأثیرات

شباهت‌های نمادین

نور و روشنایی: هر دو دین، نور را نمادی از حقیقت، دانش و رستگاری می‌دانند. میترا به عنوان خدای نور و خورشید پرستش می‌شد و در مسیحیت نیز عیسی مسیح به عنوان نور جهان شناخته می‌شود.

آتش: آتش در هر دو آیین نمادی از پاکی، تقدس و تجدید حیات است. در میترائیسم، آتش در مراسم آیینی اهمیت زیادی داشت و در مسیحیت نیز شمع و آتش نمادهای مهمی هستند.

آب: آب در هر دو دین نمادی از تولد دوباره، تطهیر و زندگی جدید است. در میترائیسم، غسل تعمید وجود داشت و در مسیحیت نیز غسل تعمید یکی از مراسم اصلی است.

شام آخر: مراسم شام آخر در میترائیسم نیز وجود داشت که در آن اعضای این آیین نان و شراب را به عنوان نمادی از اتحاد با میترا مصرف می‌کردند. این مراسم شباهت زیادی به مراسم عشای ربانی در مسیحیت دارد.

صلیب: صلیب به عنوان نمادی از ابزار شکنجه عیسی مسیح شناخته می‌شود، اما در میترائیسم نیز نمادهایی شبیه به صلیب وجود داشت که به عنوان نماد چرخه زندگی و مرگ تفسیر می‌شد.

[27] - https://www.tarafdari.com/node/1371433

[28] - https://en.wikipedia.org/wiki/Mithraeum

[29] - همی گویم و گفته‌ام بارها/ بود کیشِ من مهرِ دلدارها/ پرستش به مستی است در کیشِ مهر/ برون‌اند زین جَرگه هشیارهاhttps://www.ibna.ir/news/313938

[30] - کوتاڵێکی ئاوریشمی ڕەش یا سوورەترشییە ژنان لە سەری دەبەستن. ئەگەر هێلی بۆر و ڕەشی پێداهاتبێ لە ناوچەکانی تری کوردستان پێی دەڵێن مشکی، بەڵام لە موکریان ئەویش هەر بە شەدە دەناسن و زۆر تر پیاوان لە سەری دەبەستن. هێڵەکان دوو چەشنی پان و باریکیان هەیە کە بۆ پیاوان چەشنی خەتپان و بۆ ژنان چەشنی خەتباریکی پەسەندە. سێ قەوارەی بچووک و مامناوەندی و گەورەی هەیە ئەندازەی هەرە گەورەی 5.2 گەزە

[31] - تا ئێستاش لە ناوچەی موکریان پێچ و کڵاوی ڕەنگاو ڕەنگ بە کار دەهێندرێت

[32] - پارچەیەکی ئاوریشمی ناسکە بۆ سەرپێچی ژنان و ڕووبەند بە کار دێ

[33] - پیاوی کورد، لە سەردەمانێکی کۆنەوە، جامە یان پارچە پەڕۆی لە سەری خۆی دەبەست، جا ئەو جامە\ جامانە\جەمەدانییە شەدە بوایە، هەوری بوایە، یان مشکی.

شێوە تازەکانی جامانەی خاڵدار، چ ڕەش و چ سوور، لە دوای جەنگی یەکەمی جیهانییەوە و لە ڕێگای بازرگانی هاتوونەتە کوردستان و بەهۆی هەرزانیەوە، جێگای بە هەموو جۆرە سەرپۆشێکی کوردیی لەق کرد. هەرچی جامانەی خاڵ سوریشە، ئەوا کاتێک کە بارزانیەکان بۆ ناسڕیە دوورخرابوونەوە، جامانە کوردیەکانیان کۆن بووە و (بە ناچاری)ئەو جۆرە جامانە سورانەیان لەسەر بەست، کە لە بازاڕی ناسڕیە دەستدەکەوت و  دیارە هەر بەمەش گەڕانەوە زێدی خۆیان و ئیدی ئەمەش بووە مۆدێکی دی تازە.

واتا نەک هەر مزگەوتی سەر بە کڵاو و جەمەدانی، بەڵکو کراس و فەقیانە و… بە شێوەی جامانەش چ پەیوەندییەکیان بە فەرهەنگی کۆنی کوردانەوە نیە و ئێستا لەناو هەموو گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەکاردەهێندرێن و زوربەی قوماشەکانی جامانەش لە کۆریای باشور و چین دروست دەکرێن.

 هەرچی خودی ناوەکەیە، واتا جامانە و جەمەدانی، بێگومان ڕیشەیەکی کوردیی کۆنیان هەیە.

جەمەدانی: ھەروەک جامانە، بریتیە لە لێکدانی دوو وشەی جامە+دان. وشەی "جامە"، ھەروەھا جاو واتا پارچە پەڕۆ. پارچەی چنراو. جامە لە ھەندێک وشەی لێکدراوی کوردییش ھەر بە واتای پەڕۆ بەکاردەھێندرێت وەک دێوجامە و بێجامە و تاد.

ناوێکی کۆن و ڕەسەنی کوردییە. لە پەهلەوییەوە jamak، جامەک بە ھەمان واتای پارچەی درواو (جل) و نەدرواویش ماوەتەوە. فارسیی جامە. به‌شی یه‌که‌می ناوه‌که‌، واتا وشەی جا، لە ڕه‌گی PIEی وشەی -jug، جوگ- ھاتووە، بە واتای ھۆنینەوە، لێکگرێدان، تێکبەستن. لە لاتینیی jungere، جونگێرێ واتا لێک بەستن. لە سانسکریتیی yam، یەم\جەم بە واتای پارێزگاری لێکردن و پاراستن. لە ئاڤێستاییش یەم بە هەمان واتا هاتووە. دیسان لە سانسکریتیی yanakti، یەناکتی\جەناکتی ھەمان شت. له‌ زمانی نیپالیی jhola، جهۆلا واتا جانتا. کیسه‌. جه‌واڵ. له‌ کوردیی، چه‌ندان وشه‌ی دیش، له‌ ڕیشەی هه‌مان (جا) دروست کراون. وه‌ک جاجم. جامه‌. جه‌مه‌دانی. جۆڵا. جاڵجاڵۆکه‌.

 وشەی "دانی" لە کرداری دانانەوە ھاتووە. بە سەر یەکەوە واتای وشەکە دەبێتە دانانی جامە. یان پێچان و بەستنی جامە. دەبێت ڕه‌چاوی ئەمەش بکەین کە وشەی جامەدان بۆ سنوقی جلک و بەرگ تێکردن، یان بوخچەی جلک و بەرگ تێکردنیش بەکار هاتووە، بۆیە گومانی ئەمە زۆرە کە جامانە لە بنەڕەتدا جامەدانە و پەڕۆی تێدا هەڵگرتنی جامە یان جلوبەرگ بووبێت. وشەی فارسیی چامدان بۆ هەگبە و جانتا دەگەڕێتەوە سەر هەمان ڕیشەوە.  Schaswar Harshami

 

[34] - بەشێک لە بارزانیەکانی دور خراوە  ئەو کەسانە بوون کە ساڵی ١٩٤٧ دوای گەڕانەوەیان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان خۆیان ڕادەستی حکومەتی ئێراق کردبۆوە.

[35] - ئەو زەمان جامانەی ڕەنگ سوور لە وڵاتانی کەنداوهاوردەی باشوری عێراق دەکرا کە ئەوانیش لە هیندوستان دەیانکڕی.

[36] - ساڵی ١٩٦١ عیسا پێژمان ئەفسەری پایە بەرزی ساواک لە سەفارەتی ئێران لە بەغدا پێوەندی بە مەلا مستەفا دەکا. بەڵێنی پێدەدا ئەگەر شۆڕش هەڵگیرسێنێ؛ هەمو جۆرە پشتیوانیەکی بۆ دابین بکات. مەلا مستەفا بە بیانوی جێژنی قوربان لە بەغدا ڕا دەچێتەوە بارزان و دەبێتە ڕێبەری ئاغاواتی ڕاپەڕێوی ناڕازی لە ئیسلاحاتی زەوی.  سەرچاوە بیرەوەریەکانی عیسا پێژمان ئەفسەری پایە بەرزی ساواکی ئێران.

 

[37] - لە مێژووی گەلانی جیهان دا تەنیا دوو جار لە دژی ئیسلاحاتی زەوی شۆڕش کراوە. یەکەمیان کوردی باشور بە ئایدۆلۆژیای کوردایەتی و دووهەمینیان ئەفغانی بە ئایدۆلۆژیای ئیسلامی و هەردوکیان بە سپۆنسەری ئامریکا و ناتۆ.

هەڵوەشانەوەی چاکسازی کۆمەڵایەتی و ئیسلاحی زیراعی، کووژانەوەی چرای ڕووناکبیری، ڕێشە داکوتانی کۆنەپەرەستی، هەڵوەشانەوەی شیرازەی کۆمەڵگا، بە تاڵان چونی سەروەت و سامانی وڵات، مافیا سالاری و چەتە سالاری ئاکامەکانی ئەم دوو یاغیگەریە بوون بۆ کورد و ئەفغانی.

[38] - لە بیرەوەریەکانی حاجی شێخ عەبدوڵای کولیجە(یەکێک لە شۆڕشگێڕانی موکریانی ڕۆژهەڵات بوە  کە بەشداری شۆڕشی ئەیلولی کردوە)

[39] - isna.ir/xdysSw

[40] - https://en.wikipedia.org/wiki/Keffiyeh

[41] - https://www.cgie.org.ir/fa/article/240539/%DA%86%D9%81%DB%8C%D9%87

[42] - https://vajehyab.com/wiki پارچه ای نازک از جنس پنبه

[43] - دەربەند. مەبەست لەدەربەندی بازیانە.

کە دەكەوێتە سەر رێگای گشتی نێوان پارێزگاكانی سلێمانی-كەركوك لەنزیك ناحیەی تەكیەی سەر بەقەزای چەمچەماڵ، لەمانگی مایسی ساڵی 1919دا نەبەردێكی گەورەی لەدەربەندی بازیان دژی ئینگلیز تۆماركرد، لەو شەڕەدا شێخ بەبرینداری كەوتە دەست ئینگلیزو لەدادگایەكی كارتۆنیدا حوكمی لەسێدارەدانی درا و دواتر دوورخرایەوە بۆ هیندستان.

دەگێڕنەوە کە لەدەربەندی بازیان کە ئەوکات،شوێنێکی گونجاو لەباربووە بۆ گوڤەند و زەماوەند کردن.زۆربەخەڵکی ئاواییەکانی دەورووبەری لەوێدا کۆدەبوونەوە و سەیران دەکرد وو ئاهەنگیان دەگێڕا.

زەماوەندێک دەبێ.یەکێک لەدانیشتوانی ئەو ناوچەیە ئەیەوێ بچێت بۆ هەڵپەڕکێ و بۆ شایی.زۆر تامەزرۆ ئەبێ کەبچێ و لەوێ بەکامی دڵی خۆی هەڵپەڕێ.چونکە دەڵێن یاریشی بەنیازی چوونی ئەو ئاهەنگە بوو.

ئیدی لای هەموو دانیشتوانی ئاوایی باس لەوەدەکات لەوێ وام ئەکەم و وا هەڵئەپەڕم .

ئەنێرێ بۆ سلێمانی هەتا شەدەیەکی بۆ بکڕن.

بەڕێکەوت شەڕ هەڵدەگیرسێ،

پێدەچێ ئەم بەسەڕهاتە دروست لەسەرووبەندی شەڕی ئینگلیز و حکومەتەکەی شێخ مەحموددا ڕوویدابێ.

لەشکرێکی دوژمن دێت،دەربەند ئەگیرێ.ئیدی زەماوەند ناکرێ.

کابراش شەدەکەی بۆ دێتەوە.بەڵام بێ هیوا ئەبێ،ئەزانی کە دوژمن دەربەندی گرتووە،

دەگێڕنەوە هەتا ماوەیەکی زۆر هەرگریاوە وغەمی لە نەکردنی ئەو زەماوەندە خواردووە.

بۆیە هەتا مرد هەر ئەم قسەی ئەکرد بەدەم گریانەوە .

من شەدەم بۆ دەربەند ئەویست.کە دەربەند گیرا شەدەم بۆ چییە.

کە لەو ڕۆژەوە ئەم ڕوداوە بۆتە بە پەند و ئیدیۆمێکی ناو کۆمەڵگای کوردی و ڕۆژانە بەکادەهێنرێت.

[44] - یەكەمین وڵات كە  جامانەی كردە بەشێك لە كاری بازرگانی كۆمپانیای رستن و چنینی بەریتانیا بوو لە لەندەن. باشترین جامانەی دروست دەكرد كە بە یەشماغی لەندەنی بەناوبانگ بووە. كۆمپانیای هیندی خۆرهەڵاتی بەریتانی كاری بازگانییەكەی دەكرد بۆ ناوچەكانی نیمچە دوورگەی عەرەبی، كەنداو، شام و...

دوای ئەوانیش كۆمپانیا ژاپۆنی، چینی و كۆرییەكانیش كەوتنە دروستكردنی  جامانە و چەند نەخش و رەنگی جیاوازیان داهێنا.

ساڵانی دواتر لە عیراق چەند كارگەیەكی دروستكردنی جامانە كرانەوە كە یەكێكیان لەبەغداد و دوانیان لەشاری كەربەلا و یەكێكیان لە موسڵ. https://knwe.org/KU/Details/817

[45] - https://dengekan.info/archives/10449

https://www.azadi-b.com/arshiw/?p=53846

https://www.azadi-b.com/M/file/lebas.kordi.SK.pdf

ژێرنوس و سەرچاوەکان:

بۆ ئامادە کردنی ئەم بابەتە لەم سەرچاوانەی خوارەوە کەڵک وەر گیراوە.

Battle of Chaldrian. Encyclopedia Britannica (online).(Retrieved, March 2, 2015).

http://www.britannica.com/EBchecked/topic/104688/Battle-of-Chaldiran

Farooqui, Suraiya.(2005). Subjects of the Sultan: Culture and Daily Life in the Ottoman Empire. New York. I.B Tauris & Co Ltd.

Masters, Bruce.(2015). The Arabs of the Ottoman Empire , 1516-1918. Cambridge,UK. Cambridge University Press.

Quataert. Donald. (2000). The Ottoman empire; 1700-1922. Cambridge, UK. Cambridge University Press.

وبسایت های مورد استفاد برای یافتن عسکها.

http://adnanshiry.loxchat.com

http://www.alternet.org/world/isiss-nightmare-fierce-kurdish-women-fighters

www.haberturk.com/gundem/haber/828397-ak-parti-ile-ittifak-yapmiyoruz

http://www.saradistribution.com/kurds_fromearliercenturies.htm

www.saradistribution.com/kurds_fromearliercenturies.htm

 

[46] - نئو-فئودالیسم یا فئودالیسم نو، نظریه‌ای است دربارهٔ تولد مجدد برخی سیاست‌های حکمرانی، اقتصادی و زندگی عمومی در دوره معاصر که مشابه با سیاست‌های جوامع فئودالی در دوران‌های گذشته‌است، نظیر حقوق نابرابر و حمایت‌های قانونی برای عوام و اشراف.

[47] - لە جیاتی چینی سەرمایەداری بەرهەمهێنەر(بورژوازی)، ئەم کۆمەڵە توێژانەی خوارەوە بوونیان هەیە کە سەرجەم وەک چینی‌سەردەست پێناسە دەکرێن و ١٠٪ی کۆمەڵگای کوردی پێک دێنن:

توێژەکانی چینی سەردەستی کوردستان:

١- بازەرگانەکان- کاڵا بەرهەمهێنراوەکانی شارە گەورەکانی دەوڵەت-نەتەوەی حاکم هاوردەی کوردستان دەکەن و بەرهەمە کشت و کاڵی، ئاژەڵداری و مەعدەنیەکان هەناردە دەکەن.

٢- ڕانتخۆرانی دەوڵەت- ڕەئیس،جێگر و کارمەندانی ساحەب پلە و پایەی بەرزی ئیدارەکان، نوێنەرانی مەجلیس، مەلا و شێخی بەشدار لە ڕانتی دین و دەوڵەت، قازی، وەکیل و...

٣- دەڵاڵ و سەوداگەران- لە هەر بەستێنێک قازانجی تێدا‌بێ کار دەکەن وەک کڕین و فرۆشتنی زەوی نیشتەجێ‌بونی شارەکان، قۆنتەراتچی پڕۆژەکانی ڕێگاو بان. هەناردە و هاوردەکردنی نایاسایی کاڵا و شتومەک بە شەریکایەتی لە گەڵ بەرپرسانی دەستڕۆییشتوی دەوڵەت(قاچاغچیەتی ڕانتی)

٤- بنەماڵە دەست ڕۆییشتوەکانی شار- پاشماوەی ئاغاوات و مڵکدارەکان، کەسانی خاوەن مڵکی ناو شار،پاساژ، دوکان، و خانووی زیادی بۆ کرێ و...

٥- سەرمایەداری بەرهەمهێنەری ناوخۆ (بورژوازی)- خاوەن کارگە و کارخانەکان، کەسانی خاوەن سازەی یارمەتیدەری بەرهەمی باغی و کشت و کاڵی وەک ساردخانەی سێو، کارگای دروست کردنی سیپە(جەعبە)ی میوە، کارخانەی قەند، ئارد، سیلۆ، جوجەخانە، کارگەی خۆراکی ئاژەڵ و پەلەوەر، کوشتارگای مریشک و ...

سەرمایەداری بەرهەمهێنەری ناوخۆ بە هۆی بەرژوەندی ئابوری، سەرەڕای چەوساندنەوی چینی کرێکار، هێندێک تایبەتمەندی شۆڕشگێڕانە و پێشکەوتنخوازانەی هەیە.

وەک گەشەی ئابوری، دروست کردنی هەلی کار، هەڵوەشاندنەوەی مڵکداری و پاشماوەکانی فیئۆداڵیزم، ئازادکردنی ژنان لە کۆت و بەندی بە میرات ماوی دەرەبەگایەتی و ژێردەستەیی بنەماڵە، سەروەری یاسا، پەرەپێدانی تەکنەلۆژیا و زانست، کز کردنی سوننەت و خوڕافات و...

بورژوازی کورد توێژێکی کەمینە و کزی ناو چینی سەردەستی کۆمەڵگای کوردستانە. ناتوانێ نوێنەرایەتی و ڕێبەری سیاسی ئەم چینە بگرێتە دەست. ناچارە بۆ مانەوەی خۆی گوێڕایەڵ و پاشکۆی زۆرینەی توێژە بێبەرهەمەکانی چینی سەردەستی کوردستان بێت. یان سەرمایەکەی لە پایتەخت و شارە گەورەکانی دەوڵەت نەتەوەی سەردەست وەگەڕ خات. (من ئاگادارم هێندێک سەرمایەداری ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لە شارە ناوەندیەکانی ئێران بە تایبەت تاران سەرمایەگوزاریان کردوە)

بەرژوەندی چینی سەردەستی کۆمەڵگای کوردی لە مانەوەی پاشماوەکانی دەرەبەگایەتی، پلەداری سامان و دەسەڵات، سوننەتگەرایی، داخراوی کۆمەڵگا و بنەماڵە، ژێردەستەیی ژنان، سات و سەودا لە گەڵ دەوڵەت-نەتەوەی سەردەست بۆ بەشداری لە ڕانتی دەوڵەتی، سەرکوت و چەوساندنەوەی چینی ژێردەستی کۆمەڵگای کوردی، سەرکوتی ئازادیخوازان، بەتایبەت ڕووناکبیران و هۆگرانی یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی دایە.

[48] - مەگەر حیزبێکی هەڵقوڵاوی بیری مۆدێڕنیتە کە هەردەم ئامادەی نوێ¬بونەوە بێت و ئیستڕاتژیەکانی لە سەر بنەمای ڕئالیسم و پڕاگماتیسم داڕژابێت. وەک حیزبی دەسەڵاتداری چین کە ڕێگای سێسەد ساڵەی ڕۆژئاوای بۆ حەفتا ساڵ کورت کردەوە و توانی وڵاتێکی فیۆداڵی وێران بگەیێنێتە ئاستی وڵاتانی پێشکەوتوی جیهان.

[49] - دینی مەسیحی ئەم توانایەی نەبو. بە ناچار دینێکێ نوێیان ئافراند بە نێوی ناسیۆنالیسم کە لە سەر بنەمای نەتەوە بونیاد نراوە.

سەرمەیەداری لە قۆناغی یەکەمی گەشەی خۆی(سەدەکانی١٨ و ١٩) لە ڕێگای شۆڕشی پیشەسازی کۆمەڵگای لە کۆت و بەندی دونیای کۆنی فیئۆداڵی رزگار کرد.

دەستەواژەی نوێ وەک هۆمانیسم(ئینسان‌گەرایی) سێکۆلاریسم، جوادایی دین لە سیاسەت، مافی مرۆڤ و ... خوڵقاند. هەمو ئەم گۆڕانکاریانەی لە پێناو بەرژوەندی خۆی هێنایە ئاراوە کە گشت کۆمەڵگای لێ بەهرەمەند بو.

بەڵام لە قۆناغی دوهەم کە بە سەرمایەداری ماڵی ناسراوە و لە ١٩٠٠ی زایینی تا ئێستا دەوامی هەبوە، جیهانی توشی زۆر کارەساتی وەک شەڕی ئیمپریالیستی، کۆلۆنیالیسمی نوێ و کۆمەڵکوژی کردوە.[49]

کوردستان و کورد دوای شەڕی جیهانی یەکەم بە سەر چوار دەوڵەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دابەشکرا.

[50] - چینەکانی مامناوەند و ژێردەستی کورد زۆرینەی خەڵکی کورد پێک دێنن(٩٥%)

[51] - باشوری کوردستان لە ساڵی ١٩٩١ بۆتە مەیدانی ڕمبازدێنی فیۆداڵیسمی نوێ(Neo-feudalism)

تەجروبەی باشور نیشانی دا، کە فیدڕالیسم بەهەشتی مافیای کوردایەتیە. بەڵام بۆ چینی مامناوەند و بندەستی کورد جەهەنەمێکی کارەساتبارترە لە دەسەڵاتی دەوڵەت-نەتەوەی بێگانە.

لە ژێر سێبەری حکومەتی هەرێمی کوردستان دەیان ڕووناکبیر و ڕۆژنامەنوسی وەک سۆران مامە حەمە، سەردەشت عوسمان، ویداد حوسێن، ڕەئوف ئاکرەیی، دوکتور سیروان، لیسی شمیتی ئاڵمانی، کاوە گەرمیانی، شوکری زەینەدین، جیهان تەها و... تیرۆر کران.

زۆرینەی ڕووناکبیران، پەراوێز یان ئاوارەی هەندەران کراون. بەشێکیشیان بوونە موچەخۆر و شایەری دیوەخان. ئەمە یانی داڕووخانی هزر و فکری کۆمەڵگا.

باشوری کوردستانی ژێر دەسەڵاتی فیدڕالیسمی میرنشینی (ملوک الطوایفی)لە گشت بوارەکانی ئابوری، پیشەسازی، کشت‌وکاڵ، خزمەتگوزاری، کارەبا، ئاو، گاز، سیستمی بانکی، بیمە و پەروەردە[51] فەشەلی هێناوە. زۆرترین جیاوازی چینایەتی لە مێژوو دا تۆمار کردوە و لە ڕیزی یەکەمینەکانی گەندەڵی جیهان دا جێ‌ دەگرێ.

بە پێی ئامار وداتاکان دەسەڵاتی کوردایەتی تەنانەت بە بەراوەرد لە گەڵ سیستمێکی داخراو، گەمارۆدراو، پڕ لە هەڵە و نوقسانی وەک ئێران تەنیا بە دەستەواژەی کارەساتبار پێناسە دەکرێ.[51]

بەراوردکردنی دوو سیستم. خشتەی بیست ساڵەی داهاتی سەرانە، سەرمایەی ون بوو و سەرمایەی دیار لە خزمەت هاووڵاتیانی ئێران و باشوری کوردستان(٢٠٢٣-٢٠٠٣)

وڵات	نێوانگری(معدل) داهاتی سەرانە لە یەک ساڵ دا	سەرمایەی دیار لە خزمەت هاووڵاتی لە یەک ساڵ دا	سەرمایەی ونبوی هاووڵاتی لە یەک ساڵ دا	سەرمایەی ونبوی هاوڵاتی لە یەک ساڵ بە دەرسەد	سەرمایەی دیار لە خزمەت هاو وڵاتی لە یەک ساڵ بە دەرسەد
ئێران	٤٠٠٠ دۆڵار	٢٨٠٠ دۆڵار	١٢٠٠ دۆڵار	٣٠٪	٧٠٪
هەرێمی کوردستان	٧٠٠٠ دۆڵار	٢١٠٠دۆڵار	٤٩٠٠دۆڵار	٧٠٪	٣٠٪

 

دەبینین کە لە ئاکامی گەندەڵی ناوخۆیی و سیاسەتی دەستێوەردانی ئایدۆلۆژیک، سەربازی و ئابوری دەرەکی ئێران هەر هاووڵاتیەکی ئێرانی ساڵانە ٣٠٪ی داهاتەکەی لە دەست دەدا(١٢٠٠دۆڵار لە ساڵێک دا)

تای دیکەی تەرازوەکە نیشان دەدا، لە ئاکامی گەندەڵی ناوخۆ و وابەستەیی بە تورکیا هەر هاووڵاتیەکی هەرێمی کوردستان، ساڵانە ٧٠٪ی داهاتەکەی لە دەست دەدا (٤٩٠٠ دۆڵار)

نێوانگری(معدل) داهاتی ساڵانەی تاکە کەسی باشور، نزیک بە دوو هێندەی داهاتی تاکی ئێرانی بوە.

بەڵام خزمەتگوزاری دەوڵەتی هەرێم لە بونیادنان و گەشەی ژێرخانی ئابوری و دابین کردنی خۆشگوزەرانی، بۆ هەر تاکێکی هەرێم، زۆر کەمتر لە تاکی ئێرانی بوە.[51]

لە هەموو جیهان ئاسانکاری دەکرێت بۆ وەبەرهێنەرانی پیشەسازی. بەڵام لە باشوری کوردستان ئەگەر کەسانی دڵسۆز ویستویانە بە پارە و سەرمایەی خۆیان کارگا و کارخانە دەمەزرێنن، ناچار کراون لە گەڵ یەکێک لە پیاوەکانی بنەماڵەی بارزانی یان بنەماڵەکانی دیکەی حاکم ببنە شەریک.

 

[52] - کوردی باشور تەنانەت خەونەکانیشی لەدەست داوە. لە دەورەی داگیرکاری سەدام و دەوڵەتانی پێشتر، ناوی منداڵەکانی دەنا ڕزگار، ڕووناک و هەڵمەت. چونکە لە ڕۆئیای ڕزگاری و ڕووناکی دا دەژیا لە پێناو ئاواتەکانی ئامادەی هەڵمەت و هێرش بوو.

بەڵام ئێستا ناوی ئوسامە، ئەسرا، سومەیە، زورار، زەید، بیلال، موسعەب،سەعد، خالید، عومەر، عەبدولمەناف و عەبدول... بەسەر مناڵەکەی دەسەپێنێ.

[53] - ئەسڵی شیعرەکەی شێخ رەزای تاڵەبانی بەم شێوەیە:

یاخوا شێخ نەمرێ بۆ دین زەرەرە

با دەروێش بمرێت ڕێگەی لەبەرە

دەروێشی ناکەم فێری فێڵەبم

دڵداری ئەکەم هەر جاحێڵەبم

دەروێشی نـاکـەم بـاری گرانە

دەروێش قابیلی شای کەسنەزانە

[54] - http://sokhandel.blogspot.com/2013/01/blog-post_454.html

[55] - احزاب ملی‌گرای کردستان ایران با خاستگاه طبقاتی (نماینده قشر غیر مولد و فرادست کردستان) و وابستگی سیاسی به بارزانی آرمان‌شهر خود را در کپی کردن سیستم ارتجاعی کردستان عراق به بخشی از مناطق سنی نشین کردستان ایران می‌بینند.

تخصص و هوشمندی زیادی لازم نیست تا با رمزگشایی از این تویت مصطفی هجری رهبر حزب دمکرات کردستان ایران در گرماگرم جنبش "زن زندگی آزادی" بتوانیم به فضای مغزی و آرزوهای وی راه پیدا کنیم.

تویت نشان از این دارد که ایشان سودای «شکل‌گیری حکومت خودمختار اقلیم کردستانِ [ایران]» کپی برابر اصل سیستم ارتجاعی فئودال- عشیره‌ای کردستان عراق را در سر می‌پرورانند.

ناسازگاری وی و شرکایش با مرکزگرایان٬ آقای رضا پهلوی و نیز عدم التزام به تمامیت ارضی ایران به خاطر حل دمکراتیک مسئله ملی٬ پلورالیسم٬ دمکراسی و عدالت اجتماعی نیست.

بلکه سهم خواهی از نوع مافیای کوردایتی کردستان عراق است تا پیشاپیش امتیاز آقایی و سروری بر تعدادی از شهرهای سنی نشین کردستان ایران را برای خود و هم‌کیشانش کسب کند.

 

[56] - https://www.radiofarda.com/a/f3-oligarchy-islamic-republic/28401865.htm

[57] - https://www.asriran.com/fa/news/857732

[58] - https://www.radiofarda.com/a/f3-oligarchy-islamic-republic/28401865.html

[59] - کلپتوکراسی (Kleptocracy)

[60] - لە بەرامبەر دا زۆرینەی کۆمەڵگا (چینی ژیر دەست) خاوەن هەستی نەتەوەیی و هۆگری ئازادی، دیموکراسی و دادپەروەرین.

 

[61] - ٢٥٠٠ ساڵ پێش ئێستا کورد بە خیانەت کۆتایی ھاتووە ؟

ئەستیاگ پادشای ماد: تۆ لەپشت ئەو خیانەتەوە بووی هارپاگ ؟؟؟

ھارپاک وەڵامی دایەوە: بەڵێ من نامەم بۆ کۆرش ناردوە ھێرش بکاتە سەرمان و ئەم سەرکەوتنەش بە ھی خۆم دەزانم،

ئەستیاگ ڕوی کردە ھارپاک وتی: تۆ نەفامترین و نا عادلترین مرۆڤی ئەم جیھانەی، بێ ئەقڵیەکەت ئەوەیە دەت توانی خۆت ببی بە پادشا، لەکاتێکدا کە دەسەڵاتت داوەتە دەست یەکێکی تر، خەڵکی میدت کرد بە کۆیلەی پارس(فارس)، ئەگەر قەرارە جگە لە ئەو کەسێکی تر حوکم بکات با کەسێکی میدی بێت نەک نەتەوەکەت ببێ بە کۆیلەی فارس کە ھیچ تاوانێکیان نیە، لە کاتێکدا ئێمە دەسەڵات داربوین و ئەوان کۆیلەی مید بوون،

گفتوگۆی پادشای بەدیل گیراوی مادەکان (ئەستیاگ یان ئەژدەھاک) لەگەڵ سەرکردەی سوپاکەی خۆی (ھارپاک) کە خیانەتی لێکرد لەساڵی ٥٥٠ پ.ز و بەھۆیەوە ئیمپڕاتۆری ماد کە حوکمی نیوەی ڕۆژھەڵاتی دەکرد ڕوخاو دەسەڵات کەوتە دەست فارسەکان،

سەرچاوە: (ھێرۆدۆت ٤٨٤_٤٢٥ی پێش‌زاین)

[62] - گوندی ئاشی پشکاوێ دەکەوێتە سەر سنووری شاری سەردەشت- ئێراق

[63] - https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&id=91845&authorid=22

[64] - https://www.almaany.com/fa/dict/ar-fa/%D8%AC%D9%8A%D8%B4/

[65] - شێعری "هەڵۆ هەر بەرزە" -لە کتێبی بۆ کوردستان بەرهەمی هەژار (1921-1991):

سەر نەوی دای لە شەقەی شاباڵان

هاتە وێرانەیەکی جێ ماڵان

بوو بە میوانی قەلێکی ڕووڕەش

چەپەڵ و ڕژد و لە مەردی بێبەش

[66] - شێعری مامۆستا هێمن موکریانی- ناڵەی جودایی

شیوەنی من شیوەنی ئینسانی یە

بانگی ئازادی و گرۆی یەکسانی یە

[67] - شێعری مامۆستا هێمن موکریانی- کوردم ئەمن- ١٩٤٢

 گەرچی تووشی ڕەنجەڕۆیی و حەسرەت و دەردم ئەمن

قەت لەدەس ئەم چەرخە سپڵە نابەزم، مەردم ئەمن

ئاشقی چاوی کەژاڵ و گەردنی پڕ خاڵ نیم

ئاشقی کێو و تەلان و بەندەن و بەردم ئەمن

گەر لە برسان و لەبەر بێ بەرگی ئیمڕۆ ڕەق ھەڵێم

نۆکەریی بێگانە ناکەم تا لەسەر ھەردم ئەمن

من لە زنجیر و تەناف و دار و بەند باکم نییە

لەت لەتم کەن، بمکوژن، ھێشتا دەڵێم کوردم ئەمن

[68] - شێعری مامۆستا هێمن موکریانی- کوردم ئەمن- ١٩٤٢

[69] - شێعری "هەڵۆ هەر بەرزە" -لە کتێبی بۆ کوردستان بەرهەمی هەژار (1921-1991): یان لەناو بۆگەن و نزماییی ژیان/ یان بە سەربەرزییەوە بسپێرە گیان

 

[70] - بەنداوی بێخمە یەکێک بوو لە پرۆژە مەزن و ستراتیژیەکان بۆ کۆکردنەوەی ئاوی زێی گەورەو لقەکانی. پرۆژەکە هێندە گەورە بو کە بە پرۆژەی گاپی عێراق دەناسرا. توانای گلدانەوەی ۱۷ ملیارد مەتر سێجا ئاوی هەبو، کە دەیتوانی یەک ملیۆن دۆنم زەوی بەراو بکات. ناوچەکەی دەکردە شوێنێکی گەشتیاری دڵگیر.

     ساڵی ۱۹۸۷ دەستکراوە بە جێبەجێکردنی تا ساڵی ۱۹۹۱ توانراوە ۳۳ لەسەدی پرۆژەکە تەواو بکرێ. هەمان ساڵ بەهۆی راپەرینەوە پرۆژەکە وەستاو هەموو ئوتومۆبیل و کەلوپەل و ئامێرو ژێرخانێکی پرۆژەکە لەلایەن دەسەلاتدارانی کورد ئاودیوی ئێران کران. لەلایەن خەلکیش ھەندێک کەل و پەل تاڵان کرا کە ھەمووی بە ١٧٥ملیۆن دۆلار دەخەملێنرا.

   ساڵی ۲۰۰٥ ئەمریکیەکان و حکومەتی عێراقی پرۆژەکەیان زیندوو کردەوەو بڕی ٥ ملیارد دۆلاری لەسەر بودجەی حکومەتی فیدراڵی بۆ تەرخانکراو بریار بوو بە ۸ ساڵ پرۆژەی بەنداوەکە بە هەموو وردەکاریەکانیەوە تەواو بوایە.

 بەهۆی ئەو بەنداوە دەریاچەیێکی گەورە دروست دەبوو کە پەنداوەکەی دەگەیەییشتە ۱٤٦ کیلۆمەتر. ملیۆنەها دۆنم زەوی بۆ جۆرەها کشتوکاڵ بەراو دەکرا.

 ٢٥٠٠ مێگاوات کارەبای بەرهەم دەهێنا، کە هەموو باشور ۳٥۰۰ مێگاواتی پێویستە . هەزاران هەلی کار و دەرفەتی گەورەی ئابوری وەک کشت و کاڵ، ماسیگیری و گەشتیاری بە دوای دا دەهات.

مەسعود بارزانی لە حاڵێکدا کە سەرۆکی هەرێمی کوردستان بو، چوارچێوەی فکری لە سەرۆک خێڵی بارزاندا تێپەری نەدەکرد، بە بیانوی ئەوەی بەشێکی زۆری دەڤەری بارزان ژێر ئاو دەکەوێ پێشی جێجەجێکردنی پرۆژەکەی گرت.

[71] - https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_GNI_(nominal)_per_capita

[72] - https://www.kurdiu.org/sp/b/25594

[73] - https://diplomaticmagazine.net/politics/4240

[74] - https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_GNI_(nominal)_per_capita

[75]-https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdistan_Region

[76] - ئیستراتێژی = بەکارهێنانی ئاسانکارییەکان بۆ پلاندانان بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی دیاریکراو؛ سیاسەت.

پلاندانان و ئۆپەراسیۆنی ڕاستەوخۆی جەنگ - پلان، فێڵ، هەر پلانێکی درێژخایەن بۆ ئامانجێکی دیاریکراو.

[77] - ئەنجامی جەنگەکە بۆ سەر کوردستان:

١- خاکی کوردستان دابەشکرا لە نێوان هەردوو دەوڵەتەکەدا و بە شە گەورەکەی خۆرئاوای کوردستان بەر دەوڵەتی عوسمانی کەوت.

٢- کوردستان کەوتە نێوان جەنگێکی درێژخایەمی نێوان هەردوو ئیمپڕاتۆریەتەکەوە بۆ ماوەی ٤٠٠ ساڵ.

٣- تێکشکاندنی کەسایەتی کورد لە ڕووی دەروونی و کەسێتییەوە، بەوەی ئیتر نەتەوەی کورد بووە وابەستەی هەر یەکێک لەم دوو دەوڵەتە و چارەنووسی بەسترا بە بەهێزی و لاوازی ئەم دەوڵەتانەوە.

٤- زیانی زۆری مرۆی و ئابووری بە کوردستان گەیشت بە هۆی زۆری و درێژخایەنی شەڕەکانیانەوە و تێوەگلانی نەتەوەی کورد لە شەڕەکانیانەوە، بەبێ ئەوەی کورد هیچ پەیوەندییەکی پێیانەوە هەبێت.

[78] - ڕاستییەکان تاڵن

عەبدوڵڵا سەمەدی/ کاتێک سڵامەتیی خۆمان یا عەزیزمان دەشێوێ و نەخۆش دەکەوین، پەنا بۆ پشکنین (ئازمایش/ فەحسی گشتی)ی سەرجەم ئەندامەکانی لەشمان دەبەین و لە ئەنجامی پشکنینەکە ورد دەبینەوە. لە شیکردنەوەدا، خاڵە ئەرێنییەکان وەلا دەنێین و بە جیددی لە سەر خاڵە لاواز و نەرێنییەکان، کە ڕاستییەکی تاڵن، ڕادەوەستین و بارودۆخەکە هەڵدەسەنگێنین و بیر لە چارەسەری و ڕاوێژی پسپۆڕ دەکەینەوە. خۆدزینەوە لەم ڕاستییە تاڵانە نەک هیچ دەردێک دەرمان ناکا، بەڵکوو ئاکامی مەترسیداریشی لێ دەکەوێتەوە. بێ‌گومان ئەگەر بێتو دوور لە چاوی پزیشک، بە ناوی دڵسۆزییەوە، بێین و هەموو خاڵە نەرێنییەکان دەستکاری بکەین و سەرجەم بە لای باشدا بیانگۆڕین، پزیشک حەقیەتی بە عەقڵی ئێمە پێبکەنێ، چونکە ئەوە نە خۆشەویستییە و نە دڵسۆزی، بەڵکوو بە زیانی نەخۆشەکە تەواو دەبێ و تەنانەت دەچێتە خانەی دوژمنایەتیەکی نەزانانەشەوە. /هەرچەند ڕاستگۆیی و دڵسۆزی لە کۆمەڵێکی دیل و دواکەوتوودا تاوانێکی گەورەیە و لە سەر خاوەنی بە گران دەنووسرێ، بەڵام قەڵەمی بەرپرس و دڵسۆز خۆی لێ ناشارێتیەوە و تاوانەکەشی دەداتەوە. نموونە لەمبارەوە گەلێک زۆرە و من بەیناوبەین دەیانخەمە بەرچاوان. یەک لەو نموونانە، «حەکیم کاکەوەیس»ە، کە لێرەدا تەنیا هەندی لاپەڕەیەک لە چاوپێکەوتنەکەی بەڕێز «هەڵۆ بەرزنجەیی» لە دوو توێی کتێبە بەنرخەکەی «پرسیارەکان هێشتا تینووی وەڵامن» هەڵدەبژێرم:

من پێموایە کێ زیاتر سووکایەتی بە کورد کردووە، کورد زیاتر دووی ئەو کەوتووە. «بەعسی» بوونی سەدان هەزار کورد، بەڵگەیەکی زیندوو و نێزیکەدەستە...(ل 18) چۆن ئەمانە نەنووسم؟! چۆن خەڵکیان لێ ئاگادار نەکەمەوە؟! چۆن نەڵێم کورد خەسڵەتی کۆیلەی زەلیلی تێدا هەیە و پێویستە بەو نەخۆشییەی خۆی بزانێ تا چارەسەری بکا؟!(ل 19)

من دەمەوێ هەموو کورد ئەوە بزانێ کە بە درێژایی‌ی مێژووی سەدان ساڵ، ئێمە پەراوێز و مەوالی و سوارەی حەمیدی و جاش بووینە و تەنانەت لە شۆڕشگێڕێتیشدا بۆ خەڵکی ترمان کردووە... کۆماری کوردستان، سۆڤیەتی پێ لە خشتە برا؛ شۆڕشی شێخ مەحموود، بەرهەمەکەی بۆ ترک بوو؛ شۆڕشی ئەیلوول، ڕێککەوتنی جەزائیری بۆ ئێران لێ کەوتەوە؛ شۆڕشەکانی دوای ئەوانەش، دەسەڵاتیان لە سوننە سەندەوە و وەک چەپکە گوڵ دایانە دەستی عارەبی شیعە.

شۆڕشی کورد ئەو حکوومەتانەی ڕووخاند و ئەوی تری لە جێی دانا:

- «قاسم»، کورد لاوازی کرد و بەعس ڕووخاندی.

- بەعسی 1963، کورد لاوازی کرد و «سەلام عارف» خواردی.

- «سەلام و ڕەحمانی برای»، کورد لاوازی کردن و دیسان بەعس خواردی.

- کە دیسان شەڕی بەعسمان کرد، شیعەکان بەرهەمەکەیان خوارد.

من هەست دەکەم کارێکمان بە ناوی شۆڕشەوە کردووە، خوێن و ماڵوێرانییەکەی بۆ خۆمان بووە و دەستکەوتیشی بۆ دوژمن... دەمەوێ بە لای کەمەوە کورد بیرێک لە ئەنجامی شۆڕشەکانی خۆی بکاتەوە تا بە قەدەر خۆیان شانازییان پێوە بکات، نەک بە قەدەر باڵای شەهیدەکان و قەبارەی خەسارەت و ماڵوێرانییەکان. شەهیددان خەسارەتە و دەستکەوت نییە...(ل 12)

هەر کوردێک ئەمڕۆ نەتەویی‌یانە بیر بکاتەوە و بدوێ و بنووسێ، زۆر بە زەحمەت لە نیشتمانی ئێمەدا جێی دەبێتەوە. سەروبنی سەرانی کورد لە ناخ و نەفس و دەروون و بوونی سیاسی و ئینسانیدا کۆیلە و زەلیلن... «عەمر مووسا» لە گۆڕە فیرعەونییەکانی میسرەوە هاتە هەولێر و لە ناو پەرلەمانی کوردستاندا خاکی کوردستانی بە خاکی عارەب دانا، کەچی یەک پەرلەمانتێری کورد فززەی لێوە نەهات. ئەوە خەجاڵەتییە...(ل16)

تەماشای فارسەکان بکە چۆن ئایینی ئیسلامیان بۆ خۆیان بەکارهێنا و بوونی نەتەوایەتیی خۆیان پێ پاراست و ڕێیان نەدا ببنە پاشکۆ و موالیی عارەبەکان. لای ئەوان «قەعقاع» ناوی نییە، چونکە لە قادسییەدا کەرامەتی نەتەوەیی بریندار کردوون و ژنی لێ بە تاڵان بردوون. «ئەبوو لوئلوئە»ی یەخسیری غەزاکان، کە قەت نەبووە مسوڵمان، عومەری خەلیفەی لە عارەبستان کوشت، کەچی ئەوان قەبرێکیان لە وڵاتی خۆیاندا بە ناویەوە ساز دا و هەتا ڕۆژی ئەمڕۆ زیارەتی دەکەن و ڕەحمەتی بۆ دەنێرن...(ل 16-17)

ترکەکانیش کە بوونە مسوڵمان، ئایینەکەیان بۆ بەرژەوەندیی نەتەوایەتیی خۆیان بەکار هێنا و نەک هەر قەبووڵیان نەبوو ببنە مەوالی و ژێردەستەی عارەب، بگرە بوون بە مەولاشیان و دوای ئەوەی بورج و منارەیان لە کەللەی سەریان دروست کرد، سەدان ساڵیش بە ناوی سەلتەنەتی عوسمانییەوە حوکمیان کردن. «حەسەن عەلەوی» دەڵێ: ترک ڕازی نەبوون چوار خەلیفەکەی ئیسلام بکەنە مایەی شانازیی خۆیان، بەڵکوو «تەیموور لەنگ» و «هۆلاکۆ»یان کرد بە جێی شانازیی نەتەوایەتییان. کەچی کورد لە مەزەبەکانی ئیسلامیشدا «شافعی»یان هەڵبژارد، کە وا باوە لە مەزەبەکانی تر عارەبچێتی زیاتر تێدایە. ئیمامی شافعی مەرجی بانگدان و تەکبیری بە عارەبی داناوە، بەڵام «ئەبوو حەنیفە» گردەبڕ جائیزی کردووە عەجەم (ناعارەب) بە زمانی خۆیان بۆخۆیان بانگ بدەن. کورد بۆچی نەبوو بە حەنەفی؟! ئەبوو حەنیفە تەنانەت ئەوەشی جائیز کردووە خەلیفەی مسوڵمانان ناعارەب بێ؛ بۆیە ترکەکان قۆستیانەوە و بوون بە خەلیفە، بەڵام کورد بە لایدا نەچوون...(ل 17)

مرۆ نازانێ هاوار بۆ کوێ بەرێ؟ خەریکە وام لێ بێ... دەست لە نووسین هەڵگرم. نازانم چ قوتابخانەیەک ئەو هەموو جنێوفرۆش و شەڕانگێز و بەربەستانەی پەروەردە کردووە و چۆن ئەو شوێنە هەستیارانەیان دۆزیوەتەوە و لە چ خەتێکەوە خەڵکی وەکوو من دەدۆزنەوە تا بەربەست لە بەردەمیدا دانێن و جنێوی پێ بدەن...(ل 37)

-----------------

[پرسیارەکان هێشتا تینووی وەڵامن، چاوپێکەوتن لەگەڵ حەکیم کاکەوەیس‌دا، ئامادەکردنی هەڵۆ بەرزنجەیی، کەرکووک، ؟ 2010]

[79] - هۆکارەکانی ئەم چەقبەستووییە ئەمانەن: جوغڕافیای سیاسی نالەبار، ژینگەی ئابوری و کۆمەڵایەتی نوێ دەرەبەگایەتی و دەست تێوەردانی دەوڵەتانی ناوچە.

[80] - مام جەلال- دیداری تەمەن- بەشی یەکەم- سەلاح ڕەشید- لاپەڕەی ١٧٦

[81] - "خیانەتەکانی قیادەی موەقەت بە نەتەوەی کورد". ئینتشاراتی حیزبی دێموكراتی کوردستانی ئێران- کۆمیتەی ناوەندی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران١٦/٩/١٩٨١ ____٢٥/٦/١٣٦٠                                           

[82] - ساڵی ١٩٦١ عیسا پێژمان ئەفسەری پایە بەرزی ساواک لە سەفارەتی ئێران لە بەغدا پێوەندی بە مەلا مستەفا دەکا. بەڵێنی پێدەدا ئەگەر شۆڕش هەڵگیرسێنێ؛ هەمو جۆرە پشتیوانیەکی بۆ دابین بکات. مەلا مستەفا بە بیانوی جێژنی قوربان لە بەغدا ڕا دەچێتەوە بارزان و دەبێتە ڕێبەری ئاغاواتی ڕاپەڕێوی ناڕازی لە ئیسلاحاتی زەوی.  سەرچاوە بیرەوەریەکانی عیسا پێژمان ئەفسەری پایە بەرزی ساواکی ئێران.

[83] - کتێبی/نهێنییەکانی بەستنی پەیمانی ١٩٧٥ی ئەلجەزائیر، عیسی پژمان، وەرگێڕانی/ناسر ئیبراهیمی، سوید١٩٩٧،لاپەڕەکانی ٥٦ـ ٦٠ـ ٦١ـ ٦٢ـ ٦٧ـ ٦٨ـ ٧٠

[84] - دكتور مه‌حمود عوسمان چوون باسی دزینی پاره‌ی شورش ده‌كات؟

له‌ دوای ئاشبه‌تاڵی، لە ساڵی 1977 به‌ ناوی لژنه‌ی ته‌حزیری - پ د ك، دكتور مه‌حمود عوسمان كتێبێكی 160 لاپه‌ری به‌ڵاو ده‌كاته‌وه‌، به‌ ناوی (تقییم مسیرة الثورة الكوردية, وانهارها والدرس والعبر المستخلصة منها) - هه‌ڵسه‌نگاندی چاره‌نووسی شورشی كوردی، وله‌ بارچوونی و ئه‌و وانه‌ وپه‌ندانه‌ی لێ پوخته‌ كراون. ناوبراو باسی بودجه‌ی شورش ده‌كات كه‌ 48 ملیون دیناری ئه‌وكات بوون، له‌ كاتێكدا كه‌ پاره‌ی عراقی سێ به‌رامبه‌ری دولاری ئه‌مریكی بوو، واته‌ 48×3= 144 ملیون دولار، ده‌كات. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی و ئه‌رزاق و داهاتی دامه‌زراوه‌ی فرشگاه كه‌ 2 ملیون دینار بوو، تایبه‌ت بوون به‌ شورش. دوای ئاشبه‌تاڵی 1975، مه‌لا مسته‌فا به‌ شێوه‌یه‌كی نهێنی گشت ئه‌و بودجه‌یه‌ ئاودیوی ئێران ده‌كات وبه‌ میزاجی خۆی و دوو كوره‌كانی هه‌لسوكه‌وتی پیده‌كه‌ن له‌ كاتێكدا ئه‌وه‌ داهاتی شورشێكی 14 ساڵی بوو، و ده‌بوایه‌ له‌ كونگره‌ی قسه‌ی له‌ سه‌ركرابایه‌، نه‌ك بو مه‌رامی شه‌خصی به‌كارهێنرابووایه‌! دكتور مه‌حمود عوسمان بێجگه‌ له‌ وورده‌كاری تری ته‌خشانی داهاتی شورش، باسی كاڵفامی سه‌رانی شورش وهۆكاره‌كانی ئاشبه‌تاڵی زور به‌ راشكاوانه‌ له‌ كتێبه‌كه‌ی ده‌كات. دان به‌وه‌ ده‌نێت كه‌ سه‌ركردایه‌تی - مه‌لا مسته‌فا و كۆڕه‌كانی- سه‌ركرده‌ی شورش نه‌بوون، به‌لكو به‌ زهنیه‌تی بنه‌ماله‌یی وئاغای عه‌شیره‌ت سیاسه‌تیان ده‌كرد، وهه‌ر ئه‌مه‌ش بوو، بویه‌ هۆكاری پێكدادانی چینی روشنبیر له‌ ناو شورش و چینی خێله‌كی به‌ رابه‌رایه‌تی مه‌لا مسته‌فا. دكتور مه‌حمود عوسمان ئارگومه‌نتێك ده‌هێنێته‌وه‌ وده‌لێ ؛ لێكدانه‌وه‌ی بارودوخی سیاسی لای مه‌لا مسته‌فا لێكدانه‌وه‌یه‌كی بازرگانی بوو، سه‌رانی شورش له‌ جیاتی سه‌ركرده‌ی شورشی بوبن، كران به‌ چینێكی فه‌رمانڕه‌وای ده‌وڵه‌مه‌ند له‌ سه‌ر حسابی شورش و ملله‌ت. وهه‌رگیز شورش سه‌رنه‌ده‌كه‌وت ماده‌م ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه‌ ته‌نها به‌وه‌ ده‌نازی كه‌ خاوه‌نی چه‌ك وپاره‌ و پێگه‌ی عه‌شیره‌ت و ئایینی بێت! ناوبراو ئه‌وه‌ ئاشكرا ده‌كات كه‌ بڕیاری ئاشبه‌تاڵی و تێكدانی به‌رگری نشتیمانی تاكلایه‌نه‌ له‌ لایه‌ن مه‌لا مسته‌فاوه‌ درابوو، به‌ر له‌ وه‌ی ئێمه‌ له‌ حاجی ئومه‌ران دانوستاندنی له‌ سه‌ر بكه‌ین له‌ 16-3-1975، كه‌ زورینه‌مان له‌ گه‌ڵ هه‌لبژارده‌ی ئه‌وه‌بووین، به‌رگری بكه‌ین و خۆمان نه‌ده‌ینه‌ ده‌ست، دوای رێكه‌وتنامه‌كه‌ی جه‌زائیر، به‌ڵام مه‌لا مسته‌فا كه‌ له‌ ئێران هاته‌وه‌ هه‌ستمان پێكرد كه‌ له‌ گه‌ڵ شاه رێككه‌وتووه‌ كه‌ ئاشبه‌تاڵی بكات! ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدابوو كه‌ بێچكه‌ له‌ 48 ملیون دیناره‌كه‌ی بودجه‌ی شورش، نزیكه‌ی 15 ملیون فیشه‌كی برنو وره‌شاش + 5 هه‌زار قونبه‌له‌ی مه‌دفه‌عیه‌ وهاون وموشه‌كی بازوكامان هه‌بوون! له‌ گه‌ڵ 6 هه‌زار چه‌كداری رێكخراو + 40،000 كیلومه‌تری خاكی ئازاد كه‌ به‌ ده‌ست شورشه‌وه‌ بوو+ ئه‌رزاقی 8 مانگی گشت شورش یشمان هه‌بوو. واته‌ ئاماده‌كاری گه‌وره‌مان هه‌بوو كه‌ به‌رخودان بكه‌ین و ئاشبه‌تاڵی نه‌كه‌ین، كه‌چی له‌ پشت ئێمه‌ و به‌بێ راوێژ مه‌لا مسته‌فا بریاری ئاشبه‌تاڵی دابوو، له‌و ماوه‌یه‌ كۆرته‌ش بواری ئه‌وه‌ نه‌بوو، خومان رێكبخه‌ین وگوێ نه‌ده‌ینه‌ بریاری مه‌لا مسته‌فا، چونكه‌ هه‌موو شتێكی مونوپوڵ كردبوو، به‌ بریاری خۆی و دوو كوره‌كه‌ی (ئیدریس + مه‌سعود)ه‌وه‌. ته‌نانه‌ت له‌و هه‌فته‌یه‌ واته‌ 16-3-1975 هه‌تاوه‌كو 21-3-1975، هه‌رچی چه‌ك هه‌یه‌ به‌ گه‌وره‌ و بچوك درایه‌ ده‌ست رژێم و به‌شێكی سوتان بو ئه‌وه‌ی كه‌س شورش ده‌ستپێنه‌كاته‌وه‌ وبگره‌ هه‌رچی نه‌یاری خۆی بوو له‌ ناو زیندانی رایاتی پاراستن گوله‌بارانكردن به‌ ماڵی حه‌مه‌د ئاغای مێرگه‌سوریشه‌وه‌ له‌ ترسی ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ر ده‌ستی ئه‌وان شورش هه‌ڵنه‌گیرسێته‌وه‌! ته‌نانه‌ت 300 زیندانی تری ناو رایاتیش به‌ رێككه‌وتن له‌ گه‌ل شای ئێران ته‌سلیم به‌ ئێران كران، له‌ كاتێكدا رێكخراوی خاچی سوری نێوده‌وله‌تی داوای كرد ته‌سلیم به‌ ئێران نه‌كه‌ن، ئه‌وه‌ پێشێلی مافه‌كانی مروڤی نێوده‌وله‌تی یه‌، كه‌چی مه‌لا مسته‌فا ئه‌وه‌شی كرد - كه‌ پێ ده‌چێت پاره‌ی پێ وه‌رگرتبێت! دوای گواسته‌وه‌ی بودجه‌ی شورش به‌ شیوه‌یه‌كی نهێنی بو ئێران و گۆله‌بارانكردنی نه‌یاره‌كانی، خۆشی له‌ گه‌ڵ خانه‌واده‌كه‌ی 100 خانووی له‌ شای ئێران وه‌رگرت له‌ كه‌ره‌ج كه‌ خوشترین ناوچه‌ی تاران بوو، ونزیكه‌ی 170،000 خه‌لكی كوردیش په‌نابه‌ربوون و له‌ ناخوشترین ژیاندا له‌ كامپه‌كانی ئێران په‌رتكران وره‌زیل كران.

به‌وه‌ش نه‌وه‌ستا، به‌بێ بیانووی له‌ میدیاكانی ئێران كه‌وته‌ پیاهه‌ڵدان به‌ شای ئێران، وته‌نانه‌ت به‌ شای ئێرانی ووتبوو "ئێمه‌ گه‌لی توین، ومادام تو رازیت به‌ رێكه‌وتننامه‌ی جه‌زائیر، گره‌نتی به‌رژه‌وه‌ندی ئێران له‌و رێكه‌وتننامه‌ ده‌بینی، ئێمه‌ش رازین به‌وه‌ وئێران ولاتی دایكه‌ بو ئێمه‌ وهه‌رگیز له‌ دژی ناوه‌ستین، وئێمه‌ له‌ ژێر فه‌رمانی توین پێمان بلێ بمره‌ ده‌مرین و پێمان بلێ بژین ده‌ژین ..."!! دكتور مه‌حمود عوسمان له‌ لاپه‌ره‌كانی 90 ئه‌وه‌ش ئاشكرا ده‌كات كه‌ بارزانی هیچ له‌ خه‌می ئه‌و ملله‌ته‌ نه‌بوو، ئه‌وان خۆیان له‌ ژیانێكی شاهانه‌ ده‌ژیان ملله‌تیش له‌ ئه‌وپه‌ڕی ناخوشی وده‌رده‌سه‌ری، ته‌نانه‌ت له‌ كامپی كرمانشاه (انزلی) جه‌ندورمه‌كانی ئیران 8 ڕوله‌ی كوردیان گوڵه‌ باران كردن، بارزانی ته‌نانه‌ت به‌یاننامه‌كی سه‌ره‌خوشی و نارازیش ده‌رنه‌كرد! ته‌نانه‌ت كه‌ عراق داوای 30 په‌نابه‌ری كوردی كرد كه‌ تومه‌تباكرابوون، ئێران هه‌ر 30 كورده‌كه‌ی ته‌سلیم به‌ عراق كردن وله‌ ناوبران كه‌چی مه‌لا مسته‌فا و كۆڕه‌كانی زمانیان نه‌ بزواند!! تا ره‌وشه‌كه‌ وایلێهات چه‌ندین هه‌ڤاڵی مه‌كته‌ب سیاسی داوای به‌ستنی گونگره‌ی كرد له‌ بارزانی بو ئاشكراكردنی هۆكاره‌كانی ئاشبه‌تاڵی وخیتاب بو خه‌لكی په‌ناهه‌نده‌ و چاره‌نووسی بودجه‌ی شورش، كه‌چی به‌ بیانووی لاواز خۆی له‌ ولامه‌كه‌ ده‌زییه‌وه‌!! دوای ئه‌وه‌ له‌ به‌ر به‌خشینی گشتی - عفو عام - ده‌وله‌تی عراقی نزیكه‌ی 60 هه‌زار كورد گه‌رانه‌وه‌، له‌ عراقیش دوایی بو باشور گواسترانه‌وه‌ وه‌ك سزایه‌ك، وبه‌شێكی تریشی له‌ دوای دوو ساڵ گه‌رانه‌وه‌ تووشی ده‌رده‌سه‌ری وگرتن ولێدان وكوشتنی رژێم بوونه‌وه‌ - له‌ به‌رچاوی سه‌رانی شورش كه‌ له‌ كه‌ره‌ج ژیانی شاهانه‌یان به‌رێ ده‌كرد! ته‌نانه‌ت پێیان خوش نه‌بوو، كوردانی په‌ناهه‌نده‌ بچنه‌ ده‌ره‌وه‌ و ئه‌وروپاش، وله‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌وان بوو خه‌لكه‌كه‌ ره‌زیل وبێ ده‌ستهه‌لات وناهوشیار بێ، كه‌ ئێمه‌ داوامان كرد به‌و بودجه‌یه‌ هه‌ندێك كادر بنێرینه‌ ده‌ره‌وه‌ بو زه‌ماله‌ی خویندن، یه‌كسه‌ر ره‌دكرایه‌وه‌. وبه‌شێك له‌ كۆڕانی خانه‌واده‌كه‌شیان به‌و پاره‌یه‌ ناردنه‌ ئه‌وروپا و ئه‌مریكا!

ئه‌مه‌و جگه‌ له‌ سیاسه‌تی چه‌وتی سه‌رانی شورش به‌رامبه‌ر به‌ خه‌لكی نه‌یاری خۆی و باڵی مه‌كته‌بی سیاسی، تیروركردنی هه‌ریه‌ك له‌ سكرتێرانی پارتی چه‌پی كوردانی باكور و روژئاوا و روژهه‌لات، به‌ر له‌ ئاشبه‌تاڵی، و به‌كارهێنانی پێشمه‌رگه‌ بو لێدانی خه‌باتی چه‌كداری سیاسی كوردانی روژهه‌لات له‌ لایه‌ن شاوه‌ دوای ئاشبه‌تاڵ.

[85] - رۆژنامەی (تەلەگراف): (11) هەزار ژن لە هەرێمی كوردستان خۆیان سوتاندووە. ژن ئەم كردەوە تۆقێنەرە تراژیدیە, بە تاكە رێگا دەزانن بۆ هەڵهاتن لە توندوتیژی ناو ماڵەكان.

http://drawmedia.net/page_detail?smart-id=15092

[86] - لەوەوە بۆمان دەردەكەوێت كە بۆچی لە ڕۆژئاوای كوردستاندا ژنكوژی بوونی نییە و باشووری كوردستانیش بۆتە مەرگەساتی ئافرەتان. واتا لە ڕۆژئاوای كوردستاندا گەورەترین سزای ژنكوژ دەدرێت و لە باشووریشدا ژنكوژ دەپارێزرێت.

سەرچاوە: ژاوەرۆ ڕوخزایی Jawero Roxzayi

[87] -ژیان و كه‌سایه‌تی سه‌ركرده‌ی شۆڕه‌شگر و رۆناكبیر، شه‌هیدی ده‌ستی تیرۆر له بادینان، شه‌هید ره‌ئوف كامل ئاكره‌یی (Reuf Kamil Akreyi)و تیرۆری نوخبه‌كانی كورد ل هه‌رێم-  https://www.facebook.com/ReufKamilAkreyi

[88] - https://globalgovernment2012.blogspot.com/2024/11/blog-post_30.html

[89] - https://aza-press.com/?p=2328

[90] - وەک ٣١ی ئابی ١٩٩٦ هێنانی حەرەس جەمهوری سەدام بۆ داگیرکردنی هەولێر

[91] - https://peshmergekan.com/?p=51781&fbclid=IwAR0BcZBjiahlu8yJpzjyKUQ5UWvPjAwmjrwy-TilWY6PGyKhF6H7rsfyy2M

https://globalgovernment2012.blogspot.com/2014/12/blog-post.html

[92] - https://globalgovernment2012.blogspot.com/2014/12/blog-post.html

[93] -مەسعود بارزانی لە کتێبی "بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد " زۆر هێرش دەکاتە سەر حیزبی دێمۆکڕاتی کوردستانی ئێران و شەهید دوکتۆر قاسملوو و حیزبی دێمۆکڕات بە  بەعسی بوون تاوانبار دەکا.

https://youtu.be/DZ42-yuMwiA?si=pQefCwh7ipfOh4DN

[94] - https://www.youtube.com/watch?v=6Ni9lIFVr-8

[95] - وەک ئەوەیە کابرایەک باوکی بنەماڵەیێک بکوژێ و دایکی ماناڵەکان بکاتە ژنی خۆی. مناڵەکانیش کابرا بە باوکی خۆیان قەبوڵ بکەن و سڵاوات لە دیداری ئەو لێبدەن و دژی نەیارانی تازە بابەکەیان ڕەجەزخانی بکەن.

[96] - [3] - https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&id=80774&rp=0&act=print&rf=1

[97] - مەلا ڕەسوڵ پێشنماز لە جوابی درۆ و بوختانەکانی هەژار دەرحەق بە سلێمان موعینی :

ئەو نەزەرانە لە سەر کاک سولەیمانی شەهید بۆ نموونە یەکدانەشیان ڕاست نییە و لە بوغز و کینە و خۆشیرن کردن بەولاوە چی تری تێدا نییە. چونکە کاک سولەیمان خۆی نەکردووەتە جێنیشینی ئەحمەد تۆفیق،بەڵکە هەر لە کۆنگرەی دووهەمەوە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی و دەعەمەلدا نەفەری دووهەمی حیزب بووە.باسی داوێن پیسی و پووڵ پەرستی و ترسەنۆکی دەکا.کەسێکی هەژاری لە نیزیکەوە نەناسیبێ ڕەنگە وا بیر بکاتەوە لەوبارانەوە بێچووە مەلائیکە بووە. ئەوانەی ماون و لەگەڵ ئێمە بوون دەزانن من و کاک سولەیمان یەکجار زۆرمان یەکتر خۆشدەویست و بەشی هەرە زۆری ئەو چەند ساڵەش هەتا پێش شەهید بوونی هەر بە یەکەوە بووین و لە تەواوی سەفەرەکانی کە بۆ وڵات کردوومانە، لێک دانەبڕاوین و شەوانەش چ لە ئاوەدانیان و چ لە چۆلیان لە نیزیک یەک نووستووین، قەتم عەمەلێکی وا پێوە نەدیوە دوور بێ لە ئەخلاقی پێشمەرگانە و شۆڕشگێڕانە.

بۆ مەسەلەی گیرفان و فەرق و جیاوازی لە گەڵ هەواڵەکانی،ئێمە ئەو کات هیچمان گیرفانێکمان نەبوو تا فەرق و جیاوازی تێدا هەبێ،ماڵم هەقە لەو بارانەشەوە سولەیمانی موعینی پووڵ و کای لە لا وەک یەک بوو، تەنانەت لە سەر ئەو مەسەلانە لە گەڵ بابی خۆشی نێوانی زۆر خۆش نەبوو.

لە سەر ترسەنۆکی، ئەگەر ئەو ئینسانە وەکی هەژار دەڵێ ئاوا با، چۆن بوو لێکدا لێکدا سەفەری وڵاتی دەکردەوە و دوو مانگ و سێ مانگ دە زەمانی "شا"ی دا بەو هەموو ژاندارم و پاسگا و دەسەڵاتەوە، لە ناوچەکانی سەردەشت و پیرانشار و مەهاباد و بۆکان دەخولایەوە و پیتاکی بۆ شۆڕشی ئەیلوول و بارزانییەکان کۆ دەکردەوە و تەشکیلات و حەوزە و شانەی بۆ حیزبی دێمۆکڕات پێک دێنا؟ چۆنە ئێمە کە لە گەڵی بووین هەستمان پێ نەکردووە، بەڵام هەژار لە بەغدا ڕا زانیویە کە سولەیمانی موعینی ترسەنۆکە!

....  بە بۆچوونی من، هەژار ئەو قسانەی هەموو بۆ ئەوە ساز کردووە کە وابنوێنێ سولەیمانی موعینی کە لە لایەن بارەگای بارزانییەوە شەهید کراوە و داویانەتەوە بە ئێران،ئینسانێکی دژی بارزانی و شۆڕشەکەی بووە و ئەوان هەقیان بووە کە کووشتوویانە.دە حاڵێکدا بۆخۆیان بۆیان ڕوون بۆتەوە کارێکی خراپ و هەڵەیەکی مێژووییان کردووە و هیچ بەڵگەیەکیان بە دەستەوە نییە کە سولەیمانی موعینی و هاواڵەکانی چکۆڵەترین هەڵەیەکی دژی شۆڕش و بارزانیان کرد بێ. ئەوەش بە جێگای خۆی، "مونتەقیمی قازی" چی کردبوو، لە گەڵاڵە و لە بن دەستی بارەگای بارزانی درایەوە بە ڕێژیمی شا؛ "مەلا ڕەحیمی وێردی" چی کردبوو، عەبدولوەهابی ئەترووشی خۆفرۆش کوشتی و تەحویلی ئێرانی دایەوە؛ "خاڵە ئەسکەندەری هەورامی" و پێنج هاواڵەکانی چیان کردبوو، تەسلیمی ئێرانیان کردنەوە؟ مەگەر " ساڵح لاجانی" و ڕەفیقەکانی خۆیان تەسلیمی شۆڕش نەکردەوە، کەچی بە بۆچوونی من هەژار بە هێنانە گۆڕی ئەو باسانە هەم شەخسییەتی خۆی هێناوەتە ژێر پرسیارەوە و هەم دەردی سەریی زیاتری بۆ پارتی و بارەگای بارزانی دروست کردووە. هەر بۆیەش داوای کردووە پاش خۆی چێشتی مجێور بڵاو بکرێتەوە.

کاک هەژار دەڵێ کە " جەماعەتی ساڵح لاجانییان هێنا تەحویلیان بدەنەوە. دایک و بابی " عومەر حەوتەوانە" خۆیان دەکن هاویشتم و پاڕانەوە کە کوڕەکەیان ڕزگار کەم، چووم داوام لە بارزانی کرد و پێش درانەویان عومەریان بەرهەڵدا کرد بوو و گوتبوویان ڕای کردوە".

بە ڕاستی شت ئاوا نەڕەنگێ و هەڵنەبەسترێ تامی نابێ.ئەدی بۆچی ناڵێ عومەر جاسووسی خۆیان بوو ناردبوویانە ناو ئەوان بۆخەبەرچینی و جاسووسی. باشە ئەگەر ڕاست دەکا و هێندە قسەی لای بارزانی ڕۆیوە بۆ کارێکی وای نەکرد سولەیمان و ساڵح لاجانی و ئەوانی دیکەش لە کوشتن و تەحویل درانەوە بە ئێران ڕزگار بکا.

 https://ruwange.blogspot.com/2010/04/blog-post_22.html

 

مەڵا ڕەسووڵ پێشنماز: بۆ مێژوو با ھەموو خەڵک ئەوە بزانێ ئەو برادەرانەی پاش ماوەی جوڵانەوەی ١٩٦٧ و ٦٨ ئەگەر خۆیان نەگەیاندبا بەکرەجۆ لای مەکتەبی سیاسی کۆنی پارتی ھەموەیان بە دەردی ئەو برادەرانە دەچوون کە ڕادەست کرانەوە.

فەقێ  ڕەسوڵ ناسراو بە(پیرەباب) خەڵکی گوندەکانی نێوچوان و ئەحمەدبریوی ناوچەی لە جوڵانەوەی١٩٦٧و ٦٨ دا بەشدار بوو یەکێک لە نزیکترین کەسەکانی شەھید مەلا ئاوارە بوو.

 بەدوای شەھید بوونی شەھیدان کاک سولێمان و عەبدولا موعێنی و سولێمان شەریفزادەدا لەگەڵ تێکرایی پێشمەرگەکان لەسەر بەڵێنی بەڕێوەبەرانی شۆڕش ھاتنەوەو خۆیان ڕادەستی بەرپرسانی شۆڕش کردەوە ناردیانن بۆ ھێزی دەشتی ھەولێر. دوای گیران و ڕادەستکردنەوەی شەھید ساڵح لاجانی و ھەڤاڵەکانی ئەگەر وریایی و تێبینی پیرەباب نەبایە ئەویشوو زۆر لە برادەرەکانی دیکەش بەدەردی باقی شەھیدەکان دەچوون کە ڕادەست کرانەوە، بەڵام ھەر ئەو شەوەی کە داوایان کردبوون بچن بۆ ھێزی ھەلێر ئەو بە ھەڤاڵە پێشمەرگەکان دەڵێ ئەمن بزانم ئەوە فێڵە با خۆمان دەرباز بکەین، ئیتر ھەر ئەو شەوە خۆیان دەگەینە دەورو بەری چەمچەماڵ و لەوێشرا بۆ سلێمانی.

https://www.facebook.com/rasool.pishnemaz.53

6 ژوئن 2020

[98] - https://knwe.org/?p=43285

[99] - ه‌فیق پشده‌ری له‌کتێبه‌که‌یدا،کوردستان لاپه‌ڕه‌"35 ده‌ڵێت"یه‌که‌م پێشمه‌رگه‌"ژن"له‌شۆڕشی ئه‌یلول ساڵی 1961 خوشکه‌ مارگرێت بوو، له‌سه‌ر داوای "حه‌مایل خان" به‌ فه‌رمانی مه‌لا مسته‌فا بارزانی  تیرۆر کرا".

ویکی پێدیای کوردی:

مارگرێت جۆرج (بە ئینگلیزی: Margaret George) ئافرەتێکی ئاشووریی کورد بوو کە بە یەکەم ژنی پێشمەرگەی کورد ناوی لێدەبەن. مارگرێت لە تەمەنی ٢٠ ساڵیدا لە کاتێکدا کە کوردە موسوڵمانەکان پێشمەرگەبوونیان بۆ ژنان بە قەدەغە دەزانی چووە نێو ھێزەکانی پێشمەرگەکانی مەلا مستەفای بارزانی و بە ھۆی ئازایی و نەترسییەکەوە زۆر زوو بەناوبانگ بوو. وێنەکانی مارگرێت بۆ ھاندانی کوردەکان، بە گشتی لەنێو کۆمەڵانی خەڵکدا بڵاو کرایەوە. بەڵام لە شەوی ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٦٩ لە گوندی قەڵاقومری لە بۆسەیەکدا بە شێوەیەکی گوماناوی کوژرا. لەدوای کوژرانی ئیتر لەنێو میدیاکانی کوردەکانەوە ناوی لێنەبرا.

[100] - سووتانی بازاڕی لەنگە بۆ دوو جار لە ٢٧ی شوبات و ٨ی نیسانی ٢٠٢٤، سووتاندنی بازاڕی نیشتمان لە لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٤، سووتاندنی بازاڕی قەیسەری لە ٥ی ئایار ٢٠٢٤. لە پارێزگای دهۆک: سووتاندنی بازاڕی چەلێ لە ١ی نیسانی٢٠٢٤. لە پارێزگای کەرکووک: سووتاندنی بازاڕی قەیسەری لە ١٩ی ئایاری ٢٠٢٤.

[101] - پلانی پشت پەردەی سووتاندنەکانی هەولێر و کەرکووک چۆن داڕێژراون؟

کۆمیتەی هاوبەشی هەواڵگری عێراق، میت و پاراستن

لە سەردەمی سەرۆک وەزیران مستەفا کازمی دا لە نێوان هەواڵگری نیشتمانی عێراق (کەسە نزیکەکانی مستەفا کازمی)، میت و پاراستن دا کۆمیتەیەکی هاوبەشی هەواڵگری دروست کرا، ئەرکی سەرەکی ئەم کۆمیتەیە لێدان بوو لە نەیارەکانی ئەم سێ لەلایەنە وەک پەکەکە، یەکێتی و حەشدی شەعبی. سنووری چالاکییەکانی ئەم کۆمیتەیە بەغدا، دیالە، کەرکووک و مووسڵ - شنگال بوو. چەندین کادیر و لایەنگری پەکەکە لەلایەنی ئەم گرووپە کرانە ئامانج و کوژران، گوومان دەکرێ کوژرانی قاسم سلێمانی فەرماندەی فەیلەقی قودسی سوپای پاسدارانیش لەلایەن ئەم گرووپەوە بووە، هەروەها دەگوترێت لێدان لە کێڵگەی غازی کۆڕمۆریش لەلایەن سیخوڕ و ئەندامانی ئەم کۆمیتەوەیە بوو و ئێستا چەند کەسێکیان لەلایەن هێزە ئەمنیەکانی سلێمانی و بە‌‌غداوە گیراون، هێشتا لێکۆڵینەوەکان بەردەوامن. هەروەها ناوی سەرپەرشتیارانی ئەم کۆمیتەش پارێزراوە لەبەر ڕەوشی ئەمنی، چونکە ئەو کەسانە بە مستەفا کازمییشەوە هەندێکیان ڕایان کردووە و خۆیان شاردووتەوە چونکە داواکراوی دادگای حکومەتی فیدراڵن. سەرچاوەکە ئەوەشی پێی گوتین، سیناریۆی ڕووداوی سووتاندنی بازاڕەکانی هەولێر، دهۆک و کەرکووکیش لەلایەن ئەم کۆمیتەوە دارێژراوە و هەندێک کاربەدەستی ناو حکومەتی عێراق و هەواڵگری عێراق بە هاوبەشی وەزارەتی ناوخۆی هەرێمی کوردستان – ئاژانسی پاراستن ئەنجامدراوە. بەپێی زانیارییەکان سەرپەرشتیارانی ئەم کۆمیتەیە لەنێوان هەولێر و هەندێک وڵاتی تایبەتی کەنداو هاتووچۆ دەکەن.

هۆکاری تاوانبارکردنی یەکێتی و پەکەکە پەیوەندی لەلایەک بە شەڕی پەکەکە و ئۆپەراسێوونی دەوڵەتی تورکیاوە هەیە لالەیەکی تریش پەیوەندی نێوان ئێران و یەکێتیشەوە هەیە. پێشتریش دەوڵەتی تورکیا لە ڕێگەی سیخوڕەکانی پاراستن لە ناو یەکێتی زانیاری وەرگرتبوو کەوا لە ڕێگای فڕۆکەخانەی سلێمانییەوە هاوکاری دەگەیەنرێتە پەکەکە و چەندین جار هەڕەشەی لە یەکێتیش کردبوو، هەروەها گەشتی نێوان فڕۆکەخانەی سلێمانی و تورکیاشی ڕاگرتووە. هەڵبەت ئەو هۆکارانەی کەوا دەوڵەتی تورکیا باسی دەکات هاوکاری هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعشە بە سەرکردایەتی ئەمریکا و بە فەرمی بۆ هێزەکانی سووریایی دیموکراتی دەنێریت. بەڵام لەم چەند ڕۆژەی دوایدا لە ڕۆژنامەی یەنی شەفەقی تورکی بابەتێک بڵاوکارەیەوە، گوایە ئێران و یەکێتی سیستەمی بەرگری ئاسمانیان بە پەکەکە داوە لە ڕێگەی فڕۆکەخانەی سلێمانییەوە. میت و پاراستن پلانیان وایە بەم ڕووداوە پەیوەندی و لینک لە نێوان ئێران، یەکێتی و پەکەکە دروست بکەن، هەروەها تۆمەتباریان بکەن بەوەی هێزەکانی سووریا دیموکرات  لایەنگری ئێرانن و ئەمریکاش هاوکارییەکانی پێیان دەدا بوەستێنێ https://www.tevdapress.com/?mod=news&id=2142&fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR0xzMOaSl11Y2t1SfDjH_dUwuKVp29_yKA4yD-zXetvlqHO18gHUhoAlVU_aem_47OWNOLl8CCyxJ8WQkWH5A

 

[102] - پارتی دێموکڕاتی کوردستانی ئێراق لە ساڵەکانی ٨-١٩٩٧ بە هاوکاری تورکیا شەڕێکی خوێناوی بە سەر پ ک ک داسەپاند. بە ئۆپێراسیۆنی هاوبەش لە گەڵ سپای تورکیا دژی گریلاکانی پ ک ک قەناعەتی نەکرد و تەنیا لە ڕۆژێ ١٦ی گوڵانی ١٩٩٧ زیاتر لە هەشتا کادری ڕۆژنامەوانی، دەرمانی و گریلای برینداری پ ک ک لە هەولێر کۆمەڵکوژ کردن.

 

وێنەی بەشێک لە ڕۆژنامەوانان، کادری دەرمانی و بریندارانی پ ک ک کە لە هەولێر کۆمەڵکوژ کران (١٩٩٧)

خەندەکی بارزانی بۆ خنکاندنی شۆڕشی  ڕۆژئاوا

‌ساڵی ٢٠١٤ لە حاڵێکدا کە بەشێک لە هێزە کوردیەکانی باشور بە قاچاغی چەک و پێداویستیان بۆ ڕۆژئاوا دەنارد، پارتی دەروازەی سیمالکای بە سەر داخستن و خەندەکی بە ڕویان دا لێدا و ٨٠٠٠ بەکرێگیراوی کوردی ڕۆژئاوای بە یارمەتی سپای تورک لە ژێر ناوی پێشمەرگەی ڕۆژ ڕێکخستن بۆ بە گژدا چونەوەی شۆڕشەکەیان.

 

[103] - ڕێبەرانی پارتی دێموکڕاتی کوردستانی تورکیا( سەعید ئاڵچی و دوکتور شوان) لە ناوچەی ژێر دەسەڵاتی شۆڕش، دۆست و هاوکاری بارزانی بون. ساڵی ١٩٧١ مەلا مستەفا بارزانی پیلانی میتی تورکیای بە شێوەی خوارەوە جێبەجێ کرد:

سەرەتا پاراستن لە گوندی قومری، نزیك سنوری توركیا لە دیوی كوردستانی باشور، سەعید ئاڵچی كوشت. دوایی بە بیانوی ئەوەی دكتۆر شڤان، سەعید ئاڵچی كوشتووە، بە فەرمانی بارزانی خرایە زیندانی ڕایات و پاش چەند مانگێك گوللـە باران كرا لە ئاکام‌دا پ د ک ت توشی شکست و ئاشبەتاڵ بو. بڕوانە ئەم فیلمە دیکۆمێنتاریە https://www.youtube.com/watch?v=WMgAqZIHaXs

[104] - (حیزبی دێموکڕاتی کوردستانی ئێران+ئیخوان+ سەلەفی و ڕەوتەکانی دیکەی سوننی سیاسی...)

[105] - باشوری کوردستان لە ساڵی ١٩٩١ بۆتە مەیدانی ڕمبازدێنی فیۆداڵیسمی نوێ(Neo-feudalism)

تەجروبەی باشور نیشانی دا، کە فیدڕالیسم بەهەشتی مافیای کوردایەتیە. بەڵام بۆ چینی مامناوەند و بندەستی کورد جەهەنەمێکی کارەساتبارترە لە دەسەڵاتی دەوڵەت-نەتەوەی بێگانە.

لە ژێر سێبەری حکومەتی هەرێمی کوردستان دەیان ڕووناکبیر و ڕۆژنامەنوسی وەک سۆران مامە حەمە، سەردەشت عوسمان، ویداد حوسێن، ڕەئوف ئاکرەیی، دوکتور سیروان، لیسی شمیتی ئاڵمانی، کاوە گەرمیانی، شوکری زەینەدین، جیهان تەها و... تیرۆر کران.

زۆرینەی ڕووناکبیران، پەراوێز یان ئاوارەی هەندەران کراون. بەشێکیشیان بوونە موچەخۆر و شایەری دیوەخان. ئەمە یانی داڕووخانی هزر و فکری کۆمەڵگا.

باشوری کوردستانی ژێر دەسەڵاتی فیدڕالیسمی میرنشینی (ملوک الطوایفی)لە گشت بوارەکانی ئابوری، پیشەسازی، کشت‌وکاڵ، خزمەتگوزاری، کارەبا، ئاو، گاز، سیستمی بانکی، بیمە و پەروەردە فەشەلی هێناوە. زۆرترین جیاوازی چینایەتی لە مێژوو دا تۆمار کردوە و لە ڕیزی یەکەمینەکانی گەندەڵی جیهان دا جێ‌ دەگرێ.

کوردی باشور تەنانەت خەونەکانیشی لەدەست داوە. لە دەورەی داگیرکاری سەدام و دەوڵەتانی پێشتر، ناوی منداڵەکانی دەنا ڕزگار، ڕووناک و هەڵمەت. چونکە لە ڕۆئیای ڕزگاری و ڕووناکی دا دەژیا لە پێناو ئاواتەکانی ئامادەی هەڵمەت و هێرش بوو.

بەڵام ئێستا ناوی ئوسامە، ئەسرا، سومەیە، زورار، زەید، بیلال، موسعەب،سەعد، خالید، عومەر، عەبدولمەناف و عەبدول... بەسەر مناڵەکەی دەسەپێنێ.

عەبدولەتیف سەلەفی، عەلی قەرەداغی، عەلی باپیر و عەلی کەڵەکەکان بونە مەرجەعی تەقلیدی جەماوەر.

ئەم هەرێمە لە ناوەرۆک دا دەوری میرنشینێکی تورکیا دەگێڕێ. چینی سەرەست و بنەماڵە دەست ڕۆییشتوەکان سەروەت و سامانی سەرزەوی و بن‌زەوی لە پێناو بەردەوام‌بونی ئاغایەتی خۆیان ڕادەستی داگیرکەرێکی دەرەکی وەک تورکیا دکەن.

بە پێی ئامار وداتاکان دەسەڵاتی کوردایەتی تەنانەت بە بەراوەرد لە گەڵ سیستمێکی داخراو، گەمارۆدراو، پڕ لە هەڵە و نوقسانی وەک ئێران تەنیا بە دەستەواژەی کارەساتبار پێناسە دەکرێ.

[106] - کێ بوون ئەوانەی دەسکەوتەکانی شۆڕشی ١٤ی تەممووزیان پێ هەرس نەکرا؟؟

١- بەعسیەکان و قەومیە فاشیستەکان، بۆیە لە ١٩٥٩ هەوڵی تیرۆری ع.قاسمیان دا، لە ٨-٢-١٩٦٣ کودەتایان لەدژی شۆڕش و قاسم کرد و بەمەرگی هەردووکیان تەواو بوو.

٢- ئەمریکا و ئینگلیز، لە رێگەی ساواکی ئێرانی، دژایەتی شۆڕشیان دەکرد و هانی دەرەبەگ و کۆنەپەرستە کورد و سوونەکانیان دەدا تاکو دژایەتی ع.قاسم بکەن، نمونەی شەواف لە موسڵ و تورکمان لە کەرکوک.

٣- کوردی کۆنەپەرست و نۆکەر بە هاندانی ساواک و ئینگلیز لە ١١-٩-١٩٦١ بەناوی پەدەکە و م.بارزانی لەدژی شۆڕش دەرکەوتن و بوونە هێزی لەناوبردنی شۆڕش، بۆیە چەکدارانی ئەیلول تەنها ماڵوێرانیان بۆ گەلی کورد هێنا.

٤- یەکێتی سۆڤیەتی جاران و حیزبی شیوعی عێراقی لەگەڵ ئەوەی هیچ پشتیوانیەکی قاسم نەبوون، لەپشتەوەش بیریان بۆ دەکۆڵی، بۆیە کاتێک قەومی و بەعسی هاتنە دەسەڵات و کۆمەڵکوژی شوعیەکانیان کرد، ئەوکات زانیان چ هەڵەیەکیان کردووە.

٥- نەتەوەپەرستی پاشڤەڕۆی عەرەبی، بەسەرۆکایەتی میسر و سوریا، زۆرترین دوژمنایەتی ع.قاسمیان کرد، لەبەر ئەوەی نەچووە ژێرباری بەناو یەکێتی عەرەبی و عێراقی نەخستە خزمەت بەرژەوەندیەکانیان، بۆیە کاتێک بەعسی بوونە دەسەڵات ئەوکات زانیان، چ ماڵوێرانییەکیان بۆ خۆیان دروست کرد. (خۆگر کەمال)

بەراورد ێک  نێوان حکوموتی هەرێمی کوردستان و عەبدولکەری قاسم:

لە ماوەی ٣٣ ساڵ حکومرانی کوردی لە هەرێمی بچکۆلەی چەند ملیۆنی وسێ شاردا کە بەسەرەوت وسامانێکی زەبەلاحەوە نەیانتوانیوە بەقەت تەنها نینۆکێکی سەرکردەیەکی عێراقی (عەبدالکریم قاسم ) خزمەت بەمیللەتەکەیان وئاوەدانی وبنیاتنانی کوردستان بکەن.

لەکاتێکدا سەرکردە (عەبدالکریم قاسم ) تەنها لەماوەی ٤ ساڵ وشەشە مانگ و٢٥ رۆژدا بزانن چۆن ولاتەکەی عیراقی بنیات ناوە وئاوەدانی کردۆتەوە بە سەدان بریار لەبەرژەوەندی میللەت وبەسەدان پرۆژەی خزمەتگوزاری بۆ میللەت .

لەسەردەمی دەسەڵاتی ئەم سەرۆکەی وڵاتی عیراقدا بەبێ ئەوەی یەک دینار بدزێت بۆ گیرفانی خۆی وکۆشک وتەلار بۆ خۆی وخزم وکەسوکاری بکات وە هەرچی پارەی خەزێنەی وڵات بووە تەرخانی کردەو دەستکراوە بە جێ بەجێ کردنی پرۆژەکان وعێراق ماوەی دەسەڵاتیدا کە لە رێکەوتی ١٤\٧\١٩٥٨ بووە تاکو ٨\٢\١٩٦٣

دەستکەوتەکان:

- دامەزراندنی کۆماری عێراقی سەربەخۆ و تەواو سەروەر.

- دەرچوونی عێراق لە پەیمانی کۆڵۆنیالیزمی بەغدا.

- ئازادکردنی دراوی عێراقی لە بلۆکی ئیستەرلین.

- ڕزگارکردنی عێراق لە ژێر کۆنترۆڵی کۆمپانیا نێودەوڵەتییە نەوتییەکان.

- کشانەوە لە کۆنترۆڵی هاوپەیمانییە سەربازییەکان.

- هەڵوەشاندنەوەی هەموو ئەو پەیماننامە کۆڵۆنیالیانەی کە سەروەری نەتەوەیی پێشێل دەکەن.

- دەرکردنی یاسای کۆمەڵەکان و یاسای چاکسازی کشتوکاڵی.

- دەستکەوتی گەورە لەبواری خزمەتگوزاری، دابینکردنی نیشتەجێبوون، دروست کردنی دامەزراوەی پەروەردەیی و تەندروستی، و بەهێزکردنی ژێرخان.

-یاسای ڕیفۆرمی کشتوکاڵ کە جوتیاری لە دەرەبەگ ڕزگار کرد(بریاری چاکسازی کشتوکاڵی ولێسەندنەوەی زەوی وزار لەدەربەگەکان بۆ جوتیاران)    دەسەڵاتی کوردی لە دوای ١٩٩١ وە ئەم یاسایەی هەڵوەشاندەوە

-یاسای نەزاهەت (بریاری ئەمەت لەکوێ بوو ؟مەبەستی سەروەت وسامان تایبەت بە ئەستۆ پاکی بەرپرسان)

-یاسای باری کەسێتی ( کەمافەکانی ئافرەتی جێگیرتر کرد)

-یاسای  ژمارە ٨٠ خۆماڵی کردنی نەوت

-دروست کردنی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی بەغدا

-٢٣٣٤ قوتابخانە

-٧٧٦ قوتابخانەی نەهێشتنی نەخوێندەواری بۆ بە تەمەنەکان

-....

 

[107] - لە مەیدانەکانی داڕشتنی ئیستڕاتژی یان تاکتیکی خەبات لە سەر بنەمای پراگماتیزم(عملگرایی) و ڕیالیزم(واقعبینی) هیچ بەرهەمێکیان نەبوە. لەم بوارانە دا تەنانەت لە خوڵقاندنی دروشمێک یان ڕستەیێکی زانستی بێ­توانا بوون.

[108] - بکار گرفته شدن شعار "ژن_ژیان_ئازادی"  {در کردستان ایران} تحت تاثیر جنبش زنان در کردستان شمالی(ترکیه) بوده ...

اما آیا اصولا این شعار ربطی به دیدگاه های عبدالله اوجالان دارد یا نه؟ بررسی می کنم

نخستین باری که اوجالان به صورت مفهومی به مسئله زن، زندگی، آزادی" اشاره کرده آپریل 1989 در جلسه آموزشی کادرهای حزب بوده و میگوید:

من همیشه می گویم: زن جزء جدانشدنی از زندگی است. اما نه تنها یک بخش عینی، بلکه باید اطمینان حاصل کند که به یک سوژه آگاه و مصمم تبدیل شود.

در سالهای بعد نیز البته بارها از این مفهوم استفاده کرده و مثلا در مارس 1996 در جلسه آموزشی کادرهای حزبی می گوید:

با در نظر گرفتن این موضوع، ما نه تنها راه حلی برای شما ایجاد می کنیم، بلکه کل جامعه به آزادی فوری نیاز دارد. شما پیشگامان آزادی در این منطقه هستید. این وظایف بسیار فوری هستند، شما باید آنها را بسیار جدی بگیرید. زن پیش ما به چه معنی است؟ ژیان – زندگی، آن را به چه مبدل کده اند؟ مرگ، سقوط. ما باید آن را تغییر دهیم. شما باید در [این مسیر] رهبری [این تغییر] را بر عهده بگیرید، اینگونه نیست؟ مردان باید شما را تحسین کنند. شما باید به اندازه کافی همبسته باشید تا قدرت نبردهای متعدد را داشته باشید و به اندازه کافی قوی شوید که آنها (مردان) را هدایت کنید.

یا اینکه در مارس 1998 میگوید:

در واقعیت ما [کردها] زن و زندگی با یک واژه همسان بکار برده نامگذاری شده اند. در هویت ملی ما «ژن و ژیان»(زن و زندگی) در کنار هم ارزش دارد.

همانطور که می بینید، امروز آنها از هم گسیخته ترین کلمات هستند. زن و زندگی؛متأسفانه انحطاط اجتماعی ناشی از تهاجمات و اشغالگری ها در طول قرن ها، زنان را به مرحله ای رسانده که زندگی به فراموشی سپرده شده و زندگی را به جهنم تبدیل کرده است. شخصیت برجسته زن که از سپیده دم تاریخ اولین هنرها را با جامعه، تولید، اهلی کردن آفرید و فرهنگی که آنها را به عنوان اولین الهه ها نشان می دهد، در عصر ما به یک مشکل واقعی تبدیل شده است. مهمتر از همه، ما باید این را بدانیم. اگر قرار است زندگی وجود داشته باشد، تنها با زنان امکان پذیر است و تنها با پیشاهنگی آزادانه زنان می شود. من این مسئله را همینطور و به سادگی بر زبان نمی آورم. در غیر این صورت زندگی وجود ندارد و تجسد و حلول انسانیت غیرممکن می بود.

اوجالان پس از ربوده شدن و زندانی شدن در زندان امرالی و در کتابهای متعددی که تحت عنوان دفاعیات نوشته بارها به مسئله ژن، ژیان و آزادی اشاره کرده است.

مثلا در سال 2013 خطاب به زنان میگوید:

اما آنچه مهم است این است که شما(زنان) شخصا و به عنوان یک سازمان چگونه این نگرش را زنده می کنید. من معتقدم راز این مسئله در این است که خودتان را متشکل کنید و اجازه دخالت مردان را ندهید. به این ترتیب، در شرایط داده شده، موثرترین پاسخ را 👇

نیز به مردان خواهید داد. برخی از عشق و از اینکه به زن نیاز دارند صحبت می کنند. اما شما به خوبی می دانید که آنها شجاعت، شعور و لطافت کافی را برای دوست داشتن زن حقیقی ندارند. آنچه آنها نیاز و عشق می نامند فراتر از انگیزه های بدوی نیست. البته که عشق با آن محقق نمی شود، [درحقیقت] عشق را می کشد. کتاب های خدایان از زمان داستان آدم درباره کشته شدن عشق است. اما شما باید به تدریس و نمایندگی آزادی و فرمول جادویی "ژن، ژیان، آزادی" ادامه دهید.

بخشی از این نقل قول ها را از مقاله زیر که در خبرگزاری فرات منتشر شده

https://threadreaderapp.com/thread/1580693392438460417.html

 

„Jin Jiyan Azadî“ in Zitaten von Abdullah Öcalan

Der Slogan „Jin Jiyan Azadî“ (Frau, Leben, Freiheit) prägt die Demonstrationen, die nach der Ermordung von Jina Mahsa Amini durch die iranische Sittenpolizei begannen. Diese Parole, die von Rojhila...

https://anfdeutsch.com/hintergrund/jin-jiyan-azadi-in-zitaten-von-abdullah-Ocalan-34356

د. کامران متین:

مبانی مفهومی شعار #زن_زندگی_آزادی که حدود یک دهه پیش در #کردستان متولد اما غریوش‌ اکنون در چهار گوشه #ایران و جهان طنین‌انداز است را میتوان در آثار #عبدالله_اوجلان بخصوص کتابچه "رهایی زندگی:‌ انقلاب زنان" دید. در این🧵 ترجمه بخشهایی از آن را آورده‌‌ام.

Kamran Matin

@KamranMatin

 

دکتر اردشیر پشنگ:

«ژن، ژیان، ئازادی» فلسفه‌ای از مرزهای کردستان برای جهان فرامرزی!

د.اردشیر پشنگ

شعار ژن، ژیان ئازادی (زن، زندگی و آزادی) طبیعتا با توجه به عناصر و ویژگی‌های محوری‌اش که نوعی عقلانیت مدرن مبتنی بر اصول حقوق‌بشر با تاکید بر ستم‌گریزی و رهایی از تبعیض و حتی به قول «اسلاوی ژیژک» شعاری آزادی‌خواهانه‌ای فراتر از جنسیت و برای همه مردان و زنان است، را فریاد می‌کشد

و طبیعی است در عصر جهانی‌شده و مرزگریز تبدیل به یک فلسفه‌ی مبارزه پراقبال از سوی جامعه جهانی و بخصوص زنانی که به طرق و شیوه‌های مختلف تحت ستم و تبعیض‌اند قرار بگیرد.

اما این شعار چگونه ایجاد شده است؟

کُردها نیز به مانند دیگر جوامع خاورمیانه به دردها و رنج‌های بسیاری از جمله ستم و تبعیض تاریخی علیه زنان دچار بوده و هستند اما در عین حال در مقاطع مختلفی زنان و مردانی به نقد آن پرداخته‌اند:

«مستوره‌ی کردستانی» (1805-1848) از نخستین زنان مورخ در جهان از جمله پرچم‌داران این مبارزه است که در شعری معروف سرود:

به زیر مقنعه ما را سری است لایق افسر

ولی چه سود که دوران نموده خوار چنینم

اما او تنها زن نبود، بودند پس از او بسیاری دیگر از زنان همچون «جهان‌آرا خانم» (1859 پاوه – 1911 جوانرود) در قالب اشعار ظریفش به نقد تبعیض علیه زنان پرداخت.

ماموستا «هیمن موکریانی» (1921-1986) شاعر و نویسنده برجسته مهابادی در سال 1965 در یکی از اشعار معروفش نوشت:

«تا کو ژن ئازاد نه‌بی سه‌ر چاوه‌که‌ی ژین لیخنه» (تا زن آزاد نشود، سرچشمه‌ی زندگی مرداب خواهد ماند)

اما سرانجام کسی که این نوع نقدها را تبدیل به بخشی از یک اندیشه سیاسی-مبارزاتی کرد «عبدالله اوجالان» رهبر چپ‌گرای کُرد در ترکیه بود که در سال 1998 نوشت: «تا زن آزاد نشود، جامعه آزاد نخواهد شد و زن، زندگی، آزادی یعنی زن آزاد، سرزمین آزاد و حتی مرد آزاد»

هرچند سال بعد او با همکاری ترکیه و اسرائیل ربوده و با اتهامات تروریستی از آن‌زمان تاکنون در پشت میله‌های زندان است اما نه زندان و نه فشارهای ارتش ترکیه نتوانست مانع از گسترش این بخش از دیدگاهش شود.

شعار و فلسفه‌ای برابری و آزادی‌خواهانه که دست‌کم تاکنون چهار کشور را تحت تاثیر قرار داده است:

ترکیه ۱۹۹۸

سوریه ۲۰۱۴

ایران ۲۰۲۲

هندوستان ۲۰۲۴

https://web.telegram.org/k/#@ArdeshirPashang

 

[109] - بێ بەشداری گەلانی ئێرانی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی لە سەقز و سنە تێنەدەپەڕی.  بڕوانە ئەم کرۆنۆلۆژیە بە زمانی فارسی:

کرونولوژی(خط زمان) جنبش "زن زندگی آزادی"

 

کرونولوژی(خط زمان) جنبش "زن زندگی آزادی"

1-تهران- ژینا در بازداشت گشت ارشاد

 مأموران گشت ارشاد ژینا امینی را که به همراه برادرش به تهران سفرکرده بود، روز سه‌شنبه، ۲۲ شهریور، در بزرگراه حقانی، بازداشت کردند.  ژینا ساعاتی بعد در اثر مهمان‌نوازی! کارکنان گشت ارشاد به حالت اغما فرورفت و روانه بیمارستان کسری گردید.

2- تهران- ژینا در اغماء

روز 24 شهریور نیلوفر حامدی خبرنگار اجتماعی روزنامه شرق، اولین کسی بود خود را به بالین ژینای در اغماء رساند و عکسی باشکوه از او تهیه کرد و همراه با خبر درگذشت وی منتشر کرد.  این عکس به‌سرعت جهانی شد و همدلی و همنوایی بی‌نظیری در جامعه ایرانیان ایجاد کرد.

 

چند روز بعد نیلوفر حامدی بازداشت شد. پس از وی جمع کثیری از روزنامه‌نگاران و فعالان سیاسی ازجمله زهرا توحیدی و هدی توحیدی، علیرضا خوشبخت، روح‌الله نخعی، یلدا معیری، مجید توکلی، هانیه دائمی و فاطمه رجبی بازداشت شدند.

 

3- تهران- انتشار اولین مصاحبه با بستگان ژینا

 روز 24 شهریور 1401 الهه محمدی خبرنگار روزنامه هم‌میهن ساعتی قبل از مرگ ژینا گفتگویی با دایی و مادربزرگ ژینا به انجام رساند که فردای آن روز در روزنامه هم‌میهن منتشر نمود.  این مصاحبه همدردی بسیار گسترده‌ای در سراسر ایران را به دنبال داشت. 

 

4- تهران- خشم و التهاب

 روز 25 شهریور 1401 مرکز اطلاع‌رسانی پلیس تهران در اطلاعیه‌ای، ادعا کرد که این دختر جوان «به‌صورت ناگهانی» دچار عارضه قلبی شده است.   صحت این اطلاعیه دولتی برای اکثریت مردم ایران غیرقابل‌باور بود و عموماً ضرب و شتم پلیس را عامل این مرگ دانستند. خشم و التهاب جامعه را فراگرفت

 

5- تهران- ابراز نارضایتی شخصیت‌های سیاسی، فرهنگی، ورزشی و علمی

 هم‌زمان با اعلام مرگ ژینا امینی دهها شخصیت سیاسی، فرهنگی، علمی، ورزشی و هنری در تهران و سایر نقاط ایران اعلام نارضایتی کردند. ازجمله محمود صادقی، پروانه سلحشوری، طیبه سیاوشی و دکتر پزشکیان از نمایندگان پیشین مجلس، جلیل رحیمی جهان‌آباد، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، سعید دهقان وکیل دادگستری، زهرا رهنورد از رهبران جنبش سبز که در حصر خانگی بسر برد، علی دایی و علی کریمی از ستارگان فوتبال ایران، دکتر مازیار اشرفیان بناب استاد و مدرس پزشکی قانونی و ژنتیک دانشکده پزشکی دانشگاه کنت- انگلستان ، مسعود کیمیایی کارگردان باسابقه سینما ، حزب اتحاد ملت ایران، حزب ندای ایرانیان، کمپین حقوق بشر ایران. درنتیجه زمینه یک خیزش مردمی فراهم گردید.

 

6- تهران- اولین اعتراض خیابانی

 عصر روز جمعه 25 شهریور 1401 زنان روشنفکر، فعالان مدنی و آزادیخواهان تهران در جلو بیمارستان کسری و خیابان‌های اطراف آن گردآمده و علیه آمران و عاملان این قتل به اعتراض پرداختند.  معترضین متحمل باطوم و کتک‌کاری شده و عده‌ای نیز بازداشت شدند. بدین گونه اولین جرقه جنبش زده شد. 

 

7- الهه در سقز

الهه محمدی خبرنگار روزنامه هم‌میهن صبح روز 26 شهریور 1401 با امکانات خبرنگاری در مراسم تشییع‌جنازه ژینا در سقز حضور یافت.

 وی صحنه‌های مترقی جنبش مردم و خصوصاً شعار "ژن ژیان آزادی" را پوشش وسیع خبری داد؛ و از انعکاس شعارهای تنگ‌نظرانه، قومی و تفرقه‌افکنانه هواداران حزب دمکرات خودداری کرد.

 

8- سقز- شروع جنبش عمومی "زن زندگی آزادی"

 روز 26 شهریور در آرامستان آیچی سقز جنبش عمومی با شعار "زن زندگی آزادی" شروع شد. در این روز شعارهای دو جریان سیاسی چپ‌گرا و راست‌گرا کاملاً متضاد و در مقابل هم بود. شعارهای راست‌گراها (هواداران حزب دمکرات کردستان ایران) عبارت بودند از:

 "اشغالگر ایرانی، قاتل ژینای مایی(داگیرکه ری ئیرانی، تو قاتلی ژینامانی)  - کوردستان گورستان فاشیستان" 

شعارهای دمکرات‌ها دو لبه و دوپهلو بودند. زیرا هم‌زمان علیه دولت مرکزی، کشور ایران و سایر ایرانیان خصوصاً فارس‌ها بودند.  درنتیجه چنین شعاری می‌توانست عامل بیزاری ایرانیان و مخالفت با این جنبش شود. 

در مقابلِ دمکرات‌ها گروه‌های آزادیخواه، چپ و معتقدان برادری ملت‌ها با الگوبرداری از مبارزان روژآوا (کردستان سوریه) شعار "ژن ژیان آزادی" "مقاومت زندگی است" و "شهید نمی‌میرد" را فریاد زدند.

الهه محمدی خبرنگار اعزامی هم‌میهن و سایر شهروند خبرنگاران حاضر درصحنه، شعارهای تنگ‌نظرانه و انحرافی هواداران حزب دمکرات را پوشش نداده و سانسور کردند. ولی شعارهای  "ژن ژیان آزادی" و نیز سخنرانی لیلا عنایت زاده  فعال حقوق زنان و عضو انجمن ژیانَوَی سقز را به تمام جهان مخابره کردند.

شعار «ژن، ژیان، آزادی» به‌سرعت سایر مناطق استان کردستان خصوصاً سنندج، دیواندره و کامیاران را فراگرفت.

 

9- تهران- انتشار گزارش الهه از شروع جنبش "زن زندگی آزادی"

 الهه محمدی در 27 شهریور گزارش مبسوطی از رویدادهای 26شهریور سقز تحت عنوان "یک وطن اندوه" در روزنامه هم‌میهن منتشر کرد.  این گزارش بر محور شعار «ژن، ژیان، آزادی» (زن، زندگی، آزادی) متمرکز بود.

 

 10- دانشگاه تهران- پژواک آوای "ژن ژیان آزادی" به زبان فارسی

صعود و فراز اصلی جنبش در 27 شهریور1401 در محوطه دانشگاه تهران اتفاق افتاد.

 در این روز دانشجویان کُرد و غیر کُرد که عمومان چپ، سکولار و یا تحت تأثیر جنبش روژاوای کردستان سوریه بودند شعار "ژن ژیان آزادی" را برای اولین بار در تاریخ به زبان فارسی سر دادند. 

 

پوشش وسیع خبری این حرکت باعث شد که شعار "زن، زندگی، آزادی" در جایگاه رهبر، قطب‌نما و شناسنامه قیام سرتاسری ایرانیان نمایان شود.

سادگی، شیوایی، شورانگیزی و زایندگی این شعار پُرشور و پُرشعور هنوز هم نیروی محرکه اصلی این جنبش است.

غنای ذاتی این شعار باعث شد سریعاً دیوارهای قومی، خونی، نژادی، زبانی، مذهبی و آپارتاید جنسی فروبریزند. پس از 44 سال همگرایی ایرانیان جایگزین واگرایی شد. 

عنوان "زن زندگی آزادی" کاملاً برازنده این جنبش بود.

 

11- زنان ایرانی- کارزار مبارزه با حجاب اجباری

 از اولین روزهای جنبش، زنان ایرانی به‌صورت گسترده‌ای اقدام به کنار گذاشتن حجاب اجباری و به آتش انداختن روسری‌ها کردند. این رویه به مهم‌ترین نماد جنبش "زن زندگی آزادی" بدل شد.

در همراهی با زنان ایرانی، برخی زنان سینماگر ازجمله گلاب آدینه، فاطمه معتمدآریا، کتایون ریاحی، افسانه بایگان، هنگامه قاضیانی، شقایق دهقان، ترانه علیدوستی، باران کوثری، بهاره ارجمند، لاله مرزبان، آزاده صمدی با برداشتن حجاب اجباری در مراسم عمومی از این جنبش حمایت کردند. اعتراضی که هزینه‌های قضایی برای آن‌ها به دنبال داشت.

 

12- تهران- ویدئو ترانه برای...

در اولین روزهای مهرماه 1401 شروین حاجی پور خواننده جوان با خلق به‌موقع ویدئو ترانه "برای..."  توانست روحی تازه بر جنبش بدمد. به‌گونه‌ای این اثر به‌سرعت به یکی دیگر از نمادهای مهم اعتراضات سراسری تبدیل شد.  شروین روز هفتم مهر 1401 حدود ۴۸ ساعت بعد از انتشار اثر خویش بازداشت شد.

 

واکنش به بازداشت شروین حاجی پور در توییتر و اینستاگرام بسیار گسترده بود و حتی باعث شد از آن روز به بعد کلیپ‌های بیشتری بر اساس این ترانه ساخته شود. مونا برزویی ترانه‌سرای ساکن ایران هم در این روز بازداشت شد.

 

13- دانشگاه پیشرو در جنبش زن زندگی آزادی

بعد از شکل‌گیری «جنبش زن، زندگی، آزادی»، جنبش دانشجویی ایران بعد از یک دوره فترت طولانی، ظهوری دوباره یافت و در یک دوره چندماهه رکورد کنش‌های نقادانه در تاریخ جنبش دانشجویی را ازلحاظ گستره و عمق شکست. سرتاسر دانشگاه‌های ایران به این جنبش پیوستند.

حتی در شهرهای ترک‌زبان که پانتورک‌ها از پیوستن مردم به جنبش پیشگیری می‌کردند، در بخش دانشجویی ناکام ماندند و  دانشگاه‌های این مناطق و حتی دانش آموزان بسیاری به جنبش پیوستند.

بسیاری از استادان دانشگاه‌های گوناگون کشور با شور و حرارت بی‌سابقه‌ای  از این جنبش حمایت کردند و متحمل هزینه‌های زیادی شدند. به‌گونه‌ای که بنا بر آمار روزنامه اعتماد طی یک سال پس از شروع جنبش دست‌کم ۱۱۰ استاد دانشگاه اخراج شده‌اند.

[110] - خالد عزیزی (@KhalidAzizii) سخنگوی @PDKIfarsi در گفتگویی با صدای آمریکا مدعی شده که شعار #ژن_ژیان_آزادی " هیچ ربطی به عبدالله اوجالان رهبر دربند PKK ندارد و ریشه در مبارزات احزاب و زنان کردستان ایران دارد.

اما مطلقا در هیچ یک از نشریات و رسانه های حزب دموکرات کُردستان ایران و دیگر احزاب کردستانی "کردستان ایران هیچ ردی از بکار گرفته شدن شعار #ژن_ژیان_ئازادی" وجود ندارد.

 

[111] - با هەزار (زێ) و (گادەر) و (لاوێنی) ڕوونیشمان هەبێ /تاکو ژن ئازاد نەبێ، سەرچاوەکەی ژین لیخنە /گوارەکەی زێڕت بەکار نایە، لە گوێ بگرە قسەم /لایقی گوێی تۆ عەزیزم شێعری سادەی هێمنە/ مەهاباد – ١٣٢٤

[112] - کوبڕا عەزیمی چاپی یەکەم- سوید-٢٠٢٤- کتاب ئەرزان- لاپەڕە ١١٦-١١٧-١٢٦

دامه زراندنی یه کیتی یایان

یه ک دوو مانگ دوای راگه یاندنی کوماری کوردستان، واته روژی١٣ ی ناوریلی ١٩٤٦ی زایینی یه کیتی پایانی کوردستان به سه روکایه تی مینا خانمی ژنی پیشه وا قازی محه مه د دامه زرا. هه ر له سه ره تای دامه زراندیه وه وا بریار درابوو که هه ر گه ره که ی سه روکی خوی هه بیت له یه که م کوبوونه وه دا پرسیاری نه ری ژنه ده وله مه ندی فلانه که ره ک کنیه؟ هاته .گوری به شدار بووه کانی ناو کوبوونه وه که ناوی پایانی ده ستر ویشتووی گه ره که کانیان یه ک به دوای یه کدا هه لده دان به م جوره ئه م خانمانه ی که له خواره وه

ناویان دينم له لايه ن مینا خانمه وه وه ک سه روکی گه ره ک داندران زیبا خانم ژنی سه ید عه بدولای ته هازاده، سه روکی گه ره کی قوله قه بران تامینه خانم ژنی حاجی مسته فای داودی سه روکی گه ره کی قیبله ، کولسوم خانم ژنی میرزا مسته فای سولتانیان سه روکی گه ره کی هه رمه نیان خورشید خانم ژنی حاجی سالحی شاتری سه روکی گه ره کی بازار خه جیج خانمی قازی سه روکی گه ره کی چومی سه ید نایشه خانم ژنی حاجی مسته فای شاتری سه روکی گه ره کی حاجی حه سه نیان سه دیقه خانم ژنی میرزا مه حمودی وه لی زاده، سه روکی گه ره کی خری، زارا خانم ژنی ناغای مه وله وی سه روکی گه ره کی رزگه یان پیروز خانم ژنی میرزا عه زیزی مشیری سه روکی گه ره کی مزگه وتی جومعه ماوزه ری بله زاده سه روکی گه ره کی جووله كان كاری سه روک که ره که کان له سه ره تادا ناگادار کردنه وه ی ژنه کانی گه ره کی خویان له کوبوونه وه کان و جیژنه کان بوو ئه و سه روک که ره کانه ته نانه ت جاری وابوو هه ره شه یان له ژنه کان ده کرد ئه و که سه ی نه یه ت بو کوبوونه وه که جه ریمه ده کری و ده بی غه رامه بدا.

جگه له مامؤستاكان و سه روک گه ره که کان، کومه لیک ژنی زوری دیکه ش ئه ندامی یه کیتی پایان بوون هوی ئه ندامه تی به شیکیان دیاره خوشه ویستییان بو گه ل و خاک بوو و به دل ده هاتن هیندیکیشیان له لایه ن میرده کانیان را هان ده دران بو ئه وه ی بتوانن شوینیک له کو ماردا بو خویان مسوگه ر بکه ن ته نانه ت به شیک له ژنانی مه هاباد ده هاتنه ئه و کوبوونه وانه که میرده کانیان زور چاره ی کوماریان نه ده ویست به لام بو خویان له كوبونه وه کاندا به شدار ده بوون و

جاری واش بوو یارمه تی مالیشیان ده دا جا نازانم ئه وه بومه به ستی پاراستنی مال و ملک و داراییه که یان بوو یان شتیکی دیکه ی له پشته وه بوو هه ر ئه ندامه ش ده بوایه مانگانه دو و قرآن حه قی ئه ندامه تی به ریکخراوه که بدایه یه کیتی پایان خه زیندار و ده فته رداری هه بوو سه ره تا سه روک گه ره که کان مانگانه کانیان کو ده کرده وه و ده یاندا به خه زینه دار و ده فته رداریش ده ینووسی هیوا هه بوو مانگی دوو قرانه که شی نه ده دا کاریشی به فه قیر و ده وله مه ندیه وه نه بوو. بق نموونه روژیک خانمیک له خیزانیکی نیودار هاته مالمان و تکای کرد که مانگانه که ی لی وه رنه گرین له و كاته زور پیم سه یر بوو و ته نانه ت که میک حه په سام به لام ئیستا که بیری لی ده که مه وه له دلی خوم دا ده لیم به لكو ئه و ژنه له ماله وه ده سته لاتی نه بووبی و میرده که ی ئیزنی نه دابیت و ئه وه نده ی له به ر ده ستدا نه بووبیت که بتوانی مانگانه که ی بدا ئه و دراوه ش که کو ده کراوه

....بلاویان نه کرده بووه . من راستیه کانی کومه لگاکه م نووسیبوو و به ته ما نه بووم سووکایه تی به هیچ که س بکه م پیم وابوو له جیاتی ره خنه ی رووخینه ر و دژایه تی له گه ل نه و جوره نووسینانه ده بوایه گیرو گرفتانه مان دابا گشتمان پیکه وه هه ولی دوزینه وه ی چاره سه ریک بو ئه و...

دوای ئه وه ی که چه ند نووسينيكيان بو بلاو نه کردمه وه یان سانسوریان ده کرد له و لاشه وه ژنان ئه و نووسینانه یان به خراب لینک ده داوه هیندیک پشتم سارد بووه و هیچیترم نه نووسی نه نه وه ی که ئیدی نه نووسم نا ده ستم له نووسین هه لنه گرت به لام هیچ نووسراویه کی دیکه م بو روژنامه ی کوردستان نه نارد.

[113] - مامۆستا هێمن

[114] - "We cannot solve our problems with the same thinking we used when we created them"

[115] - ئاماژە بە شێعرێکی سوارەی ئیلخانی زادەیە بە ناوی شار(گوڵم، هەرێمی زۆنگ و زەل چلۆن ئەبێتە جاڕەگوڵ؟ لە شاری تۆ، لە بانی عەرشە قۆنەرەی دراو. شارەکەت، ئاسکە جوانەکەم، تەسکە بۆ ئەوین و بۆ خەفەت هەراو... کێ لە شاری تۆ، لە شاری قاتڵی هەژار، گوێ ئەداتە ئایەتی پەڕاوی دڵ؟ بناری پڕ بەهاری دێ، ڕەنگی سوور و شین ئەدا ، لە شیعر و عاتیفەی گەشم

، ئەڵێم بڕۆم لە شارەکەت گوڵم ")

 

[116] - دوای سەد ساڵ دەبینین کە عەرەب، فارس، پاکستانی و ئەفغانی خاوەن دەوڵەت، لە کوردی بێ‌دەوڵەت بەختەوەرتر نین. ئەم گەلانەش وەک کورد لە دەست ئەم دەردانەی خوارەوە دەناڵێنن:

چەوسانەوە، هەژاری، بێکاری، دیکتاتۆری، گەندەڵی، زوڵم، جیاوازی چینایەتی، نایەکسانی مافی ژن و پیاو، کوشتنی ناموسی، دواکەوتویی، خوڕافات، جەهالەت، برشاوی بونی مێشکەکان، نەبونی ئازادی بیر و ئازادی تاک، برسی‌بون، ئاوارەیی و کوژرانی ڕوناکبیران.

لە کوردستان و گشت ئەم وڵاتانە، ئازادی و خۆشگوزەرانی بۆ ئەم توێژە ئەنگەلانەی کۆمەڵگا دابین کراوە:

بازەرگانانی دین و نەتەوە، سەروەتمەندان، کەسانی هەڵپەرەست، لۆمپەن، شایەری دەسەڵات، قەڵەم‌فرۆش، نیشتمان‌فرۆش، قاتڵ و سەرکوتگەر.

جیاوازی نێوان کورد و گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خاوەن دەوڵەت زۆر نیە، ئەوان بە زمانی خۆیان دەخوێنن و بە هەمان زمانیش دەچەوسێنەوە. بەڵام کورد ناچارە بە زمانی دەوڵەت-نەتەوەی حاکم بخوێنێ و بچەوسێتەوە.

[117] - زمانە زاگرۆسییەکان و زمانە ئێرانییەکان!  (نوسینی شاسوار هەرشەمی)

ناوبەناو، دەبینم کە بە مەبەست بێت یان بێ مەبەست، هەردوو تێرمی مێژویی زمانە زاگرۆسیەکان و زمانە ئێرانییەکان، تێکەڵ دەکرێن، یان بۆ جیاکردنەوەی زمانی کوردیی، یان با ڕوونتر بڵێم، بەلای ناسیۆنالیستانی ناشارەزا لە زانستی زمان، بۆ دوور خستنەوەی کورد و خاکەکەی، لە دەوڵەتی ئێران و بزوتنەوەی فاشیزمی فارسیی و پان ئیرانیزم، بۆ پۆلێن کردنی زمانی کوردیی، چەمکی زمانە زاگرۆسییەکان، لەجیاتی زمانە ئێرانییەکان بەکاردێنن.

با بزانین هیچ لێکچوون و جیاوازیەک لەنێوان ئەو دوو چەمکە و ئەم دوو تێرمە زمانەوانیەدا هەیە؟

ناوی زمانە زاگرۆسییەکان، وەکو تێرم لە زانستی دابەشبوونی مێژوویی زمانەکاندا نیە و تازەیە. ئەگەر وەک دەربڕینێکی جوگرافییش وەریبگرین، ئەوا زاراوەکە تەنیا ئەو زمانانەی سەرەتای مێژو دەگرێتەوە، کە زمانی ئەو گەلانە بووە، کە لە بنارەکانی کێوی شاهۆ، یان زاگرۆس ژیاون. وەک ئێلامیی، گۆتیی، نایریی، خالتیی، کاسیی، هوریی و هیدیش. زۆرجاران بەمانە دەگوترا لۆلۆیی و لولوبی، بە واتای جۆراوجۆری وەک چیایی، دوژمن، کەودەن. و تاد.

زۆرێک لەو زمانانە و گەلەکانیان، شوێنەواری زمانەوانییان لەپاش بەجێنەماوە و بۆ ئێمە تا ڕادەیەکی زۆر نەناسراون. هەندێکیان تەنیا چەند ناوێکی میر و پاشاکانیان زاندراوە، لە ڕێگای تابڵۆ قوڕییە بەجێماوەکانی سومێریی، بابلیی و ئاشورییانەوە. لەو تابڵۆیانەدا، بەتەنێ هەندێک ناوی شوێن و پاشا و شتی کەمی دیان لەسەر دەزانین. هەندێکی دی، نوسراویان بەجێهێشتوە، وەک ئێلامیی و خالتییەکان، بەڵام هێشتا بەشی ئەوە ناکەن تا زمانەکانیان پۆلێن بکرێن، بەڵام بە دڵنیایی لە کوردیی دوورن. ئەو گەل و نەتەوانە، کە پێناچێت خۆشیان زمانی هاوبەشیان لەگەڵ یەک هەبووبێت، هاوکات لە کات و سەردەم و شوێنی لێکجیاواز دەرکەوتوون. نزیکەی تێکڕاشیان، پێش هاتنی هیندۆروپییەکان لەوێ ژیاون و خەڵکی بنەڕەتیی و بومیی ئەوێ بوون.

کەواتە زمانە زاگرۆسیەکان بۆچیی؟

ئەم زاراوەیە، بە تازەیی و لەلایەن سوپەڕناسیۆنالیستانی کورد داهێندراوە، تا بەم ناوە، زمانی کوردی لە وشەی (ئێران) و زمانەکانی دی جیابکەنەوە و پێگەیەکی بەرزتر و خودایی بە کوردی ببەخشن و تا ڕادەیەکیش بیکەنە بنەڕەتی تێکڕای زمانەکانی سەر ڕووی گۆی زەوی.

سەیرەکەی لەمەدایە، کە زۆرێک لەوانە هەر ناشزانن، کە وشەی زاگرۆس ناوێکی گرێکییە بۆ زنجیرە چیای شاھۆ، کە لە باکوری ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە (گۆڵی وان) بۆ باشور و تا سەر کەنداوی فارس شۆڕبۆتەوە. لە دەقە گرێکییە کۆنەکاندا، ناوەکە بە هەردوو زاگاریو، هەروەها زاگیرتۆس هاتووە. ناوەکە لە سەرەتای سەدەی بیستەوە، سەرەتا لە زمانی فارسیی بەکارهاتووە و دواتریش لە ڕێگای دەقە فارسییەکانەوە. کەوتۆتە ناو کوردیی.

جا با بێمەوە سەر ئەو گەلانەی کە زووتر و پێش هیندۆروپییان لە بنارەکانی زاگرۆس دەژیان و دەپرسم، گەلۆ ئەی ئەوانە چیان بەسەرهات و دەبێت بۆ کوێ چووبن؟ بێگومان هەر لە ناوچەکانی خۆیان ماونەتەوە و بە کورتوکرمانجیی، تێکەڵ بە گەلانی دی بوون و بەرە بەرە زمانی تازەیان وەرگرتووە. بۆیە بە دووری نازانم، کە زوربەی ئەوانە، دواتر لە پێکهاتنی ڕووخساری نەتەوەیی کورد، بەشدار بووبن. ئەم قسەیەم، لە ڕووی خوێن و ڕەگەز و پێکهاتەی بۆماوەیی و D N A و شێوە و ڕەنگی پێست و چی و چی، ڕەنگە ڕاست بێت. بەڵام من باسی زمان دەکەم، نەک خوێن.

زمان و نەژاد، دوو شتن، کە هەرگیز پێکناگەن. ئێمە لە زانستی زماندا، کارمان بە نەژاد و خوێنپاکیی و جیاوازی ڕەگەزیی گەلان نیە و تێکەڵکردنی زمان و خوێن و ڕەگەز، تەنیا نەزانیی و بێئاگایی دەگەیەنێت.

با مێژو، یان زانستی بۆماوەیی D.N.A یش بیسەلمێنێت، کە کورد و فارس و ئەفغان و بەلوچ، خوێن و بنەچەیان لێکجیایە. با مێژونوسانیش بیسەلمێنن و بشڵێن، کە بنەڕەتی کوردان، لە لولو، گۆتیی، هوریی، هیتیی، ماننیی و میدیی و … هاتووە، بەڵام هیچ کەس ناتوانێت بیسەلمێنێت و بڵێت، زمانی کوردیی، سەر بە هەمان خێزان نیە، کە فارسیی و دەریی و گیلەکیی و بەلوچییش دەگرێتەوە.

ئەمە وەک ئەوە وایە، کە سوریی، سودانیی، تونسیی و میسریی، با نەژادیشیان لێکجیا بێت، بەڵام عارەبیی زمانی زگماکیانە. لێرەدا دەردەکەوێت، کە نەژاد و بنەچە، چ کارێکی بە زمانەوە نیە.

کەواتە با لە ڕووی خوێنیشەوە ئێمە زاگرۆسیی بین، بەڵام لە ڕوانگەی هەر گۆشەیەکی زمانەوانییەوە، زاندراوە کە زمانی کوردیی، زمانێکی سەر بە هیچ یەکێک لە زمانەکانی زاگرۆسیی نیە و زۆر بە ڕوونیش هیندۆڕوپییە. لەناو ئەو خێزانە زمانییە گەورەیەشدا، سەر بە لکە زمانەکانی هیندۆ-ئێرانییە.

دواتر کە زمانە هیندۆروپییەکان لە سەدەی هەژدەدا پۆلێن کران، بە هۆی بوونی ناوی ئاریانە و ئێران لە نوسراوە کۆنەکانی ئاڤێستا و پەهلەویی، شارەزایان ناویان لەو زمانانە ناوە زمانە ئێرانیەکان. هەروەها لەبەر ئەوەی، کە کورد و بەلوچ و ئەوانەی دیش، بێ دەوڵەت بوون و دواتریش فارسەکان ناوی دەوڵەتی فارس و قاجاریان، لە ١٩٣١ز بۆ ئێران گۆڕی، جۆرێک لە حەساسیەت بەرامبەر بە ناوەکە پەیدا بووە، با پێش ناوی دەوڵەتی ئێرانیش، تێرمە زمانەوانیەکە بەکارهاتبێت.

دەبێت تێبگەین، کە مەبەست لە ئێرانیی، ئەوە نیە کە ئێمە لە ڕووی سیاسییەوە، بەشێکین لە ئێران. زمانی ئۆسیتیی لە ڕوسیا و گورجستان قسەی پێدەکرێت، بەڵام دیسان زمانێکی ئێرانییە. زمانی خەڵکی بوخارای ئۆزبەگستان، دیسان بەشێکە لە زمانە ئێرانیەکان، وەک زمانی دەریی، تاجیکیی، دەردیی، پەشتونیی، بەلوچیی. تاتیی، تالیشیی، گیلەکیی، تا دەگاتە سەر فارسیی.

بە هەمان شێوەش، زمانە کۆن و مردووەکانی ئاڤێستایی. مادیی، سوغدیی، خواڕەزمیی، مازندەرانیی، ئازەریی، یەغنابیی و زۆری دیش، هەر زمانانی ئێرانیی بوون. هیچ شارەزایەکی زمانناسیی، ئەو زمانانەی سەرەوە، نەیگوتووە کە نابێت، بە زمانەکەمان بگوترێت ئێرانیی، سەرەڕای ئەوەش هەندێکیان دەوڵەتی خۆیشیان هەیە. دەزانم لەبەر (دەوڵەتی ئێران)، ناوەکە لای بەشێکی کوردان، کە زمانەوان نین، حەساسیەتی پەیدا کردووە.

ڕاستیه‌که‌ی، هەموو ناو لێنانه‌کان، بناغه‌یه‌کی زانستیان نیه‌. شاره‌زایانی هه‌موو دنیا، ده‌ڵێن (زمانه‌ هیندۆروپییه‌کان)، به‌ڵام ئه‌لمانه‌کان به‌ ته‌نێ ده‌ڵێن (هیندۆگێرمانی)، که‌ له‌ ڕووی جوگرافیشه‌وه‌ دروست نیه‌، چونکه‌ جوگرافیای زمانانی کێلتیی و ڕۆمانیی ناگرێته‌وه.

وەک لە سەرەتادا گوتمان، زمانه‌ هیندۆروپییه‌کان، به‌سه‌ر کۆمه‌ڵێک لکه‌ زمان، یان بنخێزانه‌ زمان دابه‌ش کراون، که‌ هه‌ندێکیان گه‌وره‌ و ناسراون، وه‌ک: بنخێزانه‌کانی ڕۆمانیی، گێرمانیی، سلاڤیی و تاد. هه‌ندێکی دیش که‌من، یان تاقانه‌ن، وه‌ک ئه‌رمه‌نیی. ئه‌لبانیی و گرێکیی. تا ڕاده‌یه‌ک زمانانی کێڵتییش (ئیرله‌ندیی، سکۆتیی، کیمیریی (وێلزی). به‌شێکیشیان زمانی له‌ناوچوون و ته‌نیا ده‌ق و نوسراویان لێ به‌جێماوه‌. وه‌ک: هیتیی، سانسکریتیی، ئاڤێستایی، تۆخاریی، لاتینیی، لوڤیی.

هەروەک ناوی زمانه‌ ئێرانییه‌کان، له‌گه‌ڵ جوگرافیای سیاسی ئێران وه‌ک ده‌وڵه‌ت یه‌ک ناگرێته‌وه‌. زمانه‌ ئێرانییه‌کان به‌ پانتاییه‌ک بڵاوبوونه‌ته‌وه‌، کە له‌ کێوه‌کانی پامیر و هیندوکوشی تاجیکستان ده‌ست پێده‌کات، تا ده‌گاته‌ که‌نداوی فارس و سه‌ر ده‌ریای ناوه‌ڕاست. له‌ باکوریش، له‌ ئه‌نادۆله‌وه‌، تا ده‌گاته‌ پشت کێوه‌کانی که‌فکاسه‌وه‌.

هاوکات، شوێنی جوگرافیای بوونی زمانه‌کانیش، به‌ دروستی له‌گه‌ڵ دابه‌ش بوونیان به‌سه‌ر ڕۆژئاوایی و ڕۆژهه‌ڵاتی ناگونجێت. بۆ نمونه‌ به‌لوچیی ده‌که‌وێته‌ باشوری ڕۆژهه‌ڵات، به‌ڵام زمانێکی سه‌ر به‌ باکوری ڕۆژئاوایه‌. ئۆسێتییش ده‌که‌وێته‌ باکوری ڕۆژئاوا و ئەو دیو که‌فکاسه‌وه‌، که‌چی سه‌ر به‌ زمانه‌ ڕۆژهه‌ڵاتیه‌کانی ئێرانییه‌. به‌ گشتی سنوری نێوان لکه‌ زمانه‌کانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهه‌ڵات، بیابانی که‌ویری ناوه‌ڕاستی ئێرانه‌.

زمانه‌ ئێرانییه‌کان، بریتین لە یەکێک لە بنخێزانە گرنگەکانی زمانە ھیندۆروپیەکان. زمانە ئێرانییەکان کۆمەڵێک زمانی لەناوچوو و زمانی زیندو لەخۆ ده‌گرێت. لە زمانە لەناوچووەکان، میتانیی، مانیی، مادیی، ئاڤێستایی، پارتیی، پەھلەویی، ئازەریی، تەبەریی، سوغدیی، مازندەرانیی، خوزیی و ھیدیش.

ئاڤێستایی یەکێکە لەو زمانە کۆنانەی هیندۆروپی، کە شان بە شانی سانسکریتیی، گرێکیی و لاتینیی، دەقی نوسراوی بۆمان ماوەتەوە. زمانه‌ ئێرانییه‌کان، بۆ سه‌ر دوو ده‌سته‌ زمان دابه‌ش ده‌بن. ڕۆژئاوایی و ڕۆژهه‌ڵاتی. ئه‌وانیش ده‌بنه‌ چه‌ند به‌شێک. وه‌ک:- زمانه‌کانی باکوری ڕۆژئاوا: له‌ناویاندا، کوردیی (به‌ زاراوه‌کانی هه‌ورامیی و زازاکیی، یان دملیی). به‌لوچیی. ئازه‌ریی کۆن. تاتیی. تالشیی. ئیشتیهاردیی و....

زمانه‌کانی باکوری ڕۆژئاوای ناوه‌ندی: له‌ ناویاندا، خوانساریی. نایینیی. به‌هدینانیی، یان ده‌ریی زه‌رده‌شتیی. هه‌روه‌ها زمانه‌ خه‌زه‌ریه‌کان، وه‌ک گیله‌کیی. مازنده‌رانیی. ته‌به‌ریی و.... زمانه‌کانی باشوری خۆرئاوایی: لەوانە فارسیی، لوڕیی، لاریی و.... ئینجا زمانه‌ ڕۆژهه‌ڵاتیه‌ نوێکان: له‌وانه‌، په‌شتونیی. واخیی. ئۆرموریی. په‌ڕاچیی. یه‌غنۆبیی. ئۆسێتیی. شوغنیی. یدغه‌یی. ڕۆشه‌نیی. مونجیی و.... ھەروەھا زمانە کۆنه‌کانی خۆرئاوایی: مادیی. پارتیی. په‌هله‌ویی. لەسەر شوێنی زمانی ئاوێستا، باوەڕی لێکجیا هەیە. بە گومانی زۆر سەردەمی زمانەکە، دابەشبوونەکانی ئەو زمانانە دانەکەوتووە، بۆیە کاریگەری ئاڤێستایی بەسەر هەموو لکە زمانەکانەوە ماوەتەوە.

[118] - آزمایش و خطا- Trial and error