تحلیلی بر راسان حزب دموکرات کردستان ایران در کیله‌شین2015

نوشته: ن. بهرنگی

نسخه پی دی اف را از این لینک دریافت کنید👈PDF

پیشینه تاریخی

کیله‌شین منطقه‌ای کوهستانی و استراتژیک در نقطهٔ تلاقی سه کشور ترکیه، ایران و عراق است. پ‌ک‌ک از اواخر دههٔ ۱۹۸۰ این منطقه را به «مناطق حفاظت‌شدهٔ مدیا» ضمیمه و به مدت ربع قرن به‌تنهایی در آن حکومت کرد؛ هیچ‌یک از حملات ارتش ترکیه، سپاه پاسداران یا نیروهای بارزانی نتوانست آن را از کنترل پ‌ک‌ک خارج کند.[1]

حزب دموکرات کردستان ایران (PDKI)، به‌عنوان قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین حزب کلاسیک کردستان ایران، پس از سرکوب خونین دههٔ ۱۳۶۰، از سال ۱۳۷۰ ناچار به زیست کمپ‌نشینی در کردستان عراق شد؛ جایی که فعالیت نظامی‌اش نیز با محدودیت‌های حکومت اقلیم مواجه بود.

در ۲۶ فروردین ۱۳۹۴ (۱۵ آوریل ۲۰۱۵)، مصطفی هجری، دبیرکل حزب، در کنفرانس مطبوعاتی شهر کویه واژهٔ «ڕاسان» را به‌عنوان نام رسمی یک «کمپین مسلحانه و قیام سراسری علیه رژیم ایران» معرفی کرد و آن را «دوباره برخاستن، قیام، انقلاب» معنا نمود.[2]

قرار بود صدها پیشمرگه به داخل ایران اعزام شوند، مناطق تحت کنترل گسترش یابد، مناطق آزادشده ایجاد شود و جنگ پارتیزانی دوباره برپا گردد.[3] اما آنچه در واقعیت رخ داد، کاملاً مغایر با این وعده‌های پرطمطراق بود.

کرونولوژی (خط زمانی) واقعهٔ کیله‌شین

1. ۲۰–۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۴ (۱۰–۱۵ مه ۲۰۱۵): حدود ۷۰ پیشمرگهٔ حزب دموکرات به کیله‌شین (منطقهٔ کاملاً تحت کنترل پ‌ک‌ک) اعزام شدند؛ ادعا کردند قصد عبور به داخل ایران را دارند، اما به‌جای آن در کنار نیروهای پ‌ک‌ک مستقر شدند، پست بازرسی برپا کردند و از قاچاقچیان مرزی گمرک گرفتند.

2. چالش امنیتی پ‌ک‌ک: پ‌ک‌ک برای جلوگیری از بمباران‌های ترکیه، پروتکل‌های امنیتی سخت‌گیرانه‌ای داشت. سابقهٔ نفوذ میت ترکیه، پاراستین بارزانی و اطلاعات سپاه در میان پیشمرگان دموکرات کاملاً مستند بود؛ حضور آنان خطر لو رفتن موقعیت‌ها و بمباران را به‌شدت افزایش می‌داد.[4]

3. ۲۵ اردیبهشت تا ۳ خرداد ۱۳۹۴: تلاش‌های پ‌ک‌ک برای دور کردن نیروهای دموکرات به تیراندازی‌های پراکنده و درگیری محدود (بدون تلفات) انجامید.

4. یکشنبه ۳ خرداد ۱۳۹۴ (۲۴ مه ۲۰۱۵): درگیری مسلحانهٔ پنج‌دقیقه‌ای رخ داد؛ یک پیشمرگهٔ دموکرات کشته و چهار نفر زخمی شدند. نیروهای پ‌ک‌ک زخمی‌ها را مداوا کرده و به اربیل فرستادند.

5. حزب دموکرات پس از این درگیری، به بهانهٔ «ممانعت پ‌ک‌ک» تا یک سال هیچ نیروی دیگری اعزام نکرد؛ در حالی که پ‌ک‌ک هیچ‌گاه با عبور آنها به داخل ایران مخالفت نکرده بود.

راسان بدفرجام در هشت حلقه

1. نخستین درگیری واقعی با سپاه پاسداران یک سال و ۱۹ روز پس از اعلام رسمی (۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۵، سردشت).[5]

2. تعداد پیشمرگه‌های اعزامی بسیار اندک (کمتر از ۱۰۰ نفر در سال‌های اول).[6]

3. درگیری‌ها پراکنده و عمدتاً دفاعی.[7]

4. عقب‌نشینی سریع پس از واکنش سپاه.[8]

5. تلفات اندک رژیم، تلفات نسبتاً بالای پیشمرگه‌ها.[9]

6. ناتوانی در حفظ حتی یک کیلومتر مربع به‌عنوان منطقهٔ آزادشده.[10]

7. یازده سال پس از اعلام «ڕاسان»، این کمپین هیچ دستاورد سرزمینی، سیاسی یا تبلیغاتی پایدار در داخل ایران نداشت؛ تنها به چند عکس و فیلم محدود بسنده کرد – درست مانند کسی که «ڕاسان دەکات»: سروصدا می‌کند، ادای جنگ درمی‌آورد، اما ضربه‌ای نمی‌زند و عقب می‌کشد.[11]

8. تعدادی از عکسها و فیلمهای راسان به رسوایی فرهنگی و سیاسی ختم شدند. از جمله در یکی از این فیلمها پیشمرگه ای به نام "گرگولی" در سنگر آرزوی هماغوشی هەڤاڵی بێ‌گون(گریلای خانم) را فریاد می زند. بنگرید لینک زیر را...

https://www.facebook.com/watch/?v=1861027331480428

جعل معنایی «ڕاسان»: از طنز عامیانه تا نام قیام

واژهٔ «ڕاسان» پیش از ۱۳۹۴ دقیقاً به معنای «بلوف زدن، ادای جنگ درآوردن بدون عمل واقعی، نمایش قیام» به‌کار می‌رفت.[12] حزب دموکرات، که خود را مدافع زبان و فرهنگ کردی می‌داند، همین اصطلاح طنزآمیز و شناخته‌شده را گرفت و دقیقاً معنای ۱۸۰ درجهٔ مخالف به آن داد.[13] این جعل معنایی نه تنها تحریف زبان، بلکه طنز تلخ و خودافشاگرانهٔ تاریخی بود: حزبی که ادعای نمایندگی ملت کرد را دارد، حتی معنای یک واژهٔ روزمرهٔ همان ملت را نادیده گرفت یا نمی‌دانست.

تحلیل چهارسطحی واقعهٔ کیله‌شین

۱. زمان (Timing) درگیری دقیقاً دو هفته پیش از انتخابات حساس پارلمانی ترکیه (۷ ژوئن ۲۰۱۵) رخ داد. هر درگیری نظامی پ‌ک‌ک می‌توانست آرای HDP را کاهش دهد و مانع عبور از سد ۱۰ درصد شود؛ آرامش کامل برای پ‌ک‌ک حیاتی بود.

۲. مکان (Location) کیله‌شین؛ منطقه‌ای که ۲۵ سال پ‌ک‌ک به‌تنهایی در آن حکومت می‌کرد و همهٔ حملات ترکیه، ایران و بارزانی را دفع کرده بود. در حالی که مرز ایران و اقلیم بالغ بر پانصد (500)کیلومتر است، چرا تنها همین نقطهٔ حساس و تحت کنترل مطلق پ‌ک‌ک انتخاب شد؟ چرا تلویزیون روداو (وابسته به بارزانی) این بحران را به‌صورت جانب‌دارانه و گسترده پوشش می‌داد؟

۳. فرایند (Process) تنش از سال ۱۹۹۹ و دستگیری عبدالله اوجالان آغاز شد که موجی عظیم از همدلی مردم ڕۆژهەڵات با پ‌ک‌ک ایجاد کرد. حزب دموکرات، که کردستان ایران را قلمرو سنتی خود می‌دانست و در دههٔ ۱۳۶۰ جنگ‌های خونینی علیه کومله، خبات، سازمان پیکار و دیگران به راه انداخته بود (طولانی‌ترین آن جنگ پنج‌ساله با کومله؛ حدود ۹۰۰ کشته و بیش از ۲۰۰۰ زخمی)، از نفوذ روزافزون پ‌ک‌ک (تأسیس پژاک در ۲۰۰۴) دچار «عقدهٔ پ‌ک‌ک» شد و تبلیغات گسترده‌ای علیه آن به راه انداخت (تروریست خواندن، اتهام قاچاق مواد مخدر، بی‌اخلاقی جنسی و...

۴. عکس بزرگ (The Big Picture) در سال‌های ۲۰۱۱–۲۰۱۵ پ‌ک‌ک در هر چهار بخش کردستان پیروزی‌های بزرگ به‌دست آورد: آتش‌بس 2011 با ایران، ایجاد سه کانتون در روژاوا، مقاومت حماسی کوبانی، نجات شنگال از داعش، و نزدیک شدن به پیروزی انتخاباتی در ترکیه. این موفقیت‌ها برای سه بازیگر خطرناک بود:

* اردوغان (ترس از حزب دمکراتیک خلقها HDP

* مسعود بارزانی (ترس از تکرار تجربهٔ شنگال و از دست دادن انحصار)

* حزب دموکرات کردستان ایران (واهمهٔ عمیق از از دست دادن جایگاه تاریخی و پایگاه اجتماعی در روژهه‌لات)

هر سه می‌دانستند حزب دموکرات توان واقعی جنگ با ایران را ندارد، اما می‌تواند با حمایت بارزانی و ترکیه چند ده پیشمرگه را به کیله‌شین بفرستد تا پ‌ک‌ک را در تلهٔ «یا بکش یا کشته شو» بیندازد. سکوت کامل ایران در برابر این اقدام بارزانی و عدم هرگونه واکنش دیپلماتیک، بسیار سوال برانگیز است.[14]

طنز تلخ تاریخی و هشدار به آیندگان

در جریان فتنه کیله‌شین، حزب دموکرات کردستان (شاخهٔ خالد عزیزی) و دو شاخهٔ کومله (مهتدی و ایلخانی‌زاده) همگی از PDKI حمایت کردند؛ همان احزابی که در دههٔ ۱۳۶۰ قربانی جنگ‌های خونین و انحصارطلبی حزب دموکرات ایران شده بودند.[15]

تاریخ کردستان ایران فریاد می‌زند: هرگاه منافع حزبی و عشیره‌ای بر منافع ملی ترجیح داده شود، جنگهای برادرکشی و دگراندیش‌کشی تکرار خواهد شد. ترس اصلی حزب دموکرات، تکرار تجربهٔ کردستان سوریه در ایران است. در مدل خودمدیریتی دموکراتیک روژاوا، تعدد احزاب سیاسی حفظ می‌شود و تنها تعدد میلیشیاهای حزبی محدود می‌گردد – که دقیقاً به نفع مردم، دموکراسی و جلوگیری از جنگ داخلی است.

تا زمانی که مدل مافیایی–عشیره‌ای اقلیم کردستان را الگوی احزاب کلاسیک باشد و دشمنی با تجربهٔ دموکراسی رادیکال روژاوا تداوم داشته باشد، «ڕاسان»های نمایشی یکی پس از دیگری خواهند آمد و ملت کرد همچنان هزینهٔ سنگین این طنزهای تلخ تاریخی را خواهد پرداخت.

نتیجه‌گیری

واقعهٔ کیله‌شین نه آغاز قیام واقعی در ڕۆژهەڵات، بلکه بخشی از یک توطئهٔ مشترک اردوغان–بارزانی–حزب دموکرات کردستانِ ایران بود. هدف، ضربه تبلیغاتی به پ‌ک‌ک در آستانهٔ انتخابات ترکیه و حفظ جایگاه رو به زوال حزب دموکرات در روژهه‌لات بود، نه جنگ جدی علیه رژیم. اکنون یازده سال پس از «ڕاسان»، این کمپین به نماد بلوف سیاسی، خودافشاگری تاریخی و طنز تلخ تبدیل شده است.

منابع

]1[ (مناطق حفاظت‌شدهٔ مدیا)» «Medya Savunma Alanları، آرشیو رسمی وبسایت پ‌ک‌ک (pkk-online.com و آرشیوهای بعدی ANF News)، گزارش‌های سالانهٔ ۱۹۸۹–۲۰۱۵؛ همچنین گزارش مؤسسهٔ کردی پاریس (Institut Kurde de Paris) دربارهٔ کنترل پ‌ک‌ک بر مناطق مرزی، ۲۰۱۴.

[2] بیانیهٔ رسمی حزب دموکرات کردستان ایران (PDKI)، «کنگرهٔ ۱۵ و اعلام کمپین ڕاسان»، منتشرشده در وبسایت رسمی PDKI، ۲۶ فروردین ۱۳۹۴ (۱۵ آوریل ۲۰۱۵)؛ پوشش خبری توسط Rudaw و Kurdistan24.

[3] برنامهٔ اعلام‌شدهٔ «کمپین ڕاسان» در کنفرانس مطبوعاتی مصطفی هجری، کویه، ۱۵ آوریل ۲۰۱۵؛ منتشرشده در وبسایت PDKI و گزارش‌های همزمان Rudaw و BasNews.

[4] گزارش‌های متعدد دربارهٔ نفوذ اطلاعاتی در احزاب کرد ایران: Human Rights Watch (HRW), «Iran: Kurdish Political Prisoners at Risk»، ۲۰۱۰–۲۰۱۵؛ Amnesty International, «Iran: Assassinations of Kurdish Activists»، ۲۰۱۱–۲۰۱۵؛ گزارش FIDH و USIP دربارهٔ ترورهای هدفمند در اقلیم کردستان، ۱۹۹۱–۲۰۱۵.

[5] گزارش آژانس خبری کردپا (Kurdpa) و تلویزیون روداو (Rudaw)، «اولین درگیری مسلحانهٔ پیشمرگان راسان با سپاه»، ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۵ (۳ مه ۲۰۱۶)، سردشت.

[6] گزارش‌های داخلی PDKI (منتشرشده در نشریهٔ کوردستان و وبسایت رسمی) و گزارش‌های کردپا و Hengaw، ۲۰۱۵–۲۰۱۷؛ همچنین مقالهٔ Al-Monitor، «Kurdish PDKI resumes armed struggle in Iran»، نوشتهٔ Mahmut Bozarslan، ۲۰۱۶.

[7] گزارش‌های سازمان حقوق بشری هەنگاو (Hengaw) و کردپا دربارهٔ درگیری‌های پراکندهٔ سال ۲۰۱۶–۲۰۱۸.

[8] گزارش‌های میدانی هەنگاو و کردپا، ۲۰۱۶–۲۰۱۸؛ بیانیه‌های رسمی PDKI دربارهٔ عقب‌نشینی تاکتیکی.

[9] مقایسهٔ بیانیه‌های رسمی PDKI (لیست شهدا) و پاسخ‌های رسمی سپاه پاسداران و وزارت اطلاعات ایران، ۲۰۱۶–۲۰۲۰.

[10] گزارش تحلیلی سازمان حقوق بشر کردستان (KMMK)، «ده سال راسان: ارزیابی دستاوردها»، ۲۰۲۰.

[11] گزارش‌های میدانی و تحلیلی سال‌های ۲۰۲۴–۲۰۲۵ منتشرشده در رسانه‌های مستقل کردی (Kurdistan24، Hengaw، Kurdpa) و مقایسهٔ معنایی واژهٔ ڕاسان در گویش‌های جنوبی کردستان ایران.

[12] ایران کلباسی، فرهنگ واژگان گویش‌های کردی جنوبی، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۰؛ قادر فتاحی قاضی، فرهنگ کردی–فارسی مهابادی، ۱۳۴۸؛ آرشیو شفاهی پروژهٔ «زبان و فرهنگ عامهٔ مهاباد و بوکان»، ۲۰۰۸–۲۰۱۴؛ مجلهٔ ڕۆژ مهاباد، شمارهٔ ۱۲۷ (سال ۱۳۸۸)؛ مجلهٔ سیروان، شمارهٔ ویژهٔ طنز، ۲۰۱۱؛ آهنگ طنز گروه کمدی کەرگە، ۲۰۱۲.

[13] مصاحبهٔ مصطفی هجری با شبکهٔ تلویزیونی روداو (Rudaw TV)، مه ۲۰۱۵، آرشیو در یوتیوب و وبسایت روداو.

[14] اسناد جنگ داخلی اقلیم کردستان ۱۹۹۴–۱۹۹۸ (گزارش‌های UN و گزارش‌های داخلی KDP و PUK)؛ اسناد و خاطرات جنگ پنج‌سالهٔ کومله–حزب دموکرات ۱۳۶۳–۱۳۶۸، منتشرشده توسط کومله (رهبری انقلابی) و آرشیوهای شفاهی بازماندگان.

[15] آرشیو شفاهی بازماندگان دههٔ ۱۳۶۰ (پروژهٔ تاریخ شفاهی کومله و حزب دموکرات شاخهٔ خالد عزیزی)؛ اسناد داخلی کومله (سازمان انقلابی زحمتکشان کردستان ایران) و حزب دموکرات کردستان ایران (رهبری انقلابی)، ۱۹۸۴–۱۹۸۹.

جستجوی این وبلاگ

ئاسۆی ڕۆژهەڵات