ڕۆژی ٢٦ی خەرمانانی ٢٠٢٢ لە گۆڕستانی ئایچی سەقز بزووتنەوەی ژن، ژیان، ئازادی دەستی پێکرد. ئەم بزووتنەوەیە گەورەترین وەرچەرخانی مێژویی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و گشت ئێران تۆمار کرد. دەسکەوتەکانی ئەم بزووتنەوەیە بۆ گەلانی ئێران زیاترە لە کۆی گشت بزووتنەوەکانی ٤٣ ساڵ پێش خۆی.[1]

بزووتنەوەی ژن، ژیان، ئازادی لە نێوەرۆک دا چەپ، دادپەروەر، نێونەتەوەیی، ئاشتی خواز و بێ‌توندوتیژیە. رەوتی راستی سونەتی کوردستان(بە تایبەت حیزبی دێموکڕات) ئەم بزووتنەویەی وەک مەترسیەک دیت بۆ کەم بوونەوەی جەماوەری لایەنگریان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان. بۆیە لە یەکەم ڕۆژ ڕا هەموو توانای خۆیان دژی ئەم بزووتنەوەیە وەگەڕ خست.

دوشمنایەتی شۆڕشی"ژن ژیان ئازادی" لە شەش قۆناغ دا:

A. دوشمنکاری کورد و ئێرانی- ڕۆژی ٢٦ی خەرمانانی ١٤٠١ لە سەر گۆڕستانی ئایچی سەقز لایەنگرانی کوردایەتی دیوەخان نە تەنیا دەنگی خۆیان تێکەڵی جەماوەر نەکرد بۆ گوتنەوەی دروشمی "ژن ژیان ئازدی" ، بەڵکە بۆ لابردن یان کەم ڕەنگ کردنەوەی ئەم دروشمە، دروشمێکی ئابڕووبەرانە و پڕ لە دووبەرەکی و دوشمنکاریان دەگووتەوە: "داگیرکەری ئێرانی، قاتڵی ژینامانی" بڕوانە ئەم لینکە: https://youtu.be/MlGhuPdrqD8?si=GhuzO9VZ9WmclTGG

ویستیان بەم دروشمە کورد لە گەلانی دیکەی ئێران داببڕن. بەڵام گەلانی ئێران بە خوێنی خۆیان برایەتیان بۆ کورد سەلماند و پیلانی دوشمنایەتی گەلان پوچەڵ کرایەوە.[2]

B. گۆڕینی دروشمی "ژن، ژیان، ئازادی"- ویستیان لە ڕێگای هەندێک مێدیا و پەیجی سێبەریان بیگۆڕن و بیکەن بە " ژینا، کوردستان، ئازادی" بەڵام سەری نەگرت. بۆ نمونە بڕوانە ئەم پەیجەی سێبەری دێموکڕاتەکان بە ناوی "کوردانە"

C. لۆمپەنیسمی سیاسی- دوای شکستیان لە گۆڕین یان کەمڕەنگکردنی دروشمی "ژن، ژیان، ئازادی" لە ڕێگای لۆمپەنیسمی سیاسی هاتنە مەیدانی عەوامفریوی بۆ ناشیرین کردنی خوڵقێنەران و پێشەنگانی بزوتنەوەی "ژن، ژیان ئازادی"

چەند کۆنەساواکی و جاسوسی وەک "حامید گەوهەری" و "عەلی جەوانمەردی"[3] ڕاسپێردران تا شایەعەیێک بڵاو بکەنەوە و بڵێن جەماعەتی قەندیل هێزێکی خۆیان ناردۆتە پاڵ هێزەکانی دژە شۆڕشی ئێران بۆ سەرکوتی شۆڕشی "ژن ژیان ئازادی".[4] بەڵام بێجگە لە کەسانی گەوج و نەفام و مریدەکانی خۆیان کەس باوەڕی پێ‌نەکردن.

D. وتاری تەفزیۆنی- ڕێبەرەکانیان(خالید عەزیزی، حەسەن شەڕەفی، مستەفا هیجری و...) لە وتاری تەلەفزیۆنی دا وتیان ئەم دروشمە لە پێشدا هی ئێمە بوە.[5]

پێیان وابوو “ژن، ژیان، ئازادی” وەک ئافتاوە کاڵایەکی مادیە و دەتوانن بیدزن و تاراتی پێ بکەن. بەڵام لە جیاتی تارات زوڕنایان پێ لێدا، ئەویش لە کونی گەورەی ڕا.

دیتیان ئیدعای خاوەندارێتی “ژن، ژیان، ئازادی” بێ بەڵگە قبوڵ ناکرێ. دیوانی هەموو شاعیرەکانیان پشکنی بەڵام بە غەیری قژ، لێو،مەمک، سینگ، سمت، کوڵمە، لەنجە و لار، چاوی خومار، کەمەری باریکی ژنان هیچیان بۆ ساغ نەبۆوە.

لە مێژووی زارەکی دا هیچ بەیت و بالۆرەی کوردی نەما کە نەیپشکنن، بەڵام بە غەیری وتە بەناوبانگەکەی مەلا مستە فا بارزانی هیچیان نەدۆزیەوە کە تێڕوانین و فەرهەنگی کوردایەتی دیوەخان سەبارەت بە جێگە و پێگەی ژن نیشان دەدات.

مەلا مستەفا وتبوی:"ژن دەبی دەفرێ خۆ بشوا، شێوێ خۆ لێنێ، زارۆکێ خۆ مەزن بکا، نانێ خۆ بکا و گانێ خۆ بدا"

بە نێو ٤٢ ساڵ ئاڕشیوی ڕادیۆی حیزبەکانیان دا گەڕان. دیتیان یەک جاریش دەکاریان نەهێناوە.

ئاڕشیوی گشت تەلەفزیۆن ، گۆڤار، مانگنامە، ساڵنامە، وێبلاگ و وێبسایتی حیزبیان پشکنی، بەڵام دەستبەتاڵتر لە پێشو گەڕانەوە.

وتیان لە ساڵی ١٩٤٦ لە سەردەمی کۆماری مەهاباد دا یەکیەتی یایان(یەکیەتی ژنان) دامەزراوە.

بەڵام لە ڕاستی دا یەکیەتی یایانی مەهاباد لاسایی کردنەوەیەکی ناشیانە لە کۆماری ئازەربایجان بوە و خاوەنی هیچ تیۆری و فەلسەفەیێکی یەکسانی خوازانە و دێموکڕاتیک نەبوە. بۆ ئاگاداری زیاتر بڕوانە بیرەوەریەکانی بەڕێز کوبڕا عەزیمی ئەندامی ئەم یەکیەتیە.[6]

وتیان لە ناو کورد دا ژن هەمیشە ئازاد بوە. کورد شایی ڕەشبەڵکی هەبوە، ڕەدو کەوتن بۆ ئازادی ژن هەر هەبوە.

بەڵام دیتیان خەڵک لەبیریان ماوە کە مەلا مستەفا باوکی کوردایەتی دیوەخان لەشۆڕشی چاردە ساڵەی دژی ئیسلاحی زەوی(١٩٦١تا ١٩٧٥)، شایی ڕەشبەڵەکی قاچاغ کردبو و بۆ ڕەدووکەوتنیش سزای کوشتنی دانابو.

دوایە وتیان پێشمەرگەی ژنمان هەبوە. بەڵام مێژوو شاهیدە کە نەک هەر پێشمەرگەی ژنیان نەبوە، بەڵکو مێژویەکی ڕەشیان سەبارەت بە پێشمەرگەی ژن هەیە. بۆ نموونە بڕوانە ڕووداوی مەرگەوەڕی ورمێ لە ساڵی پاییزی ١٩٨٥ دا.

مەرگەوەڕی ورمێ

ساڵی ١٩٨٥ لە مەرگەوەڕی ورمێ کاتێک بیست پێشمەرگەی کۆمەڵەیان لە خەو دا کوشت و سێزدەی برینداریشیان بە ئەسیری ئێعدام کردن، دوایە بە نۆبە دەستدرێژی سێکسیان کردە سەر جەنازەی کچە پێشمەرگەکانی کۆمەڵە بە ناوەکانی: خ. ئەحمەدی لە دایکبووی نەغەدە، م.مودەڕەسی و ن.حەسەنخاڵی لە دایک بووی مەهاباد.

لە ئاخری دا پەنایان هێنا بۆ دیوانی شاعیرە دەرکراوەکەی پێشویان مامۆستا هێمنی نەمر. وتیان هێمن ئەو کات کە ئەندامی حیزبی دێموکڕات بوە، لە دوو بڕگە شێعری "یادگاری شیرین" دا سێ وشەی "ژن، ئازاد، ژین" ی دەکار هێناوە:[7]

"با هەزار (زێ) و (گادەر) و (لاوێن)ی ڕوونیشمان هەبێ

تاکوو ژن ئازاد نەبێ، سەرچــــــــــــــاوەکەی ژین لیخنه

پێیان وابو دەتوانن فیلێک لە ناو فینجانێک دا بشارنەوە و کاری دەیان ساڵ مەکتەبێکی گەورەی فکری، فەلسەفی و کۆمەڵایەتی لە ناو دێڕێک شێعر دا ون بکەن. نەیانزانی ئێستا خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان وەک چل ساڵ لەوەپێش نەماون. گەرچی خۆیان کە هەر لە خەونی ئاغایەتی چل ساڵ لەوە پێش‌دا دەژین. پێیان وابو خەڵک لەبیریان نەماوە کە ئاغایانی دێموکڕات بە تاوانی پێشکەوتنخوازی و جیابیری مامۆستا هێمنیان ناو نابوو"پێرە جاش" و ساڵی ١٩٨٠ لە گوندی دۆڵەتووی سەردەشت زیندانیان کردبوو . لە توانای مێشکی خێڵی درۆی کوردایەتی دا نیە لە مانا، جەوهەر، ناوەرۆک، فەلسەفەی “ژن، ژیان، ئازادی” تێبگات.[8]

E. سوننەکڕات کردنی شۆڕشی "ژن،ژیان،ئازادی"- هەوڵیان دا بە تێکەڵ کردنی ئیسلامی سیاسی سووننەی بناژۆخواز ئەم شۆڕشە لە ماهیەتی چەپ،نوێخوازو دادپەروەرانەی بەتاڵ بکەن.

دێموکڕاتەکان لەگەڵ ئیسلامگەرایانی سیاسی سوننەی ناوچە سوننەنشینەکانی کوردستان یەکیان گرت تا هاوسەنگی هێز بە قازانجی خۆیان بگۆڕن. لەم ڕێبازە دا کۆبوونەوە و وتارەکانی ئیسلامگەرایانی سوننەیان بەشێوەیەکی زۆر فراوان لە تەلەڤیزیۆن و میدیاکانی خۆیان بڵاوکرانەوە. "حیزبی دێموکڕاتی کوردستانی ئێران" بە یەکیەتی لە گەڵ "ئیسلامیەکان" بە کردەوە خۆی کردە "حیزبی سوننەکڕاتی کوردستانی ئێران"

سکرین‌شاتی بەشێک لە پۆستەکانی عەلی جەوانمەردی کە یەکیەتی دوو ڕەوتی ڕاستی سوننەتی کوردستان(کوردایەتی سوننەتی و ئیسلامی سیاسی سوونی) لە بەرامبەر بزووتنەوەی "ژن، ژیان، ئازادی" نیشان دەدات.(خەزەڵوەری ١٤٠١بەرانبەر بە ٢٠٢٢ی زایینی)

F. لە خوێن گەوزاندنی بزووتنەوەی"ژن ژیان ئازادی"

لە ماوەی مانگی یەکەمی بزووتنەوەی"ژن ژیان ئازادی" لە گشت بوارەکانی دوشمنایەتی گەلان، گۆڕینی دروشم، سوننەکڕات کردن، لۆمپەنیسمی سیاسی و عەوامفریوی بۆ ناشیرین کردنی خوڵقێنەران و پێشەنگانی "ژن، ژیان ئازادی" شکستیان خوارد. دوایە هەموو توانای ئیعلامی و حیزبیان خستە گەڕ بۆ لە خوێن گەوزاندنی بزووتنەوەی"ژن ژیان ئازادی"[9]

ئاغایانی کوردایەتی بە هاندانی جەماوەری ناڕازی بەرەو ئاور تێبەردانی بانک، شوێنە دەوڵەتیەکان و ماڵی بەسیجیە نێوخۆییەکان، بزووتنەوەکەیان خستە قۆناغی خوێنڕێژی و سەدان لاوی کوردیان بە کوشت دا. ئێستا ئەگەر بڕوانینە کێلی ئەم لاوانە دەبینین ڕێکەوتی شەهیدبونی زۆرینەی نزیک بە تەواویان دەگەڕێتەوە بۆ چل ڕۆژ دوای دەسپێکی شۆڕشی "ژن، ژیان،ئازادی"

بۆ نموونە نووسەری ئەم ئەم تێکستە سەردانی گۆڕی ئەم قوڕبانیانەی کردوە لە گۆڕستانی مەهاباد. ئەنجامی خوێندنەوەی نوسراوەی سەر کێلەکان نیشانی‌دا ڕێکەوتی شەهید بوونیان لە ٤ تا ٢٧ی خەزەڵوەری ١٤٠١ دایە. ئەگەر بڕوانین بۆ پەیجەکانی سێبەری دێموکڕاتەکانی وەک عەلی جەوانمەردی، دەبینین کە زۆرترین هاندانی توند و تیژی و تەنانەت چۆنیەتی شەڕ و سوتاندن و ... لەم دو حەوتویە دا بەرێوە چوە.

لە ئاکامی ئەم ئاژاوە و فیتنەگێڕیانە تەنیا لە چوار شاری مەهاباد، شنۆ، بۆکان و پیرانشار ٤٧ لاوی ئازادیخوازی کورد گیانیان لە دەست دا.[10] شەڕ و توند و تیژی لە ڕادە بەدەری بەشێک لە شارەکانی کوردستان بوو بە هۆکاری ترسانی گەلانی دیکەی ئێرانی لە جیاخوازی کوردەکان. لە ئاکام دا زۆربەی گەلانی دیکەی ئێرانی پابەندی یەکیەتی خاکی ئێران لە شۆڕش دابڕان.

سکرین‌شاتی بەشێک لە پۆستەکانی عەلی جەوانمەردی بۆ لە خوێن گەوزاندنی بزووتنەوەی"ژن ژیان ئازادی" ( لە مانگی گەڵاڕێزانی ١٤٠١)

لە ڕاستی دا هەرچی دەسکەوتی ئەم شۆڕشەیە، بەرهەمی خەباتی نافەرمانی مەدەنی و بێ‌توند و تیژی جەماوەری ملیۆنی گەلانی ئێران، بە تایبەت ژنان، لاوان، قوتابی و دانشجویانە . بە دڵنیایی ئەگەر شۆڕشی “ژن، ژیان، ئازادی” بێ توند و تیژی بچۆبایە پێش، تەمەنی درێژتر و دەسکەوتەکانی زۆر زیاتر دەبوون.

لە توانای مێشکی خێڵی درۆی کوردایەتی دا نیە لە مانا، جەوهەر، ناوەرۆک، فەلسەفەی "ژن، ژیان، ئازادی" تێبگا. لایان وابوو "ژن، ژیان، ئازادی" وەک ئافتاوە کاڵایەکی مادیە و دەتوانن بیدزن و تاراتی پێ بکەن. بەڵام لە جیاتی تارات زوڕنایان پێ لێدا، ئەویش لە کونی گەورەی ڕا...

ئێستاش نایانهەوێ بزانن کە "ژن، ژیان، ئازادی" دروشمێکی بێ نێوەرۆک نیە. ڕێبازە، نوێ بوونەوەیە، رێنێسانسە، پچکڕاندنی کۆت و بەندی کۆیلایەتی، دەرەبەگایەتی و بەرماوخۆریە.

ئەگەر ڕاست دەکەن، لێی تێدەگەن، بڕوایان پێی هەیە وتوانای بەرزەفڕیان هەیە، با لە ژیانی خۆیان دا دەکاری بێنن. با لە ڕێبەرایەتیاکانیان دا هاوسەرۆکایەتی ژن و پیاو پێک بێنن. مافی بەرابەر بدەن بە هاوژینەکانیان.

با بەرنامەی ڕادوێ و تەلێویزیۆنەکانیان بە چەند ئایەتێک لە یەکسانی مافی ژن و پیاو دەست پێ بکەن. یان لانی کەم ئەم چەند ئایەتەی قوڕئانی پیرۆز بە دەنگی زووڵاڵی ژنێک پێشکێشی گوێگرانیان بکەن!

بەڵام نێرسالارانی چەقبەستوو لە سەدەکانی ناوەڕاست، ئێستاش هەموو گیانی ژن بە عەورەت دەبینن. بە دەنگی گەرم و دڵنەوازی ژنان هەستی سێکسیان تەحریک دەبێ.

ئازادی ژن هەموو سەنگەرەکانی کۆیلایەتی مرۆڤ دەڕوخێنێ و جێگایەک ناهێڵيتەوە بۆ کۆیلە بوونی مرۆڤ. چونکە ژنی ئازاد نەوەیەکی هۆشیار بەرهەم دەهێنێت. نێرسالارانی پاشماوەی دەرەبەگایەتی لە نێو کۆمەڵگەیەکی هۆشیاردا جێگەیان نابێتەوە.

بەسیجیە ناوخۆیەکانی کوردستان لە مانگی یەکەمی شۆڕشی "ژن ژیان ئازادی" دا بێ‌لایەن مابوونەوە. بەڵام نێرسالارانی دێموکڕات بە ئاور تێبەردانی چەند ماڵی بەسیجی و نمایشی دەرپێی ژنەکانیان، بوونە هۆکاری ئەوەی بەشێک لە بەسیجیەکان بچنە پاڵ هێزەکانی دژە شۆڕش بۆ سەرکوتی جەماوەر.

پێگەی ژن لە سیستەمی کوردایەتی دیوەخان دا

بەرەی کوردایەتی دیوەخان نە تەنیا داهێنەری فەلسەفە و دروشمی ژن ژیان ئازادی نەبوون، بەڵکە لەم شۆڕشە دا ڕۆڵی تێکدەری و گێرە شێوێنیان گێڕا.

حیزبەکانی کوردایەتی لە سەردەمی فیۆدالیزم دا دروست بوون. زۆربەی سەرکردەکانیان ئاغاوات، شێخ و ئاغازادە بوون.

بە پێچەوانەی سروشتی پێشکەوتنخوازانەی دروشمی "ژن، ژیان، ئازادی" جێگای ژن لە کەلتوری فیۆداڵی دا نزمترە لە پیاو و نزیکە لە ئاژەڵ.

لە دونیای فیۆداڵی ڕابردوو دا گەورەترین ئازایەتی ئەوە بوە کە جلی ژێرەوەی ژنێکی ڕکابەر بە تاڵان بگری نیشانی خەڵکی بدەی.

لایەنگران و هەڵسووڕاوانی مەیدانی کوردایەتی دیوەخان لە خەزەڵوەری ٢٠٢٢ لە گەرمەی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی دا، لە مەهاباد هێرشیان کردە سەر ماڵی چند چەکداری خۆجێیی دەوڵەت کە ماڵیان لە ناو خەڵکی ئاسایی دابوو و خۆیان لە ماڵ نەبوون.

قارەمانانی کوردایەتی ئاوریان لەم ماڵە بێدیفاعانە بەردا کە تەنیا ژن و منداڵی تێدا بوو. تەنانەت ژن و منداڵی یەکێک لەو ماڵانە شانسیان هێنا کە جیرانێکی باشیان هەبوو. لە خوارەوە ڕا ماڵەکەیان ئاور درابوو، بنەماڵەی جیرانەکەیان چووبونە سەربانەکەیان و لە وێڕا هەڵیانکێشابوون بۆ سەرێ و هێنابویانن بۆ ناو ماڵی خۆیان و پارزگاریان لێکردبوون.

بیهێنە بەرچاوت ئەگەر ئەم ژن و منداڵە لە ئاوری کوردایەتی دا سوتابان، چارەنوسیی ئابڕووی کورد و شۆڕشی ژن ژیان ئازادی چی لێدەهاتەوە؟ بە دڵنیایی ئابڕوویەک بۆ کورد نەدەمایەوە. زۆر خراپتر لە شەڕی نەغەدەی ١٩٧٩ لە سەر کورد گران دەکەوت. پاڵەوانەکانی کوردایەتی لە هێرشی قارەمانانەیان بۆ سەر ماڵەکان دەرپێی ژنەکانیان بە تاڵان دەبردن و وێنەی یادگاریان پێوە دەکێشا...

ئەم کردەوە قێزەونانە، وەبیرهێنەرەوەی ئاکارەکانی کوردایەتی دێموکڕاتەکانە لە گوندەکانی مەنگوڕایەتی دەوروبەری مەهاباد.

بەهاری ١٩٧٩ی لە سەردەمی سەرکردایەتیی دوکتور قاسملو دا،جلوبەرگی ژن و تارای بووکیان دەخستە سەر پیران و گەورە پیاوانی تایفەکانی مەنگوڕ بە کەر و تراکتۆر لە نێوان گوندەکاندا دەیانگێڕان.

ئەم کردەوانە بوونە هۆی ئەوەی کە تایفەکانی مەنگوڕ لە گوندەکانی خۆیانەوە ڕوو لە شارەکانی مەهاباد و پیرانشار بکەن و ببنە دووهەمین هێزی کوردی کۆماری ئیسلامی لە کوردستان.

پێش مەنگوڕەکان، قیادەی موەقەتی پارتی دێموکڕاتی کوردستانی ئێراق بە سەرۆکایەتی مەسعوود بارزانی، مەقامی یەکەم هێزی پیادەی بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی حکومەتی تازە دامەزراوی کۆماری ئیسلامی بەدەستهێنابوو. بڕوانە بۆ کتێبی "خیانەتەکانی قیادە مووقت بە نەتەوەی کورد" نوسینی دوکتور قاسملو- عەبدوڵا حەسەن زادە https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2012090109435334932&amplng=14

جەماعەتی کوردایەتی دیوەخان بە تێکەڵاو کردنی ئەدەبیاتی ناحەز و ناساز لە گەڵ دروشمی "ژن ژیان ئازادی" ئەم دروشمەیان تا ئاستی باڵای کورتی خۆیان دابەزاند. وەک:

ژن ژیان ئازادی* جاش بەسە گەوادی

تا جاشێک بمێنێ* گەوادی هەر دەمێنێ

کێشەی کور حیجاب نیە* خاکەکەی ئازاد نیە

داگیرکەری ئێرانی* قاتڵی ژینامانی

جەماعەتی کوردایەتی دیوەخان بە تێکەڵاو کردنی دروشمی ناحەز و ناساز لە گەڵ دروشمی "ژن ژیان ئازادی" ئەم دروشمەیان تا ئاستی باڵای کورتی خۆیان هێنایە خوار.

زۆربەی بەسیجییە خۆجێیەکان تا مانگێک دوای دەسپێکرانی شۆڕشی "ژن ژیان ئازادی" بێلایەن مابوونەوە. بەڵام دوایە لە دەژکردەوە بە کردارە ناحەزەکانی کوردایەتی دیوەخان ڕێگایەکی دیکەیان هەڵبژارد.

جەماعەتی کوردایەتی بەهۆی سروشتی پێش مۆدێرنیتەیان هەرگیز ناتوانن و نایانەوێت بزانن کە "ژن ژیان ئازادی" مانیفێستی نوێبوونەوە، ڕێنێسانس، ئازادی و بەرابەریە. ژنیش سەنتەری تێکۆشانی ئەم ئامانجانەیە.

بە تاڵان بردنی جلی ژێرەوەی ژنی ڕکابەر نە تەنیا نیشانەی ئازایەتی نییە، بەڵکو نیشانەی نەفامی، ترسنۆکی و درێژەدان بە کولتووری فیۆداڵیە. لە جیهانبینی "ژن ژیان ئازادی" دا هیچ جیاوازیەک نابینڕێت لە نێوان دایکی چەکدارێکی دەوڵەت یان دایکی ڕکابەرێکی دەوڵەت و دەسەڵات.

سیمبولەکان و درووشمەکان ئەگەر وەک جیهانبینی و باوەر بێنە ناو پەروەردە، لە هەس و کەوتی ئەندامان و لایەنگران دا دەبن بە کردار. بەڵام ئەگەر وەک ئامرازێک بۆ بەدەستهینانی ئیمتیاز و خوگونجاندن دەکار بێن، هیچ ئاڵوگۆڕێک لە کرداریان دا دروست ناکەن.

ژن ژیان ئازادی بە بی تیپەراندنی کولتوری بارەگا و دیوەخان و بە بی گرینگی پیدان بە مافی ژن و ژینگەپاریزی نابیتە ئیستراتیژی هیچ حزبیک و هەر وەکوو تاکتیک بو خۆ گونجاندن لە گەل سەردەم و بەدەستهینانی دەسکەوتی حزبی دەمینیتەوە.

کێچ و فشار خوێن؟!

کیسەڵ و بەرزەفڕی؟!

تاژی و باربەری؟!

دەرەبەگ و بەرابەری؟!

سوننەکڕات و ژن، ژیان، ئازادی؟!

پرسیارەکانی قوتابخانەی کوردایەتی

ئاغاکەت بێگانە بێ، یان کورد زمان؟

شەپی بێگانە خۆشترە یان شەپی کوردی؟

پدەر سەگ باشترە، یان سەگباب؟

"کۆت و شەڵوار پۆش" ماڵت بخوا، یان "ڕانک و چۆغە پۆش"؟

زیندانبانەکەت بێگانە بێ، یان کورد زمانی نۆکەری بێگانە؟

زاڵمی بێگانە باشترە یان زاڵمی کورد؟

دزی دەرەکی باشترە یان دزی خۆماڵی ؟

گورگی کەژ و کێو بتخوا، یان گورگی خۆماڵی؟

سەرت لە بن پۆتینی بێگانە دا بێ، یان کەڵاشی کوردی؟

https://youtu.be/oyPcDIUb2pI?si=qIDJBzH6x117haok

کوردی ڕۆژهەڵات لە نێوان دوو ستەمکار

چارەنووسی خەڵکی کورد لە نێوان دەوڵەت-نەتەوەی حاکم و حیزبی کوردایەتی دا وەک داستانی دێوەرە(چەرچی) و جەردەی شێعرە بەرزەکەی عەبدوڵا پەشێوە.

ئەم کوردانەی بۆ ڕزگار بوون لە بارەبەری جەردەی بێگانە، دەچنە بن باری کوردایەتی دەرەبەگی خۆماڵی، لە نێوەرۆک و پەیامی عەبدوڵا پەشێو حاڵی نەبوون و لە ئاکام دا ڕادەی وشیاری و شعوریان لە کەرەکەی پەشێو نزمترە عەبدوڵا پەشێو کوردایەتی نوێ فێئۆداڵی ئاوا وێنا دەکات:

دێوەره و که‌ر (دێوەره= چەرچی)[11]

دێوەرەیه‌ک به سواری که‌ر

ڕێیه‌کی دووری گرته به‌ر

نه‌یهێڵا که‌ر بدا بێنێ

تا ڕێیان که‌وته بژوێنێ

که‌ر که بینیی وا له‌و ناوە

گیاوگۆڵ سه‌ری پێوەناوە

میوانی گه‌ورەی سروشته

نه خێو، نه باری له پشته

به زەڕەزەڕ، به غارەغار

دنیای هه‌موو کردە به‌هار

لەپڕ خاوەن که‌ری زۆرزان

هه‌ستی کرد وا له‌ودیو ته‌لان

هه‌را و هۆریا و دەنگه‌دەنگه

ئیتر زانیی کاری له‌نگه

گوتی: که‌ره گیان، گوێ گرە

ئه‌و دەنگه دەنگی ڕێگرە

هه‌تا زووە با بارت که‌م

له ڕێگران ڕزگارت کە‌م

کەر دایه قاقای پێکه‌نین...

گوتی: قوربان، هاوڕێی شیرین

بارەکه‌ی من له خۆت بار که

هه‌تا زووە خۆت ڕزگار کە

که من که‌ر بم، بارەبه‌ر بم

کورتان له پشت، هه‌شبه‌سه‌ر بم

فه‌رقی چییه؟ دەرد هه‌ر دەردە

'که‌ری تۆ بم، یا هی جه‌ردە

ئایا جەماوەری ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕێگا دەدەن تەجروبەی تاڵ و تاریکی باشور بگوازرێتەوە ڕۆژهەڵات و ستەمکاری کورد جێگای ستەمکاری فارس، تورک و عەڕەب بگرێتەوە؟ ئاغایانی کوردایەتی دیوەخان لە سەر ئەو باوەڕەن کە ڕۆژهەڵات ئەزمونێکی لە ٣4 ساڵ ستەمکاری کوردایەتی باشوور وەرنەگرتوە و ئاسۆی ڕوانینی کورتترە لە جیهانبینی کەرەکەی عەبدوڵا پەشێو. نازانن لەم ساڵانە دا دا گەشەی فکر و ڕووناکبیری کوردی ڕۆژهەڵات گەییشتۆتە ئاستێکی زۆر بەرز.

ئیستڕاتژی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بۆ پاراستنی زێد و نیشتمان

مادام کە خەونەکانی دوێنێ واقعیەتەکانی ئەمڕۆن، دەکرێ خەونەکانی ئەمڕۆش ببنە واقعیەتەکانی سبەینێ

تا سەد ساڵ لەوە پێش ماشێن، تەیارە، ڕادیۆ، تەلەویزیۆن، ماهوارە، ئینتێرنێت، هەڵوەشانەوەی سیستەمی ئاغا و ڕەعیەتی، خوێندەواری گشتی، زانکۆ، موبایلی زیرەک و ... خەون و خەیاڵ بوون. بەڵام ئەمڕۆ بوونەتە ئەمری واقیع.

ئەگەر پارێزگاری نیشتمان و بونیادنانی دواڕۆژێکی ڕوون و جوانتر بکەینە خەونی ئەمڕۆمان. مناڵەکانمان دونیای جوانی خۆیان لە نیشتمانەکەیان دا دەبیننەوە، نەک لە ئاوارەیی و هەڵوەدایی هەندەران دا.

بە پێچەوانەی گەلانی گەوج و نائاگا، گەلی وشیار دەتوانێ لە مەترسی دەرفەت بخوڵقێنێ. کوردی ڕۆژهەڵاتیش دەتوانێ بە عەقڵی سەردەمیانە، ئیستڕاتژی واقعبینانە و پراگماتیستی(عملگرایانە) خەونە ئینسانیەکانی لە گەڵ گەلانی هاوچارەنوسی خۆی بکاتە واقعیەتەکانی سبەینێ.

ئێستا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاوسە(دوو گیانە) بەڵام با چاوەڕوانی لە دایک بوونی کۆرپەی ئازادی و بەختەوەری نەبین.

دەستێوەردانە ئیمپریالیستییەکان بونەتە هۆی ڕوخانی هێڵی فەرمانڕەواییە ستەمکارییە کلاسیکییەکان، سیاسەتی گشتی ئیمپریالیزم لەسەر تێکدانی وڵاتە گەورەکانی وەک لیبیا، عێراق، سووریا، ئێران و... دانراوە.

ئامرازەکان و ئەنجامەکانی ئەم سیاسەتە، لە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ڕێڕەوە ڕەگەزی و ئایینییەکانی ناوچە دا دەبینرێن.

هەر کاتێک ئێران تووشی بۆشایی دەسەڵات بێت، پانتورکیزم دەتوانێت بکرێتە ئامرازێکی بەهێز و ئاسان بۆ دەستێوەردانی دەرەکی.

تورکیا لە قوبرسەوە تا ئێران و ئاسیای ناوەڕاستی دەوێت. سیاسەتی تەبلیغی پانتورک ئەوەیە کە فارسەکان، کوردەکان، ئەرمەنییەکان و یۆنانییەکان وەکو دوژمن،شەیتان و داگیرکەر بە جەماوەری شوێنکەوتویان بناسێنن. تاکو بتوانن بە پشتگیری چەک و پارەی دەرەکی و بەدەستی گەنجە بێ‌خەبەر و هاندەرەکانی یاریگا و شەقامەکان، ئەو ڕەگەز و نەتەوانە کۆمەڵکوژ یان ئاوارە بکەن.

پانتورکیسمی ئەردۆغانی ئەمڕۆ لە ماهیەت و ئامانج دا هاوشێوەی نازیسمی هیتلێری سەدەی ڕابردوویە. هێچ ڕێگا حەلێکی ئاشتیانە بۆ پێکەوە ژیانی گەلان، دراوسێکان و کەلتورە جیاوازەکان قەبووڵ ناکات.

گفتوگۆکردن لەگەڵ پانتورک هیچ سوودێکی نییە. تەنها ڕێگا ناساندن و ئاشکرا کردنی ماهیەت و ئامانجەکانیانە بە کورد، ئازەری و گەلانی دیکەی ئێرانە. لەم ئەرکە دا ئازەریەکانی ئاشتی خواز، سەربەخۆ، دادپەروەر و ئیسلاح خواز دەتوانن یار و یاوەری کورد و گەلانی دیکەی پابەندی یەکیەتی خاکی ئێران بن. وەک ستارخان و باقرخان لە شۆڕشی مەشروتە دا.

ناوی کوردی لە ناو فارس و ئێرانیەکان دا

لە تورکیا ناوی کوردی وەک زۆربەی ناسنامە و کەلەپوری کوردی بە دزێو و ناحەز دەبینن و بۆ ناونانی مناڵەکانیان دەکاری ناهێنن. زۆرینەی عەڕەبەکانی سوریا و ئێراق گەرچی دوشمنایەتی زمان و کەلتوری کورد ناکەن، بەڵام ناوی کوردی لە سەر مناڵەکانیان دانانێن. بەڵام فارس و گەلانی دیکەی ئێرانی بە ئیشقەوە ناوی جوانی کوردی دەخەنە سەر مناڵەکانیان. ئێستا لە تاران و گشت شارەکانی ئێران سەدان هەزار ناوی شیرین و جوانی کوردی دەبینین.

وەک: ڕوناک، ڕۆژین، ژینا، ڕۆژمان، شیلان، ژین، هانا، چنور، آوین، روژین، دلنیا، کەژاڵ، باران، هانا، زانیار، سیروان، اردلان، هورامان، هیوا، چیا، ژیان، ئاسۆ...

دوو وێنە لە یەک تابڵۆ دا- پێش خوێندنەوەی درێژەی وتارەکە سرنجێک بدە ئەم دوو وێنەیە.↑↑

وێنەی(سکرینشات) دوو پەیجی فەیسبوکی ئێرانی و باسنیوزی باشوری کوردستان سەبارەت بە قامچیلێدانی کچەکوردێکی ئازا و ئازادیخوازی دانیشتووی تاران.[12]

لە ژێر هەر یەک لەم دوو پەیجانە دا "وەک مشتێ لە خەروارێ" کۆمێنتی بەشێک لە خوێنەرەکانیان دانراوە کە نیشاندەری کەلتور، ڕادەی سەقافەت، ڕووناکبیری، هەست و عاتیفەی مرۆڤایەتیە لە هەر یەک لەم دوو کۆمەڵگایە دا.

زیاتر لە ٩٥%ی خوێنەرانی باسنیوزی باشوری کوردستان دەستخۆشیان لە قامچیوەشێن کردوە. بە پێچەوانەی باشور تەواوی خوێنەرانی ئێرانی هاوسۆزی کچە کوردەکەن و بێزاری توندیان نواندوە بەرانبەر بە قامچیلێدەران.

پرسیارێک لە خوێنەری بەڕێز: تۆ لە گەڵ کامیان دەتوانی بژی؟

١- کوردی مێشک برشاوی و ئاخندراو بە کۆنەپەرەستی لە نەوعی خوێنەرانی باسنیوزی باشوری کوردستان

٢- گەلانی ئێرانی هاودڵ،هاودەرد وهاوسۆزی کوردی پێشکەوتنخواز

جوابی بەشێک لە خوێنەران ئەوەیە: "هیچیان" بەڵام کوردایەتی دیوەخان لە هەر شوێنێک بگاتە دەسەڵات، فەرهەنگی خەڵک تا ئاستی باڵای کورتی خۆی دادەبەزێنێ. ئەزمونی ٣٤ ساڵەی دەسەڵاتی کوردایەتی باشور ئەم ڕاستیە تاڵەی بە ڕوونی نیشان داوە. "تجربه را تجربه کردن خطاست"

قەرەباغ- دووپات بوونەوەی مێژووی دەرکرانی ئەرمەنی لە ماڵ و زێدی خۆیان دوای ١٠٥ ساڵ

کوردی ڕۆژهەڵات و دایکی نیشتمان

گرینگترین نیازی هەر گەلێک نیشتمانەکەیەتی. مێژووی سەد ساڵی ڕابردووی کورد و گەلانی جیهان نیشانی داوە کە نەتەوکان دەتواننن بێ دەوڵەت بژین، بەڵام بێ خاک و نیشتمان لە ماوەی دوو تا سێ نەسل(٥٠ تا ٧٥ ساڵ) دا دەتوێنەوە و دەمرن.

نەتیجە دەگرین بە پێچەوانەی دەهۆڵ و زووڕنای تەزویری بارزانی و بەرەی ڕاستی سونەتی کوردستان،"دەوڵەتی کوردی" نیازی سەرەکی ئەمڕۆی کورد نیە. گرینترین نیازی کورد(نیازی مان و نەمان) پاراستنی زێد و نیشتمانەکەیەتی، لە دێیەکی کوردنشینی ماکۆ تا خواروترین گوندی کوردنشینی ئیلام.

گەلێک کە خاک و نیشتمانی نەمێنێ،مەحکومە بە توانەوە و فەوتان. وەک گەلانی ئاشوری،لاز و چەرکەس کە لە تورکیای ئێستا دا تەنیا ناوێک و بیرەوەریەکیان ماوەتەوە و بەس.[13]

ئێستا نیشتمانی کوردی ڕۆژهەڵات لە بەر دەم داگیرکاری پانتورک، باکۆ و تورکیا دایە. باشترین گارانتی بۆ پێشگیری لە داگیرکرانی خاکی کوردی ڕۆژهەڵات لە لایەن پانتورکەکان، ئەویە کە کورد لە گەڵ ئێرانیەکان بە تایبەت فارسەکان یەکگرتنی ئیستڕاتژیک پێک بێنێ.

دەکرێ ئەم یەکگرتنە گشت دانیشتوانی پابەندی مانەوەی کیانی ئێرانی، بە ئۆپۆزیسیۆن و حاکمیەتەوە لە خۆ بگرێت. بێ لەبەرچاوگرتنی نەوعی بیر و باوەڕ و حکومەت (دیکتاتۆڕ، دێموکڕات، پاشایەتی، کۆماری، سێکۆلار، دیندار، چەپ، ڕاست و...)

لەم یەکیەتیە دا یەک شەرت گرینگترین نیازی کورد دابین دەکات. شەرتێک کە لایەنی ئێرانی(خەڵک، ئۆپۆزیسیۆن، حاکمانی تاران و...) گارانتی مانەوەی کورد لە سەر خاک و نیشتمانی خۆی بکات.[14]

لە ئێستاوە گشت لایەنەکانی ئێرانی بە ئۆپۆزیسیۆن و حاکمیەتەوە، ئەم شەرتەیان بە تەواوی قەبوڵە و پێی پابەندن. چونکە مانەوەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان وەک بەشی جیانەکراوەی ئێران لە بەرژوەندی تاران لە دایە.

لە هەموو زەمانێک دا هەر حکومەتێک لە تاران حاکم بێت، ڕاگرتنی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و دانیشتوانەکانی بەشێک لە ئیستڕاتژی نەگۆڕی دەبێت.(بەرژوەندی کورد و زیانی پانتورک)

مەبەست ئەوە نیە کورد تەسلیم بێت و دەست لە داخوازیە ڕەواکانی هەڵبگرێ. پێویستە کورد قەت لە بەرەو پێش چون ڕانەوەستێ. بەڵام وشیارانە و ئاگاهانە بچێتە پێش. پێویستە کورد وەک شۆڕشی "ژن ژیان ئازادی" پێشەنگی گەلانی ئێران بێت.

لەم ڕووەوە باشترین ئیستراتیژی بۆ کورد ئەوەیە کە تێکۆشانی خۆی بۆ گەییشتن بە ئامانجە بەرزەکانی هاوبەشی ئینسانی لە گەڵ گەلانی دیکەی ئێرانی گرێ بدات. وەک دادپەروەری کۆمەڵایەتی، بەرابەری ژن و پیاو، نوێخوازی، ئاوەدانکردنەوەی وڵات، دێموکڕاسی، مافی کەمینەکان، مافی مرۆڤ، شایستە سالاری، ژینگەپارێزی و.... جوانترین نمونەی ئەم خەباتە شۆڕشی شکۆمەندی "ژن ژیان ئازادی" بوو کە کۆمەڵگای ئێرانی دەیان ساڵ بەرەو پێش برد.

سەعدی شیرازی ئێژێ: "علاج واقعه پیش از وقوع باید کرد"( پێویستە پێش ئەوەی ڕووداوەکە ڕوو بدات چارەسەر بکرێت)

کوردی ڕۆژهەڵات پێویستە ڕئالیست(واقعبین) و پڕاگماتیست(عملگرا) بێت. دەبێ جێگە و پێگەی خۆی لە ناوچە دا بناسێ، بزانێ چ خەونێکیان بۆی دیوە و چۆن دەتوانێ خۆی لە قڕکران یان دەربەدەری بپارێزێ. پێویستە بە پێچەوانەی مێژویەکەی کە هەمیشە دوو قەدەم لە دوای نەیارەکانی بوە، لە ئێستاوە یەک قەدەم لە پێش نەیارانی نێوخۆ و دەرەوی بێت.

یەکیەتی کوردی ڕۆژهەڵات، فارس و هێزەکانی پابەندی ئێرانی یەکپارچە ئیستڕاتژیەکی دووسەر قازانجە. کورد بە پشتیوانی فارس و تاران دەتوانێ نیشتمانەکەی لە داگیرکاری پانتورک، باکۆ و تورکیا بپارێزێ. تارانیش بە هێشتنەوەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان قووڵایی ئیستڕاتژیکی خۆی لە ڕۆژئاوای ئێران ڕادەگرێ. ئەم یەکیەتیە تەناتەت دەتوانێ پێشگیری بکا لە پیلانی تورکیا و باکۆ بۆ جیا کردنەوەی ئازەربایجان و بەشە تورکزمانەکانی دیکەی ئێران.

ئیستڕاتژی ڕئالیستی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە سەر بنەمای هەرەمی ماسلۆ

"کابرا نەیبوو نانی شەو، دەچوو پیوازی دەکڕی" ئەمە پەندی پێشینیانە لە وەسفی مرۆڤی نەزان.[15]

مرۆڤی ژیر و تێگەییشتوو لە پێشدا پێداویستییەکانی ژیانی بەپێی گرنگی ڕیزبەندی دەکات.(ڕوتبەبەندی،ڕەدەبەندی، پلەبەندی، پۆلێنکردن)

یەکەمین هەنگاوی تەرخان دەکا بە دابین کردنی گرینگترین پێداویستی (پێداویستی ژمارە یەک) دوای دابین کرانی یەکەمین پێداویستی، هەنگاوی دووهەمی بۆ دابین کردنی دووهەمین پێداویستی تەرخان دەکا (پێداویستی ژمارە دوو) بۆ دابین کردنی پێداویستیەکانی سێهەم، چوارەم، پێنجەم و... هەر بەو جۆرە دەچێتە پێش.

بەرەی ڕاستی سوننەتی ڕۆژهەڵاتی کوردستان وەک هاوتاکانی باشوریان(شێخ ئاغاکانی بارزانی و تاڵەبانی) بە هۆکاری ماهیەت و بەرژوەندی چینایەتییان پێداویستیەکانی ژمارە یەک تا سێی زۆرینەی خەڵكی کورد نابینن و لە ژمارە چوارەوە دەست پێدەکەن.

بەرەی ڕاستی سوننەتی وەک نوێنەری چینی دەستڕۆییشتوی کۆمەڵگا پێداویستیەکانی ژمارە یەک تا سێی خۆی دابین کراوە(پێداویستیە سەرەتاییەکان، خانوو و سامان و پێوەندی کۆمەڵایەتی و خێزانی)

ئامانجی ڕاستی سوننەتی ڕۆژهەڵات پێداویستی ژمارە چواری ماسلۆیە. ئەم پێداویستیەشی بە پێی نیازی خۆی ئاوا تەفسیر و تەعبیر دەکات:"مافی نەتەوایەتی، فیدڕالیسم، سەربەخۆیی، کۆپی کردنی سیستەمی هیرارشی و کۆنەپەرەستانەی باشور، قەڵەوکردنی سونیگەری، ئیخوانیگەری، تێکەڵاوی دین و سیاسەت، دابەشکاری چینایەتی، داسەپاندنی یاساکانی دژی ژن، قۆرغکاری دەسەڵات و سامان لە دەست کەمینەی کوردایەتی" ئاکامی ئیستڕاتژی بەرەی ڕاستی سوننەتی بۆ خەڵکی ڕۆژهەڵات بە یەکێک لەم دوو کارەساتە کۆتایی دێت:

١- وەک باشوری کوردستان نیوەی نیشتمانەکەی کە دوو یان چەند نەتەوییە لە دەست دەدات و لە نیوەکەی دیکەی سیستمێکی دواکەوتو و نوێفێئۆداڵ دادەمەزرێ(ستەمکاری کورد جێگای ستەمکاری فارس و تورک دەگرێتەوە)

٢- وەک ئەرمەنستانی ڕۆژئاوا هەڵکەوتوو لە باکوری ڕۆژهەڵاتی تورکیای ئێستا(١٩١٥)، باکوری قوبرس(١٩٧٤)، عەفرین(٢٠١٨) و قەرەباغ(٢٠٢٣) هەموو خاکەکەی لە دەست دەدات و گشت دانیشتوانی ئاوارە دەبن.

ئامانجانەکانی بەرەی چەپ و پێشکەوتنخواز ڕۆییشتن بەرەو پێداویستیەکانی ژمارە پێنجی ماسلۆیە. بەڵام پێشنیازی گەییشتن بەم ئامانجانە دابین کردنی نیازە سەرەتاییەکانی کۆمەڵگایە. (پێداویستیەکانی پلە یەک تا چواری ٩٥%ی جەماوەری کوردستان)

بەرەی چەپ بۆ دابینکردنی ئەم پێداویستیانە ڕوو دەکاتە ئیستڕاتژی برایەتی گەلان، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، یەکسانی ژن و پێاو و نوێخوازی. لە ڕوانگەی بەرەی چەپ و پێشکەوتنخواز یەکگرتویی لە گەڵ گەلانی ئێران بۆ بونیادنانی ژیانێکی ئینسانی دەتوانێ کۆمەڵگای ڕۆژهەڵات هاوڕێ و هاوئاهەنگ لە گەڵ گەلانی دیکەی ئێران بخاتە سەر هێڵی پێشکەوتن بۆ دابینکردنی نیازەکانی لە ژمارە یەک تا پێنج.

ئامانجە جیاوازەکانی "چەپی نوێخواز" و "ڕاستی سوننەتی" و لە ناو هێرەمی ماسلۆ دا:

گەلی کورد لە نێوان سێ بژاردە

«گوتم:"کە وابوو، ئاشنا! بەشی ئێمە لەنێو چوونە" گوتی: "نا، نا، دوور بنواڕە، دوور بنواڕە، ئاسۆ ڕوونە...» (هێمن)

ئایا کێشەی کوردی ڕۆژهەڵات هەڵبژاردنە لە نێوان خراپ و خراپتر؟ ڕۆژهەڵات تەسلیمی دۆخی ئێستا بێت، یان کوردایەتی دیوەخان؟ ڕۆژهەڵات بژاردەی سێهەمی هەیە؟

"We cannot solve our problems with the same thinking we used when we created them"

ئەنیشتاین: «ئێمە ناتوانین کێشەکانمان بەو فکرە چارسەر بکەین، کە ئەو کێشانەی بۆ دروست کردوین»

نزیک بە ٩٩٪ی ڕۆئیاکانمان لە گەڵ ڕووناکبیران، ئازادیخوازان، چینی مامناوەند و گەلانی ئێرانی یەک دەگرنەوە. وەک:

ئازادی، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، شایستە ساڵاری، بەرابەری ڕەگەزی، فێر کردن و بارهێنانی خۆڕایی، دەرمانی خۆڕایی، هەلی کار بۆ هەموان بە یەکسانی، خانو و ماڵ بۆ هەموان، پێشکەوتنی پیشەسازی و ئابوری، ئاوەدان کردنەوەی شار و دێهاتەکان، پێکەوە ژیانی گەلان لە ژێر فەرهەنگ و یاسای فرەڕەنگی و فرەکەلتوری.

بە پێچەوانە نزیک بە ٩٩٪ی ڕۆئیاکانمان لە گەڵ چینی دەستڕۆییشتوو، مفتەخۆر و بێبەرهەمی کورد دژ بە یەکن.

زۆرینەی خەڵکی کورد تەنیا لە زمان و پۆشاک و هاوڕای ئەم چینەن. بەرژوەندی ئابوری و سیاسی تەواو جیاوزیان هەیە. تەنانەت لە مۆسیقا و فەرهەنگیش یەک ناگرنەوە.

" تا مێشکەکان ئازاد نەبن؛ نیشتمان ئەگەر ئازادیش بێت، دەبێتە بەهەشتی مافیای دین فرۆش وەک ئەفغانستان، یان مافیای نەتەوەفرۆش وەک باشوری کوردستان و جەهەنەمێکی بۆگەن بۆ هاووڵاتیانی بە ڕەعیەت و کۆیلە کراو"

ڕێگای سێهەم "ئیستڕاتژی هاوژیانی لە گەڵ گەلانی ئێران"

بژاردەی سێهەم لادانە لە کوێرەڕێی کوردایەتی دیوەخان و هەنگاونانە لە گەورەڕێی ئازادی، بەرابەری، مرۆڤدۆستی، پێکەوە ژیانی گەلان، دادپەروەری کۆمەڵایەتی و خۆشەویستی نیشتمان.

لادان لە کوێرە ڕێی کوردایەتی دیوەخان و هەنگاونان و ڕێپێوان لە گەورەڕێی ئازادی، بەرابەری، مرۆڤدۆستی و پێکەوە ژیانی گەلان. لە جیاتی دەروێشایەتی لە سەرگوێلکی خانەقای شێخانی کوردایەتی؛ ئاسۆی ڕوانین و بیرمان فراوانتر بکەین.

ئەزموونی بزوتنەوەی "ژن ژیان ئازادی" نیشانی دا کە کوردەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە بوارەکانی کەلتوور و ڕووناکبیری دا، خزمایەتی و وێکچونی زیاتریان لە گەڵ گەلانی دیکەی ئێران بە تایبەت فارەسەکان هەیە تا زۆرینەی کوردانی باشووری خەسێنراو بە کوردایەتی دیوەخان و کۆنەپەرەستی.

لە ئاکامی حەفتا ساڵ کوردایەتی دیوەخان و ٣٤ساڵ دەوڵەتی کوردی ڕاستی سونەتی باشور؛ ئاستی فەرهەنگ، بیرمەندی و شارستانیەتی کوردی باشوور سەد ساڵ لە کوردی ڕۆژهەڵات و گەلانی دیکەی ئێران نزمتر و دواکەوتووترە.

هیچ عەقڵێکی سەلیم قەبووڵ ناکات سیستەمی هەرێمی زۆنگ و زەلی باشوور[16] بکرێتە ئۆلگوی دواڕۆژی کوردی ڕۆژهەڵات. هاوچارەنوسی کوردی ڕۆژهەڵات لە گەڵ گەلانی چەوساوە و ئازادیخوازانی ئێرانی دەیسەلمێنێ هاوخەباتی لە گەڵ ئەمانە دەتوانێ باشترین بژاردەی مومکین بێت.[17]

فارس کوتەنی:"همدلی از همزبانی خوشتر است"(لە درێژەی وتارەکە دەبینین کە جیا لە هاودڵی لە گەڵ فارس و ئێرانی هاوزمانیشین. بۆ نمونە وەرگێڕاوی ئەم پەندە بە کوردی دەبێتە: "هاودڵی لە هاوزمانی خۆشترە")

پێویستە بزانین کە بە پێی گشت لێکۆڵینە زانستیەکان زمانی کوردی لە گەڵ زمانە ئێرانیەکان درێژکراوەی یەک خێزان و یەک ڕێشەی زمانین. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە ئەم وتارەی مامۆستا "شاسوار هەرشەمی"[18]←

کوردی ڕۆژهەڵات کاتی تاقیکردنەوە و هەڵەکردنی نەماوە.[19] ناچارە لە سیاسەت دا ڕیالیست(واقیعگەرا) و پڕاگماتیست(عملگرا) بێت. ڕۆژهەڵات دەتوانێ و دەبێ خەباتی خۆی لە گەڵ ڕوناکبیران، شۆڕشگێڕان و دڵسۆزانی گەلانی دیکەی ئێرانی گرێ بدات بۆ دەستەبەر کردنی سیستمێکی نوێی ئینسانی کە بنەماکانی لە سەر ئەم خاڵانەی خوارەوە دامەزرابێ:

مافی مرۆڤ، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، دێموکڕاسی، بەرابەری ڕەگەزی و نەتەوەیی، برایەتی گەلان، ئازادی بیر و باوەڕ و جیابیری، فرە ڕەنگی، فرە کەلتوری، تۆلێڕانس،شایستەسالاری، سەروەری یاسا ،نوێخوازی، ئاوەدانکردنەوەی وڵات، ژینگەپارێزی و بە گشتی ئامانجەکانی فەلسەفەی "ژن،ژیان، ئازادی"

ڤیکتۆرهوگۆ : «ئازادی لەو شوێنە دەست پێدەکات کە نەزانی کۆتایی دێت»

قازانجەکانی کوردی ڕۆژهەڵات لە یەکگرتویی لە گەڵ فارس و گەلانی دیکەی ئێرانی

١. پارێزراوی خاک و نیشتمان- تەواوی زێد و نیشتمانی کوردی ڕۆژهەڵات پارێزراو دەبێت. لە دورترین چیا و چۆمی کوردی پۆلدەشت و چالدێران تا ئاخرین دێی کوردنشینی پارێزگای خوزستان.

٢. گەشەی ئابوری- شەریکایەتی لە ژێرخانی ئابوری ئێران( سامانی نەوت و گاز، کارەبای ٢٤ سەعاتە، هەزاران کیلۆمیتر ئۆتۆبان و هێڵی ئاسن، بۆری گازی سەراسەری، بەشداری لە سیستەمی سەراسەری بانکی، بیمە، پۆست، تەندروستی و دەرمان) شەریکایەتی لە بازاڕی کار و سەرمایەی وڵاتێکی ئیستڕاتیکی ٩٠ میلیۆن نەفەری.

٣. جوغڕافیای بەرین و کراوە- شەریکایەتی لە جوغڕافیای فراوان بە ڕووبەری یەک ملیۆن شەش سەد و چل و هەشت هەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەی ئێران، دەستڕاگەیشتن بە ئاوەکانی کەنداوی فارس، دەریای عومان و دەریای مازندەران.

٤. پارێزراوی سەرمایەی ماڵی و مرۆڤی کوردستان- هەر وەک لە باشوری کوردستان دیتمان، بەرەی ڕاستی سوننەتی کوردایەتی سەرمایەی وڵات و هێزی گەنجان و ژنانی کوردستان لە شەڕی ناوخۆیی و دەرەکی و قەڵەوکردنی کۆنەپەرەستی خەسار دەکات و خەڵکی ناڕازی ناچار بە کۆچی ملیۆنی بۆ هەندەران دەبن. بەڵام یەکگرتویی لە گەڵ گەلانی ئێران دەبێتە هۆکاری پێشگیری لە شەڕی ناوخۆ و دەستدرێژی دەرەکی. لە لایەکی تریشەوە سەرچاوە دارایی و مرۆییەکانی کورد بەرەو گەشەسەندنی ئابووری، دامەزراندنی دیموکراسی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی ئاراستە دەکرێن. سەبارەت بە خزمایەتی خوێنی، زمانی و کەلتوری کورد و گەلانی ئێرانی و زەرورەتی هاوخەباتی، هاوژیانی و برایەتی ئەم گەلانە، بڕوانە ئەم وتارە بە زمانی فارسی←←←

فارس‌ها، کُردها، آذری‌ها- انفصال یا اشتراک؟

پیشگفتار:

شباهت ژنتیکی میان هر دو انسان (از هر نژاد و تباری که باشند) بیش از ۹/۹9 درصد است.[20]

برجسته‌کردن تفاوت یک‌دهم درصدی میان انسان‌ها و یا به زبان ارقام نادیده‌گرفتن 999 وجه مشترک و عَلَم کردن 1 تفاوت جنایت علیه بشریت است.

بستن دکان و بازار عوام‌فریبانی که می‌خواهند به بهانه نژاد بر گرده هم‌زبانان خود سوار شده و از طریق دشمنی ملیت‌ها کسب قدرت و ثروت کنند، انگیزه‌ای شد جهت نگارش این مقاله که ناکافی و ناقص است. جامعه ایرانی نیازمند روشنگری و مقالات بیشتر شماست.

واقعیت‌های مستقل از اذهان و باورهای ملی‌گرایان کُرد و دولت‌های حاکم و جریانات مختلفِ اپوزیسیون؛ حاکی از این است که کردها، فارس‌ها و نیز اکثریت نزدیک به‌اتفاق ساکنان ایران‌زمین ریشه‌های نژادی، زبانی، فرهنگی و تاریخی مشترکی دارند. [21]

ریشه‌های مشترک، باعثِ ایجاد منافع مشترک شده و این منافعِ مشترک اتحادِ ایرانیان را به ضرورتی حیاتی تبدیل کرده است.

در ادامه ریشه‌ها و منافع مشترک کُردها با سایر ایرانیان در زمینه‌های زبان، نژاد، فرهنگ، اقتصاد، جغرافیای اتنیکی، جبر جغرافیایی و سیستم سیاسی مورد تجزیه‌وتحلیل قرار داده؛ تا بتوانیم در مسیر کشف و تئوریزه کردن رهیافتِ رئالیستی حل مسئله کُرد گام برداریم.

الف- زبان مشترک

کسی که با دو زبان فارسی و کُردی آشنایی کافی داشته و دارای هوشی متوسط و فارغ از باورها و دیدگاه‌های کلیشه‌ای و تقلیدی باشد٬ واقعیتی را کشف می‌کند که می‌تواند منجر به وقوع انقلابی بزرگ در جهان‌بینی و موضع‌گیری سیاسی وی شود.

یگانگی ساختاری این دو زبان از نوعی نیست که بین دو زبان متفاوت در اثر همسایگی٬ دادوستدهای فرهنگی٬ سیاسی و اقتصادی در طول زمان پدید آمده باشد.

پس از یک مقایسه تطبیقی گویی که نه با دو زبان٬ بلکه با دو گویش یک خانواده مشترک زبانی طرف هستیم.

بزرگ‌ترین اساتید و مترجمان ایران ازجمله زنده‌یادان محمد قاضی و ابراهیم یونسی دهها سال پیش این یگانگی و هم‌ریشه بودن را کشف کرده‌اند.

واقعیت این است که برخلاف باورهای دو گروه خودشیفته پان فارس‌ها و پان‌کوردها هیچ‌کدام از دو زبان فارسی و کردی لهجه یا زیرمجموعه دیگری نیست. بلکه یک خانواده زبانی هستند که گردوغبار هزاران ساله نتوانسته است پیوستگی ساختاری آن‌ها را کم‌رنگ کند.

ریشه‌های مشترک در ساختار زبان‌های فارسی و کردی

پیدایش و تکوین زبان‌ها بر اساس نیازهای اساسی جوامع اولیه انسانی پدید آمده‌اند. مهم‌ترین این نیازها در زمینه‌های ذیل دسته‌بندی می‌شوند:

۱- شمارش

۲- اندام‌های بدن

۳- محیط و طبیعت

4-درختان و گیاهان

6- خوراکی‌ها

7- طعم‌ها

7- اسامی حیوانات

8 - اندازه‌ها، نسبت‌ها و صفات

9- افعال

10- رنگ‌ها

در ادامه پیوستگی ساختاری این دو زبان را در موارد فوق بررسی می‌کنیم:

توضیح: برای اینکه بیشترین افراد بتوانند از این مقاله استفاده کنند٬ ناچار بودم تا واژه‌های هر دو زبان را با یک رسم‌الخط (فارسی) بنویسم و از رسم‌الخط کُردی صرف‌نظر کردم. زیرا نه‌تنها فارس‌ها٬ بلکه بیش از نیمی از کُردهای ایران هم با رسم‌الخط کُردی ناآشنا هستند هدف این است که متن برای تمامی کُردها و فارس‌ها قابل‌استفاده باشد. در جمع‌آوری نمونه‌ها سعی کرده‌ام صرفاً از واژه‌های کهن باریشه‌های مشترک استفاده کنم.

وجود این اشتراکات زبانی؛ علاوه بر فارسی و کردی؛ در سایر زبان‌های ایرانی ازجمله لری، لکی، گیلکی، مازنی، تاتی، بلوچی و... واقعیتی انکارناپذیر است. درنتیجه با کمی سِعهٔ صَدر (تساهل و تسامح، شکیبایی و مدارا) می‌توان پژوهش زبانشناسی تطبیقی مرا به این زبان‌ها نیز تعمیم داد و به نتیجه یکسانی برسیم.

امیدوارم علاقه‌مندان و متخصصین این زبان‌ها با پژوهشی گسترده‌تر و عمیق‌تر کتابی مستقل در این حوزه به گنجینه ادبیات و زبانه‌ای مشترکِ ایرانیان بیفزایند.

ممکن است به علت بضاعت کم در این رشته ندانسته واژه‌های عربی و... را نیز وارد کرده باشم. امیدوارم این ضعف را بر من نبخشایید و خود دست‌به‌کار شده و این متن را کامل‌تر کنید. زیرا که "همه‌چیز را همگان دانند"

1-شمارش

فارسی	کُردی
یک	یک
دو	دو
سه	سه
چهار	چوار
پنج	پِنج
شش	شَش
هفت	حَوت
هشت	هشت
نُه	نُه
ده	ده
یازده	یازده
بیست	بیست
سی	سی
چهل	چل
پنجاه	پنجا
شصت	شصت
هفتاد	حَفتا
هشتاد	هَشتا
نود	نود
صد	صد
هزار	هزار
ده‌هزار	ده‌هزار
صدهزار	صدهزار

2- اندام‌های بدن انسان

فارسی	کردی
سَر	سَر
گردن	گردن
سینه	سینه - سینگ
دَست	دَست
آرنج	آرنج
کمر	کمر
ران	ران
پا	پِ-پا
پاشنه	پانیه
دندان	دَدَان، دیان، ددان
پوست	پِست
چشم	چاو
گوش	گوِ
ابرو	برُ
مژه	مژُل
مو	مو
چانه	چَنَه
رگ	رگ
گلو	گَرو
زبان	زبان
پنجه	پنجه
مُشت	مشت
استخوان	اِسک
لب	لِو
ریش	ریش
پُشت	پشت
عَرَق	آرَق
خون	خوِن
ناف	نِوک
خون	خون
رَگ	رَک
دِل	دِل
اندام‌های تولید مثل در فارسی	نام کُردی اینها مشابه فارسی است

3- محیط و طبیعت

فارسی	کردی
کوه	کِو
دشت	دشت
خاک	خاک
مزرعه	مَزرا
چمن	چیمَن
آب	آو
باد	با
برف	به فر
باران	باران
تگرگ	تَرزَ
آفتاب	هَتاو- تاو
ابر	هَور
دیوار	دیوار
آسمان	آسمان
زمین	زَوی
روز	رُژ
شب	شَو
راه	رِگا-رِ
ماه	مانگ
جوی آب	جوُگَی ئاو
آتش	آگر- آور
تنور	تنور- تَندور
خرمن	خرمان
شهر	شار
دِه	دِه
آبادی	آوایی
راه	رِ- رِگا
در - دروازه - درگاه	در - دروازه - درگا
پُل	پرد
سرچشمه	سَرچاوَه
زیر	ژِر
دریا	دریا
صحرا	صحرا

4- درختان و گیاهان

فارسی	کُردی
درخت	دار - درخت
جنگل	جنگل
سپیدار	سپیدار
گردو	گردو
بید	بی
بلوط	بَرو
انار	هَنار
گیاه	گیاه
گندم	گندم
جو	جوُ
ماش	ماش
برنج	برینج
ارزن	هَرزن
سیب (درخت سیب)	سِو (درخت - داری سِو)
گل	گول
ریحان	ریحانه

5- خوراکی‌ها

شیر	شیر
ماست	ماست
پنیر	پنیر
کره	کره
نان	نان
روغن	رُن
کنگر	کنگر
ریواس	رِواس
سبزی	سبزی - سَوزه
پیاز	پیواز
نخود	نُک
گوشت	گُشت
انجیر	هَنجیر
مویز	مِوژ
خرما	خورما
کشک	کشک
دوغ	دوُ

6- طعم‌ها

فارسی	کردی
شیرین	شیرن- شیرین
تلخ	تال
شور	سوِر
ترش	ترش
تُند	تیژ - توند

7- اسامی حیوانات

فارسی	کردی
مار	مار
گرگ	گورگ
گاو	گا- مانگا
شیر	شِر
روباه	رِوی
پلنگ	پلینگ
گراز	بَراز
اسب	اسب
خَر	کَر
مرغ	مریشک
غاز	قاز
خرگوش= (خَر+ گوش)	کروِشک= کَر+ گوِچکه- گوِ)
کبوتر	کوُتر
لک لک	لک لک
مورچه	مِرو- مِروله
مارمولک	مارمِلکه
کَک	کِچ
مرغابی	مراوی
سگ	سگ
کِرم	کرم
هزار پا	هزار پِ
موش	مشک

8- اندازه‌ها، نسبت‌ها و صفات

فارسی	کردی
دراز	درِژ
کوتاه	کورت
پهنا	پانایی
بلند	بلیند
کوچک	چوک- بچوک
خراب	خراپ
تَنگ	تَنگ
راست	راست
چپ	چپ
درازا	درِژایی
گرما	گرما
سرما	سرما
گَرم	گَرم
سرد	سارد
نَرم	نَرم
دروست	دروست
تازه	تازَه
کهنه	کُنَه- کُن
سخت	سخت
کال- نارس	کال-نارس
زرنگ-زرنگی	زیرَک- زیرَکی-
ماده	مِی
نَر	نِر
پیش	پِش

9- افعال

رفتن	رُییشتن
رفت	رُیی
نشستن	دانیشتن
ایستادن	راوَستان
ایستاد	راوَستا
خوردن	خواردن
مکیدن	مژین
مُردَن- مُرد	مردن-مرد
گرفتن	گرتن
لیسیدن	لِستنَوَ
خوابیدن- خوابید	خَوتن-خَوت
سیر - سیری	تِر - تِری
کُشتن	کوشتن
سَواری	سواری
شکست	شکست
شکستن	شکاندن
دیدن	دیتن
شُستن	شتن
خشک‌کردن	وشک کردن
گریه	گریه-گریان
سوختن-سوخت	سوتان- سوتا
ماندن	مانَوَ

10- رنگ‌ها

فارسی	کردی
سرخ	سور
زرد	زرد
سبز	سبز - سَوز
سفید	سپی
قهوه‌ای	قاوَیی
نارنجی	نارنجی
شیری	شیری

می‌توانیم این لیست را در سایر زمینه‌ها ازجمله فصول سال، روزهای هفته و... ادامه دهیم. جهت پیشگیری از تطویل کلام از درج آن‌ها صرف‌نظر شد.

بعضی از واژه‌های فارسی تحت تأثیر زبان عربی فراموش شده‌اند. می‌توان این واژه‌ها را از طریق زبانِ کُردی بازیافت کرد. مثل صبح= بَیانی/ ظهر= نیوَرُ یا نیمروز/ عصر= اِوارَ یا ایوارِ/ طلول= روژهَلات/ غروب= روژآوا/ غذا= چِشت / خیر= خوش (مثل شب خوش- ئیواره خوش- روز خوش بجای شب‌به‌خیر- عصربه‌خیر- روزبه‌خیر)

در این دنیای بزرگ کدام دو زبان زنده بیگانه وجود دارند که حدود 99% واژه‌های اساسی قدیمی آن‌ها ریشه مشترک داشته باشند؟

همه زبان‌های ایرانی خصوصاً فارسی و کُردی از چنین ویژگی برخوردار هستند. هرچند که هریک از این دو زبان دارای دهها گویش محلی متفاوت هستند٬ ولی باوجوداین می‌بینیم که تفاوت بین دو گویش کردی بیش از تفاوت هرکدام از آن‌ها با زبان فارسی مرسوم کنونی است.

مثلاً یک کُرد سورانی فاقد تحصیلات ساکن روستایی دورافتاده که فرصت آشنایی با زبان فارسی نداشته است، در گفتگو با یک کُرد هورامی و یا شکاک با مشکلات بیشتری مواجه می‌شود تا با یک فارس زبانِ فاقد تحصیلاتِ اهل روستایی دورافتاده اصفهانی، کرمانی و اراکی.

ب- نژاد مشترک

(نژادشناسی را با نژادپرستی اشتباه نگیریم)

شباهت ژنتیکی میان هر دو انسان (از هر نژاد و تباری که باشند) بیش از ۹/۹9 درصد (9/%99) است. برجسته کردن تفاوت یک‌دهم درصدی میان انسان‌ها؛ یا به زبان ارقام نادیده گرفتن 999 وجه مشترک و عَلَم کردن 1 تفاوت؛ جنایت علیه بشریت است.

در خصوصِ یک‌هزارم (0/001) باقیماندهِ تفاوتِ میانِ نژادهایِ مختلف بشری، یافته‌های علمی حاکی از این هستند که کُردها، فارس‌ها، آذری‌ها و سایر ایرانیان ازنظر ساختار ژنتیکی، [22] اسکلت، جمجمه، صورت، پیشانی، چشم‌ها و... از یک ریشه مشترک نژادی هستند. [23] تعلق ایرانیان به یک استخر ژنتیکی (یک نژاد) مشترک[24] نظر و استنتاج شخصی نیست. علم ناب و خالص است که جای هیچ‌گونه شکی باقی نمی‌گذارد. [25]

حتی بررسی‌های میدانی دی‌ان‌ای(DNA) تُرک‌زبانان ترکیه نشان می‌دهد که این‌ها نوادگان مردمان مختلف ساکن آناتولی مانند یونانی، ارمنی، قفقازی (آسیایی) و کُرد هستند که در سده‌های معاصر ترک‌زبان شده‌اند و ازلحاظ ژن از نژاد ترک (زردپوست) بهره بسیار کمی برده‌اند. [26]

این قضیه در مورد ترک‌زبانان آذربایجانی بیشتر صادق است. آذری‌های ایران ازلحاظ ژن همسان سایر ایرانیان هستند[27]. اگر آذری‌های عزیز خویشتن را در آینه بنگرند، متوجه می‌شوند که تشابه نژادی آن‌ها با کُردها، فارس‌ها و سایر ایرانیان بسیار بیشتر از تاتارها و تُرکهای آسیای میانه است.

لازم است مسائل علمی را به دانشمندان رشته موردنظر واگذار کرده و دستاوردهای علمی را مبنای قضاوت سیاسی قرار دهیم. [28]

رویه سیاست‌بازان و بازرگانان خون و نژادپرستی برعکس این متد علمی است و سعی می‌کنند علم را در خدمت اهداف خود تفسیر و تعبیر کنند.

واقعیت‌های تاریخی حاکی از این هستند که حمله و مهاجرت یونانیان، اعراب، ترک‌های آسیای میانه و... به ایران موجب تغییراتی در حاکمیت، دین، مذهب و حتی زبان مناطق مختلف ایران شده است.

ولی به علت در اقلیت قرار داشتن مهاجرانِ حاکم نسبت به ایرانیانِ ساکن تغییر اساسی در ساختار نژادی ایرانیان صورت نگرفته است. [29]

این سخن"الناس علی دین ملوکهم" (مردم بر دین حاکمانشان زندگی می‌کنند) واقعیتی است که در تاریخ پارها به اثبات رسیده است.

چرا مردمانِ کشور 212 میلیونی برزیل پرتقالی زبان هستند؛ درحالی‌که خاستگاه نژاد و زبانِ پرتقالی کشور کوچک یازده‌میلیونی پرتقال در جنوب غرب قاره اروپاست. قبل از اکتشافات جغرافیایی (1492) هیچ ارتباطی بین دو سوی اقیانوس اطلس وجود نداشته است.

چرا سایر کشورهای آمریکای لاتین اسپانیولی زبان هستند؟ چرا بیشتر مردم شمال آفریقا عرب‌زبان هستند؟ چرا بسیاری از کشورهای آفریقایی که سابقاً مستعمره فرانسه بوده‌اند، اکنون فرانسوی‌زبان^{^[30]} هستند؟

کسی که جواب صحیح پرسش‌های فوق را بداند، بی‌شک به این واقعیت پی خواهد برد که چرا زبان بسیاری از مردم ایران‌زمین ترکی و یا عربی است.[31] (ازنظر نگارنده تمامی زبان‌های جهان ازجمله این دو زبان زیبا، باشکوه، دوست‌داشتنی و جزو میراث گران‌بهای بشری هستند. موضوع موردبحث این مقاله مسائل انحرافی از نوع برتری‌های زبانی و نژادی نیست) حاکمیت اعراب و نیز حکام ترک‌زبان بر ایران طی هزار سال باعث آن شد تا بسیاری از مردم بومی زبانِ حاکمان را جایگزین زبانِ مادری خود کنند. [32]

اولیای چلبی سیاح مشهور عثمانی قرن 17 میلادی در خاطرات خود نوشته است: «... زنان مراغه اکثراً به زبان پهلوی صحبت می‌کنند». [33] این نشان می‌دهد که آذربایجان قرن 17 م در حال دوره گذار زبان پهلوی آریایی به زبان حکام صفوی (ترکی) بوده است.

دوره‌ای که مردها به علت نیاز و ارتباطات با حکام تُرک، زبان خود را ازدست‌داده‌اند، ولی زن‌ها به علت انزوای خود هنوز به زبان پهلوی سخن می‌گفته‌اند.

نتایج تحقیقات علمی جدید در خصوص ویژگی‌های وراثتی میتوکندری[34] که منحصراً از مادران به نسل‌های بعدی منتقل می‌شود، اشتراکات نژادی کردها با ترک‌های ایران (آذری‌ها) را به‌وضوح نشان می‌دهد.[35]

باورها و تعصبات پان‌ترک‌ها، پان‌کوردها، پان عرب‌ها و پان فارس‌ها مسئله‌ای ایدئولوژیک است و کاربردهای سیاسی دارند که در زمان خود می‌توانند برای سربازگیری از میان مردمان ناآگاه، افروختن آتش جنگ‌های داخلی و دخالت‌های دولت‌های همسایه مورداستفاده قرار دهند.[36]

تاجران این ایدئولوژی‌ها در عرصه نقد و متدولوژی علمی حرفی برای گفتن ندارند. به همین دلیل در میادین افسانه، تاریخ‌سازی جعلی، شارلاتانیسم سیاسی و عوام‌فریبی جولان می‌دهند.[37]

***

ج- فرهنگ مشترک

افزون برریشه‌های مشترک زبانی، نژادی و تاریخی، طی سده اخیر در فرهنگ مردمان ایران و خاورمیانه تغییرات بزرگی حادث شده است.

به‌گونه‌ای که می‌بینیم امروزه کُردهای ایران در تعامل و مراوده خود با فارس‌ها، ترک‌ها و سایر ایرانیان احساس یگانگی و راحتی بیشتری می‌کنند تا با هم‌زبانان کُرد ذوب‌شده در تعصب مذهبی، زَن‌کُشی، عشیره گرایی، و تُندخویی سرایت یافته عربی ساکن در اربیل کردستان عراق.

از سوی دیگر اکثریت ترک‌زبانان ایران با سایر ایرانیان احساس یگانگی و خویشاوندی بیشتری می‌کنند تا با ترک‌های آسیای میانه و ترکیه.

سطح فرهنگ و تمدن کُردهای ایران به کُردهای عراق نزدیک‌تر است یا مردمان ایران؟

خالقان اندیشه «زن، زندگی، آزادی» طی مدت 35 سال در کردستان عراق نه‌تنها نتوانستند این فلسفه را ترویج کنند، بلکه در توقف روند قتل‌های ناموسی کردهای عراق ناکام ماندند. [38]

ولی همین شعار طی هفته آخر شهریور 1401 از سقز و سنندج به دانشگاه تهران رسید و سراسر ایران را فراگرفت که منجر به رشد سیاسی و رنسانس عظیمی در حد یک انقلاب فرهنگی، اجتماعی شد.

این رویداد تاریخی نشان داد که کُردهای ایران و سایر ملل ایران‌زمین در یک سطح تمدنی، آگاهی و شعور سیاسی قرار داشته و جایگاهی رفیع‌تر از کُردهای عراق و... را کسب کرده‌اند. [39]

***

د- اقتصاد مشترک

امروزه تمامی اتنیک‌های ایران درزمینهٔ زیرساخت‌های اقتصادی و تأمین معیشت، کاملاً وابسته و مکمل همدیگر هستند. به‌گونه‌ای که بخش مهمی از آب تبریز از کردستان و آب مرکز ایران از خوزستان و غرب ایران تأمین می‌شود.

تمامی ایرانیان وابسته به نفت و گاز جنوب غرب کشور هستند. کشاورزی، دامداری، صنایع و بازار تمامی مناطق مختلفت ایران همدیگر را تغذیه و تقویت می‌کنند.

شبکه‌های عظیم و به‌هم‌پیوسته جاده‌های مواصلاتی، برق‌رسانی و گازرسانی اتحاد اتنیک‌ها و تمامیت ارضی ایران را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل کرده‌اند.

ه- جبر جغرافیایی

جغرافیای بیشتر اتنیک‌های[40] ایرانی محصور در خشکی و هم‌جوار با دولت‌های طمع‌کار است و به دریا راه ندارد.

در چنین جغرافیایی بسیار بعید است که گروهی بتواند بخشی از کشور را جدا کند. اگر چنین امری هم اتفاق افتد، مثل کردستان عراق تنها قادر خواهند بود کمتر از نیمی از مناطق موردادعا را جدا کنند.

جدایی و کسب استقلال نه‌تنها منجر به آزادی رفاه و عدالت اجتماعی نمی‌شود، بلکه هجرت از چاله از چاله به چاه است.

زیرا در این مناطق زمینه قدرت‌گیری دیکتاتورهای بومی، خانوادگی و استقرار سیستم‌هایی سرکوبگر، ارتجاعی و ضدمردمی فراهم می‌شود. چنین نظام‌هایی برای بقای خود تبدیل به مستعمره قدرتی دیگر مثل ترکیه، باکو، مافیاهای مرتجع کُرد، شیعه و سنی عراق می‌شوند. مثل نمونه اقلیم کردستان عراق (بازگشت به وضعیتی اسف‌بارتر از ایرانِ قبل از ملی‌شدن صنعت نفت در 80 سال قبل). [41]

ارتزاق از چِرک و تَعَفُّنِ زخم‌های اختلاف و انشقاق

چرا منادیانِ برادری ملت‌ها، شایسته‌سالاری و عدالت اجتماعی مورد تنفر شدید جریان راست سنتی کُوردایَتی قرار دارند؟

"جریاناتِ راستِ سنّتی" همواره از چِرک و تَعَفُّنِ زخم‌های اختلاف و انشقاق ارتزاق می‌کنند، اما از برادری ملت‌ها، شایسته‌سالاری، برابری و عدالت اجتماعی هرگز.^{^[42]}

این یک قانون طبیعت است که "هیچ موجود زنده‌ای موانعِ دسترسی به رزق و روزی خود را تحمل نمی‌کند"

بنا بر همین قانونِ طبیعت، سخنانِ نگارنده این کتاب نیز به مذاقِ رهروانِ جریان راستِ سنتی کُردایَتی خوش ناید؛ و به دلیل افشای رازهایِ شرک‌آلود موردِ تکفیر، تخطئه، تخریب و ترورِ شخصیتی قرار می‌گیرد.

مزایا و منافع مشترک ایرانیان در حفظِ یکپارچگی کشور

واقعیت انکارناپذیر این است جغرافیای اتنیکی ایران بدترین بستر برای فدرالیسم، استقلال یا هر نوع خط‌کشی بر مبنای خون، نژاد و زبان است. اما یکپارچگی ایران امتیازات ذیل را برای تمامی شهروندان، اتنیک‌ها و ملیت‌های ایرانی تأمین می‌کند:

1- دسترسی به آب‌های آزاد خلیج‌فارس، دریای عمان و دریای مازندران.

2- سهام‌داری در منابع عظیم نفت و گاز ایران.

3- امنیت و پیشگیری از جنگ‌های داخلی و تجاوز خارجی.

4- زیرساخت‌های اقتصادی شامل دهها هزار کیلومتر اتوبان، بزرگراه، راه‌آهن، برق و گاز سرتاسری، مخابرات و اینترنت برای همه ملیت‌ها.

5- بازار بزرگ سرمایه و کار 90 میلیونی.

6- جغرافیایی ثروتمند، چهارفصل و بسیار پهناور به وسعت یک‌میلیون و شش‌صد و چهل‌وهشت هزار کیلومترمربع.

7- منابع مالی و انسانی ازجمله انرژی جوانان و زنان بومی صرف تقویت جنگ‌سالاران، مستبدان محلی، مرتجعین و جنگ‌های منطقه‌ای بر سر هر کوی و برزن دوملیتی نمی‌شود.

این سرمایه‌های عظیم در جهت رشد اقتصادی، کسب حقوق شهروندی، استقرار دمکراسی و عدالت اجتماعی کانالیزه و متحد می‌شود. [43] در ماه‌های اولیه جنبش «زن، زندگی، آزادی» شاهد این اتحاد باشکوه بودیم.

دستاوردهای پایدار این جنبش بسیار بیشتر است از مجموع دستاوردهای جنبش‌های منطقه‌ای، گروهی و اتنیکی ۴5 ساله اخیر. در این جنبش، نژادپرستانِ تُرک، کُرد و فارس که ماهیتاً ضد روح، فلسفه و آرمان‌های انقلاب «زن، زندگی، آزادی» بودند، تبدیل به پاشنه آشیل جنبش شدند.^{^[44]}

کُردها، یک گام به پس دو گام به‌پیش

تحلیل اشتباهات، انحرافات و دردها نیمی از سخن است. نیمه دیگر با «چه باید کرد؟» کامل می‌شود. ادامه نوشتار به ارائه آلترناتیو مناسب ایرانیان در خصوص حل مسئله ملی اختصاص دارد.

ملت کرد به‌جای آویزان شدن به طناب پوسیده ناسیونالیسم فئودالی و دنباله‌روی از احزاب سنتی طبقه فرادست، لازم است با ملل هم‌جوار خود بر اساس اصول برابری و عدالت اجتماعی که با روشنی و صراحت مکتوب شده باشد، متحد شده و همراه با آن‌ها انرژی خود را صرف ایجاد جامعه‌ای سالم، انسان‌محور و پیشرفته نماید.

در این صورت به‌جای تفرقه و جنگ‌های بی‌پایان ملل علیه همدیگر، شاهد اتحاد و آزاد شدن پتانسیل عظیم قدرت مردم خواهیم بود که نه برای تغییر چهره، زبان، مذهب و ملیت حاکمان و اربابان ستمگر، بلکه در جهت گسستن زنجیرهای پیدا و پنهان بردگی فکری، اقتصادی و سیاسی و بنیان نهادن دنیای جدید انسانی خواهد بود.

این جهان انسان‌محور قابل حصول است. سازوکار آن‌هم کشف‌شده است. کافی است بر اساس نظریات اندیشمندانِ انسان‌گرا، تجربیات و دستاوردهای جوامع پیشرفته زمینه‌های وجودی سلسله‌مراتب قدرت و ثروت را خشکاند و با سازمان‌دهی جدید اجتماعی و سیاسی جامعه را در مسیر مردم‌سالاری، عدالت اجتماعی، شایسته‌سالاری و آزادی واقعی قرار داد.

عده‌ای می‌گویند سرِ ما کردها بی‌کلاه دولت- ملت مانده است و با فارس‌ها، ترک‌ها و عرب‌ها نمی‌توانیم همدرد و همراه باشیم.

واقعیت این است که اگر با نگاهی ژرف‌تر بنگریم صرف‌نظر از امتیازات سطحی و شکلی از نوع زبان مادری و ... اکثریت مردمان فارس، عرب و ترک همچون کردها در سلسله‌مراتب قدرت و ثروت جزو طبقه فرودست جامعه هستند؛ و در میان آن‌ها هم اقلیتی ۱۰ درصدی بر ۹۰ درصد ثروت جامعه چنگ انداخته است. کارگران، کشاورزان، دست‌فروشان و بیکاران آن‌ها از هم‌صنفان کرد خود مرفه‌تر نیستند. زنان آن‌ها از حقوق بیشتری نسبت به زنان کرد برخوردار نیستند. روشنفکران و نویسندگان آن‌ها هم خوشبخت‌تر از همتایان کرد نیستند.

در اینجا منظور از اتحادِ کُردها با ملل دیگر ایرانی به معنی اتحاد با پانتورک‌ها، پان فارس‌ها و سایر نژادپرستان و تمامیت خواهان غیر کُرد نیست. زیرا ماهیت و منافع این‌ها در تداوم انواع نابرابری و ستمگری ازجمله ستم ملی و دشمنی میان اقوام و ملل است. طبقه متوسط و فرودست کردها می‌توانند با اکثریت فرودست جوامع فارس، ترک، عرب و ... یک مسیر و یک هدف مشترک داشته باشند. از منظر فکری و سازمانی نیز روشنفکران، آنارشیست‌ها، سوسیالیست‌ها، فعالین حقوق زنان، آزادیخواهان و احزاب چپ و دمکراتیک آن‌ها متحدان طبیعی کردهای مترقی هستند.

اربابِ کُردی‌گوی و کُردی‌پوش، مهربان‌تر از نوع فارسی، تُرکی و عربی نیست. بجای تغییر حاکم ستمگر، لازم است سیستم ستمگری را برانداخت.

سیاست صدساله یکسان‌سازی اجباری به آزادی و رفاه مردم ایران منجر نشده است. از سوی دیگر تجربیات منطقه‌ای و جهانی نشان می‌دهند که نتیجه دیوارکشی اتنیکی هم یک گام به‌پیش و دو گام به پس است. بنابراین به قول حکیم خیام «راه نه آنست و نه این»^{^[45]}

راه سوم برادری ملیت‌هاست. تجربیات تاریخی جهان حاکی از این است که تکثر ملی، زبانی و فرهنگی اگر درست مدیریت شود موجبات رشد و شکوفایی اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی را فراهم می‌آورد.

پس لازم است نه‌تنها سیاست انکار٬ ذوب و ادغام ملیت‌ها کنار گذاشته شود٬ بلکه ضروری است از نابودی این ثروت انسانی پیشگیری شده و تسهیلات و امکانات لازم جهت احیا و رشد آن فراهم شود. (وحدت در حین کثرت، کثرت در حین وحدت)

در این صورت زمینه بروز اختلافات ملی، قومی و فرهنگی خشکیده و بازرگانان سیاست و فرصت‌طلبان نمی‌توانند ملت‌ها را در مقابل هم قرار دهند. در این بستری دیگر «انسان گرگ انسان»^{^[46]} نخواهد بود. بجای آن همواره «انسان یاورِ انسان» خواهد ماند.

کم‌هزینه‌ترین و پرفایده‌ترین راه‌حل مسئله تکثر ملی و فرهنگی ایران همگرایی بر اساس راهبرد «وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت» است. این استراتژی در عمل منجر به برقراری توازن و تناسب ساختارِ سیاسی با ساختارِهای اجتماعی٬اقتصادی و جغرافیای اتنیکی کشور می‌شود.

سیستم جدیدی برای بقا و رشد همه‌جانبه ایرانیان ضرورت دارد. این سیستم باید متناسب با ساختار اجتماعی، اتنیکی و فرهنگی ایران باشد و مرزبندی کاملی با ایدئولوژی‌ها و گرایش‌های نژادپرستی، مردسالاری، واپس‌گرایی، قبیله‌گرایی، وابستگی به دولت‌های خارجی داشته باشد.^{^[47]}

ضرورت اتحاد کُردها و فارس‌ها از دیدگاه اساتید، مورخین و مترجمین سرشناس

واسیلی نیکیتن: «اگر زبان فارسی به‌یک‌باره محو و نابود شود، می‌توان آن را از روی واژه‌های ایرانی خالص؛ که همان زبان کردی است؛ دوباره زنده کرد».^{^[48]}

واسیلی نیکیتین یکی از برجسته‌ترین مورخین و محققین قرن بیستم، عضو انجمن آسیایی و نژادشناسی پاریس و انجمن بین‌المللی مردم‌شناسی و کنسول روسیه طی سال‌های 1917-1915 در ارومیه بوده است.^{^[49]}

دکتر ابراهیم یونسی:

زنده‌یاد ابراهیم یونسی نویسنده و مترجم پرآوازه کُرد نظریه فوق را چنین بسط و گسترش داده است:

«راستی، هیچ از خود پرسیده‌اید علی‌محمد افغانی، نویسنده شوهر آهو خانم- احمد محمود، نویسنده همسایه‌ها- داستان یک شهر و زمین سوخته، نصرت‌الله نویدی- نویسنده نمایشنامه‌های سگی در خرمن جای و تام آرزوها- استاد هژار- علی‌اشرف درویشیان- شهرام ناظری- خانم معتمدی- محمد قاضی ... لاهوتی و عشقی و یاسمی کیستند و از چه تبارند؟^{^[50]} ... راستی چه کسی از شاعران کُرد، کسانی چون نالی، مولویِ تاوه گویزی، شیخ رضا کرکوکی و دیگران خواسته یا مجبورشان کرده بود به فارسی شعر بگویند؟ چه کسی فارسی را به آن‌ها آموخته بود؟^{^[51]} ... کمک به شکوفندگی و بالندگی زبان و فرهنگ تیره‌های قومی در معنا کمک به رفع جدایی‌ها و سردی‌ها نیز هست، چراکه با درمان این درد در حقیقت زمینه سردی و جدایی از بین می‌رود و زمینه جدید برای پیوستگی و نزدیکی بیشتر فراهم می‌شود».^{^[52]}

زنده‌یاد محمد قاضی از برجسته‌ترین مترجمان ایران:

«من خود یکی از کسانی هستم که به پیروی از این نظر [واسیلی نیکیتین] معتقدم دو قسمت کردستان عراق و ترکیه هر دو باید به ایران ملحق شوند و بدین ترتیب کردستان بزرگ جزو خاک ایران گردد.

زیرا ملت کرد ملتی است که هیچ‌گونه پیوند نژادی، زبانی و فرهنگی با ترک و عرب ندارد و حال‌آنکه هم‌نژادش با ایرانیان یکی است؛ و هم زبان کردی شباهت و خویشاوندی بسیار نزدیکی با زبان فارسی دارد؛ و به گمانم بسیاری از همشهریان دیگرم نیز با این عقیده موافق باشند. به‌ویژه که در عهد باستان هر سه قسمت کردستان جزو خاک ایران و تابع امپراتوری‌های هخامنشی و ساسانی بوده است».^{^[53]}

ولادیمیر مینورسکی خاورشناس و ایران‌شناس:

«این خود شاید یکی از تراژدی‌های بزرگ و اسف‌انگیز تاریخ کُرد است که فارس‌ها و کُردها بااینکه از یک نژادند و پیرو یک دین؛ و از میراث اجتماعی و فرهنگی واحدی بهره‌مندند؛ هنوز نتوانسته‌اند خندق اختلافات پوچ و بی‌معنایی را که ازلحاظ جدایی طریقت مذهبی در بینشان وجود دارد پُر کنند.^{^[54]}

«علی‌اشرف درویشیان» نویسنده سرشناسِ کُرد:

چرا باید ایران را دوست داشت؟

ایران را دوست دارم چون‌که مزرعه‌های سرسبز و معطر برنج شمال را دوست دارم. چون جنگل‌های انبوه مازندران و رشت را دوست دارم. ایران را دوست دارم چون فردوسی و شاهنامه‌اش را دوست دارم. چون رستم و سهراب و گردآفرید و تهمینه را دوست دارم. چون شیراز را دوست دارم. حافظ و سعدی را دوست دارم. چون کرمانشاه را دوست دارم و ابوالقاسم لاهوتی شاعر نامدار کرمانشاهی را دوست دارم. باغ‌های کرمانشاه و درخت‌های آلوچه و انگور و سیب و گلابی‌اش را دوست دارم. چون بیستون و شیرین و فرهاد را دوست دارم. چون لاله‌های واژگون لرستان را دوست دارم. ایران را دوست دارم زیرا دکتر محمد مصدق, خسرو روزبه, خسرو گل‌سرخی و قهرمانانی چون بیژن جزنی و سعید سلطانپور و محمد مختاری و جعفر پوینده و همهٔ جان‌باختگان راه آزادی را دوست دارم. ایران را دوست دارم چون سرزمین پدری و اجدادی من است و مزار عزیزانم در آن است. پدر, مادر, مادربزرگ و همهٔ کسانم در آن خوابیده‌اند. ایران را دوست دارم چون مقام‌های سه‌گاه و چهارگاه و شور و دشتی و همایون و افشاری و درنهایت شجریان و آوازش را دوست دارم. و سه‌تار و کمانچه و دف و تنبور را دوست دارم. ایران را و باباکرم را دوست دارم. این‌ها تکه‌هایی از پازل شخصیت و هویت مرا تشکیل می‌دهند. بدون این‌ها که گفتم من بی‌هویت خواهم بود.

ایران را دوست دارم و آبگوشت و کوفتهٔ ایرانی را و آش‌های مختلف و ترید و شله‌زرد و شله‌قلمکار و انواع شربت‌ها را دوست دارم. و بوی عطر گلاب قمصر کاشان را دوست دارم. بوی چادر مادربزرگم را و جهان‌پهلوان تختی و پهلوان حسین گلزار کرمانشاهی را و نامجو را و همهٔ کسانی که برای اعتلای نام ایران کوشیده‌اند.

ایران را دوست دارم و صادق هدایت و بوف کورش را و داش آکل را و شنگول‌ومنگول را و بزرگ علوی را و استاد محمدباقر مؤمنی و جلال آل احمد و استادم دکتر سیمین دانشور را و دکتر امیرحسین آریانپور را.

این‌ها همه بخشی از هویت من هستند و اگر این‌ها نبودند من پادرهوا و ول بودم اما این‌ها همه, آن گل, آن آش, آن شعر و آن تصنیف‌ها همه شخصیت مرا ساخته‌اند و من شدم آنچه امروز هستم.

ایران را و فرش کاشان و شله‌زرد روز اربعین و همهٔ این‌ها را دوست دارم و روی همهٔ این‌ها ایران را دوست دارم و سرزمین دلیر پرور کردستان را و کردها و شاعران و نویسندگان و مبارزان کرد را دوست دارم. کوچه‌های بچگی‌ام را که در ایران است دوست دارم. معلم‌های گذشته‌ام را, استادانم را, همه و همه را دوست دارم و ایران را که جایگاه ستارخان و باقرخان و یار محمدخان کرمانشاهی و صفر خان و صمد بهرنگی است دوست دارم. ایران را دوست دارم زیرا شعرهای شاملو و فروغ فرخزاد و سیمین بهبهانی را دوست دارم.^{^[55]}

و اما؛ نگارنده این ستور نیز اضافه می کند: تا زمانی که زمزمه زلال زیباترین نوای انسانی شاملو به گوشِ جان می رسد؛ گوش سپردن به سورنای کوردایتَی فئودالی روا نیست:

«من خویشاوند هر انسانی هستم که خنجری در آستین پنهان نمی‌کند. نه ابرو درهم می‌کشد نه لبخندش ترفند تجاوز به حق نان و سایه‌بان دیگران است. نه ایرانی را به غیرایرانی ترجیح می‌دهم نه ایرانی را به ایرانی. من یک لرِ بلوچِ کردِ فارسم، یک فارس‌زبان ترک، یک آفریقایی اروپایی استرالیایی امریکاییِ آسیایی‌ام، یک سیاه‌پوستِ زردپوستِ سرخ‌پوستِ سفیدم که نه تنها با خودم و دیگران کمترین مشکلی ندارم بلکه بدون حضور دیگران وحشت مرگ را زیر پوستم احساس می‌کنم. من انسانی هستم میان انسان‌های دیگر بر سیارهٔ مقدس زمین، که بدون حضور دیگران معنایی ندارم»

منافع مشترک در همگرایی ایرانی

رضاشاه جهت ایجاد دولت - ملت یکپارچه ایران سیاست انکار و استحاله زبان کردی و سایر زبان‌های ایرانیان در زبان فارسی را در پیش گرفت.

این سیاست پس از وی نیز به اشکال مختلف تداوم‌یافته است. چنین پیداست که مشاوران او شناخت کاملی از خانواده زبان‌های آریایی و خصوصاً پیوستگی ساختاری زبان کردی و فارسی نداشته‌اند.

زیرا این رویه نه‌تنها موجب رشد طبیعی زبان فارسی نشد، بلکه این زبان را از پتانسیل بازیابی واژه‌های فراموش شده که در زبان‌های آریایی باقی‌مانده بودند، محروم کرد. فرهنگستان زبان فارسی به‌ناچار واژه‌های نامأنوس و نادرستی تراشیده و به زبان فارسی تزریق کردند.

اگر زبانهای حوزه فرهنگی ایرانی را نه به دیده تهید، بلکه همچون فرصت می دیدند، امروزه بجای اشتباهات مذکور شاهد شکوفایی فارسی به همراه سایر زبانهای هم خانواده می شدیم.

دکتر "محمد ابراهیم باستانی پاریزی" کشف کرد که پاکستانیها از واژه های خالص ایرانی برای اصطلاحات جدید و پر کاربرد استفاده کرده اند. از جمله:

عبور ممنوع= راه بند- عقب،عقب،ایست= واپس،واپس،بس - شلوار= پاجامه- بازنشسته= سبک دوش- قنادی= شیرینکده- تشکر= مهربانی- اسباب و اساسیه= سامان- بیمارستان= شفاخانه (در افغانستان)

دادوستد و گفتمان مشترک میان زبانهای ایرانی می‌توانست منجر به زایش و تکامل یکی از زنده‌ترین و طبیعی‌ترین زبان‌های جهان شود. (هنوز هم این فرصت باقی است)

از سوی دیگر بعضی از رهبران کرُدها هم افسانه بیگانگی زبان و نژاد کُردی را باور کردند و در دوره‌های ضعف و خلأ قدرت دولت مرکزی از جمله هنگامه جنگ جهانی دوم و نیز پس از انقلاب 1979 حرکت سیاسی خود را جدا از ایرانیان سازمان دادند که موجب ایزوله شدن قیام می‌شد و دولت مرکزی با جلب احساسات سایر ایرانیان به‌راحتی موفق به سرکوب خونین کُردها می‌شد.

هنوز هم بیشتر رهبران ملی‌گرای کرد، کشورِ ایران را دولتِ فارس‌ها دانسته و نقش و جایگاه آن را همچون دولت‌های ترکیه، عراق و سوریه دشمن هویت و بقای مردم کرد می‌پندارند.

تا جایی که ناسیونالیست‌های کُرد در گفتگو با رهبران اپوزیسیون دولت حاکم پیش‌شرط تمامیت ارضی ایران را توهین به خود تلقی کرده و از آنها می‌خواهند از همین اکنون حق جدایی کُردها را از جغرافیای سیاسی کنونی ایران به رسمیت بشناسند.

پلتفرم انسان محوری

دمکراسی غربی دروغی بزرگ است و در شرق بزرگتر خواهد شد. بجای دمکراسی لازم است سیستم انسانی کشف بر جامعه حاکم شود. این سیستم باید متناسب با ساختار اجتماعی، اتنیکی و فرهنگی ایران باشد و مرزبندی کاملی با ایدئولوژی‌ها و گرایش‌های نژادپرستی، مردسالاری، واپس‌گرایی، قبیله‌گرایی، وابستگی به دولت‌های خارجی داشته باشد.

شوراهای شهر و روستا که بازمانده اصلاحات ناکام خاتمی هستند، با تغییر و تکامل اساسی توانند پایه و اساس سیستم خودمدیریتی دمکراتیک را شکل دهند. در هیچ شورایی نباید نسبت زنان به مردان از 40% کمتر باشد. بهره‌گیری از تجربیات شوراهای کشورهای اسکاندیناوی و شمال شرق سوریه و تطبیق آن با ویژگی‌های کشور می‌تواند بسیار مفید واقع شود.

زبان‌های ایرانیان

در خصوص زبان و ادبیات اتنیک‌های ایرانی لازم است در دانشگاه‌های کشور رشته‌های تحصیلی زبان و ادبیات ملل ایران دایر گردد.

از سال ششم ابتدایی به بعد دانش‌آموز به انتخاب مادرش (اگر مادر نداشت به انتخاب پدر و...) زبان اختیاری دوم را انتخاب کند. زبان دوم می‌تواند زبان مادری و یا هر زبان دیگری از ملیت‌های ایران باشد.

باتوجه‌به سابقه تاریخی و نقش زبان فارسی در تسهیل ارتباطات کشوری لازم است آموزش رسمی همچنان به زبان فارسی باشد.

کردستان ایران در هرم مازلو

هرم مازلو یک مدل پنج لایه از نیازهای انسانی است. این هرم از پایین به بالا شامل نیازهایی با عنوان فیزیولوژیک (غذا، پوشاک، مسکن و…)، ایمنی (امنیت شغلی و…)، عشق و تعلق (دوستی)، احترام و عزت و شکوفایی است.^{^[56]}

امروزه مسئله اصلی کُردهای ایران حفظ و تضمین نیازهای اولیه است. ازجمله این نیازها عبارت‌اند از حفظ جغرافیای زیستی، مسکن و سرپناه، اشتغال، امنیت، تأمین اجتماعی، ثبات اجتماعی، دارایی، سلامت و رفاه. طبق قانونِ هِرَمِ مازلو تأمین نیازهای اولیه مقدم بر تأمین نیازهای ثانویه است. بدین معنی انسان‌ها تا زمانی که نیازهای اولیه خود را تأمین نکرده‌اند، نباید توانِ خویش را در مسیر نیازهای ثانویه هزینه کنند.

در این برهه زمانی کُردهای کردستانِ ایران همچون ارمنی‌های تحت حاکمیت امپراتوری عثمانی^{^[57]} و ارمنی‌های قره باغ (2020)، آشوری‌های دوره جنگ جهانی اول،^{^[58]} یونانی‌های شمال قبرس (1974) و کردهای عفرین (1918) در معرض قتل‌عام و یا اخراج از سرزمین‌های آباء و اجدادی خویش هستند. درحالی‌که خانه و کاشانه هزاران ساله کُردهای ایران در معرض تطاول و اشغالِ پانتورکیسم باکو- آنکارا قرار دارد، آیا سخن از ایجاد دیوار بین کُرد و ایرانی جنایت نیست؟

آیا بهتر نیست بجای آویزان شدن به طناب پوسیده کوردایَتی فئودالی و غلتیدن در چاهِ باکو و آنکارا،^{^[59]} با ایرانیانِ همدرد و هم سرنوشت دست در دست هم دهیم به مهر خانه‌ای بزرگ به مساحت 1648000 کیلومترمربع با یک دریا در شمال و دو دریا در جنوب و دومین ذخیره گاز جهان^{^[60]} و سومین ذخیره نفت جهان و جغرافیایی چهارفصل را آباد کنیم؟

زمان طلایی (Golden time) پانتورکیسم در ایران

پانتورک‌های باکو و آنکارا منتظر فرارسیدن زمان طلایی هستند. زمانی که قدرت مرکزی ایران توان حفاظت از مرزهای کشور را از دست بدهد. در این صورت تکرارِ سرنوشت ارمنی‌های شمال شرقی ترکیه کنونی، (1915) یونانیانِ قبرس، (1974) کُردهای عفرین،^{^[61]}(2018) و ارمنی‌های قره‌باغ (2020) برای کُردهای ایران بسیار محتمل است. پانتورک‌ها حتی یک روستای آذربایجان غربی را با کُردها تقسیم نخواهند کرد. استان کردستان نیز در معرض این خطر قرار دارد.

جریانات راست سنتی کُردایَتی فئودالی و بنیادگرایان سُنی کردستانِ ایران نیز بنا به ماهیت خویش نه‌تنها آلترناتیو پانتورک‌ها نیستند، بلکه خود به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم می‌توانند در خدمتِ اجرای توطئه‌های آن‌ها قرار گیرند. همچنانکه همتایانِ آن‌ها (بارزانی، ا ن ک س، اخوانی‌های کُردستانِ عراق، و جهادی‌های کُردِ چهار بخش کردستان) در کردستانِ عراق، ترکیه و سوریه مجری سیاست‌های ترکیه بوده و هستند.

جریانات راست سنتی کردستان ایران (اعم از ملی‌گرای نئوفئودال و اسلام‌گرای وابسته به خارج) غیر از ویرانی، جنگ‌های بی‌پایان داخلی و خارجی، فساد مالی، واپس‌گرایی و افغانیزه کردن چیزی برای کُردها به ارمغان نخواهند آورد.

با ایرانیان می‌توان زیست حتی تحت حاکمیت‌های استبدادی تا زمانی که زنانش برای ژینا موهای سر قیچی می‌کنند، شاعرانش سرود زن زندگی آزادی می‌سرایند و هنرمندانش در وصف دختران کوبانی غزل‌خوانی می‌کنند.^{^[62]}

اما با آنکارا نتوان زیست حتی تحت حاکمیتی دمکراتیک؛ تا زمانی که مُلاهایش در کُردستیزی از فاحشه‌هایش سبقت‌گرفته و برای اشغال عفرین سوره فتح می‌خوانند (با عرض معذرت از تعداد معدودی روشنفکران آن دیار که از بیماری پانتورکیسم مصون مانده‌اند)

تهران عمقِ استراتژیکِ کردستانِ ایران

"عمق استراتژیک" به مجموعه‌ای از عوامل اشاره دارد که به یک جامعه یا گروه اجتماعی امکان می‌دهد در برابر تغییرات و تحولات اجتماعی، اقتصادی، و سیاسی تاب بیاورد و هویت و انسجام خود را حفظ کند. این عوامل می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

در علوم اجتماعی: ارزش‌ها و باورهای مشترک، تاریخ و فرهنگ غنی، نهادهای اجتماعی قوی، سرمایه اجتماعی بالا.

در علوم سیاسی: قدرت نظامی و اقتصادی، موقعیت جغرافیایی، ثبات سیاسی و اجتماعی، روابط با سایر کشورها، نفوذ فرهنگی.

در علوم نظامی: افزایش قدرت بازدارندگی، ایجاد فرصت برای دفاع، کاهش تلفات و خسارات.^{^[63]}

کسی که در حد متوسطی از دانشِ تاریخ و روابط بین‌الملل بهره‌ای برده باشد، به‌روشنی قادر به دیدن تهدیدها و گسل‌های جغرافیایی، امنیتی روبروی کردستان ایران است.

در غیابِ قدرت تهران، کردستان ایران در درجه اول لقمه آسانی برای پانتورکیسم اردوغانی؛ و در درجه دوم برای سلطه مافیایی راستِ سنّتی کوردایتی و سنّی گری افراطی وابسته است.

هر نوع سیستم سیاسی حاکم بر تهران بنا بر جایگاه و ضرورت‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی خویش، به‌صورت طبیعی ضامن تداوم استقرار کُردها بر خانه و کاشانه خودشان در کردستان است.

در اینجا نوع سیستم سیاسی تهران مهم نیست که از نوعِ دینی باشد یا سکولار، دمکراتیک باشد یا دیکتاتور، سوسیالیستی باشد یا سرمایه‌داری، جمهوری باشد یا سلطنتی و ...

بر اساس علم "ژئواستراتژی"^{^[64]} ویژگی‌های جغرافیاییِ هر منطقه‌ای تعیین‌کننده سیاستِ حکومتِ آن منطقه است. تهران بنا به جبر "ژئواستراتژی" هرگز نمی‌تواند از سلسله کوه‌های زاگرس چشم‌پوشی کند. زیرا تهران بدون این دیوار طبیعی تاریخی به‌شدت آسیب‌پذیر است. از سوی دیگر زاگرس تأمین‌کننده بخش اعظم آب ایران است.

برای آگاهی بر نقش "ژئواستراتژی" و "ژئوپلیتیک"در تعیین سیاست کشورها خواندن کتاب "زندانیان جغرافیا" نوشته "تیم مارشال" که در ایران چاپ شده است، را توصیه میکنم.

از این واقعیات زمینی نتیجه می‌گیریم به همان اندازه که تهران عمق استراتژیک کردستان است، به همان اندازه هم کردستان و سلسله کوه‌های زاگرس عمق استراتژیک ایران هستند. بنابراین کُردهای کردستانِ ایران برای حفظ خانه و کاشانه خویش به تهرانِ قوی نیازمندند و تهران نیز برای حفظ مرزهای غربی ایران به کُردهای آگاه و آزاد نیازمند است.

کُردها نباید همچون 500 سالِ گذشته برخلاف جریان قدرتمندِ آب شنا کنند. لازم است کُردها انرژی و جنبش خویش را با جریان آب هماهنگ کنند تا هارمونی بین کُرد و ایرانی ایجاد شود. در این هارمونی اکثریت ایرانیان منتفع شده و مافیاهای مختلفِ "زَر و زور و تزویر" در میان کُردها و سایر ملل ایرانی ضررمند خواهند شد. در جنبش "زن، زندگی، آزادی" شاهد پدیدار شدنِ این هارمونی باشکوه بودیم. علیرغم خرابکاری پان‌کوردها، پانتورک‌ها، پان فارس‌ها و سایر انحصارطلبان و تشنگان قدرت و ثروت محلی و سراسری؛ دستاوردهای پایدارِ ایرانیان در این جنبش فراتر از انقلاب مشروطه 1285 است.

واقعیت‌های امروز رؤیاهای دیروز؛ رؤیاهای امروز واقعیت‌های فردا

«بزرگ‌ترین فاجعه آن روزی به سراغ بشریت می‌آید که خیال‌پردازان ناپدید گردند»^{^[65]} (نیچه)

چون نیک بنگریم اندر تحولات سده اخیر، می‌بینیم که بسیاری از واقعیت‌های امروز رؤیاهای دیروز بوده‌اند. پس چرا رؤیاهای امروز نتوانند واقعیت‌های فردا شوند؟

بخش کوچکی از رؤیاهای گذشته که به واقعیت‌های امروز تبدیل‌شده‌اند: مسافرت با اتومبیل شخصی، پرواز و مسافرت با هواپیما، تحصیل و بهداشتِ همگانی، بیمه و تأمین اجتماعی، اضمحلال نظام فئودالیسم، قانون هشت ساعت کار، اوقات فراغت انسان، تحرک اجتماعی طبقات جامعه. راه‌های آسفالت و بزرگراه‌ها، شبکه برق سرتاسری، سیستم لوله‌کشی آب‌رسانی و گازرسانی اکثریت نزدیک به‌تمامی منازل؛ و اخیراً در حال گذار وضعیت حقوقی و فرهنگی مردم از رعیت به شهروندی هستیم.

بنابراین تا می‌توانیم رؤیاپردازی کنیم. رؤیا برای هر خانواده ایرانی یک‌منزل مسکونی؛ رؤیا برای رشد اقتصادی، علمی و صنعتی؛ رو یا برای برابری حقوقی، شایسته‌سالاری و انسان‌محوری؛ رؤیا برای عدالت اجتماعی و حقوق شهروندی؛ رو یا برای زن، برای زندگی، برای آزادی...

و شما خواننده عزیز در دو سطر ذیل رؤیاهای خودت را اضافه کن...

پرسشی غلط برای همه فصول

از هزاران سال پیش تاکنون پرسش اصلی جوامع انسانی بدین شرح بوده است: «چه کسی باید حکومت کند؟» "کارل پوپر" پُرسشِ «چگونه؟» را بجای «چه کسی؟» فراروی انسانِ معاصر نهاد. پرسش جدیدی که تولد، بسط و گسترش یافت به این شرح است: «سیستمِ سیاسیِ حاکم چگونه باید باشد؟» مطابقِ این تحول فکری بشری، پرسش اصلی امروز چنین است: از بین هر یک از پِلَتفُرم‌هایی که از طرف اشخاص حقیقی و یا جریانات سیاسی، به‌صورت مُدوّن و شفاف معرفی می‌شوند، کدام‌یک بهترین گزینه ممکن جهت تبدیل‌شدن به میثاق اجتماعی است؟

تاریخ روایتِ صِرف و انتزاعیِ داستان‌های گذشتگان نیست. تاریخ علمی است در جهتِ بازشناسی گذشته، شناختِ قواعدِ حاکم بر تحولاتِ اجتماعی، درکِ زمانِ حال و پیش‌بینیِ آینده.

چهار سطح شناخت پدیده در جهت کشف حقایق تاریخی

پژوهشگر و مورخ همچون کارآگاه تاریخ، پس از گذار از چهار سطحِ شناختی ذیل با تجزیه‌وتحلیل علمی و موشکافی موفق به کشف حقیقت می‌شود←←←

1- تصویرِ بزرگ (BigPicture) به هرگونه دورنمای وسیع سراسری از یک فضا؛ "تصویرِ بزرگ"، "سَراسَرنَما" یا پانوراما گفته می‌شود. در علوم انسانی عبارت است از دیدگاه و متدی که مسئله یا وضعیتی مشخص را از اطراف و نیز بالا به پایین مورد مشاهده و بررسی قرار می‌دهد.[66]

۲- فرایند یا پروسه (Process)- به دنباله‌ای از تغییرات رخ دهنده در ویژگی‌های یک سیستم یا شیء گفته می‌شود. این تغییرات می‌توانند به‌طور طبیعی رخ دهند یا طراحی‌شده باشند. [67] کرونولوژی(خط زمان) یکی از ابزارهای مهم این عرصه است.

۳- زمان - (زمان وقوع رویداد و یا تشکیل یک پدیده)

۴- مکان - (مکان وقوع رویداد و یا تشکیل یک پدیده)

شما خواننده این سطور و خصوصاً نسل جدیدِ کردستان، می‌توانید با طی فرایندهای چهارگانه مِتُد فوق و نیز خواندن چند کتاب و مقاله در حوزهِ "روش تحقیق در تاریخ" دست به قلم(در زمانه کنونی لبتاب) برده و تاریخ واقعی ملت خویش را بازشناسی و بازنویسی کنید.

لازم است هر سطر و پاراگرافی بر محوریت منافع اکثریت مردم(حدود 95% افراد جامعه) نوشته شود.

قطب نمای روشنفکران و آزادگان "منافع اکثریت" جامعه است. چنین قطب نمایی ما را از انحراف و یا تبدیل‌شدن به مهره‌ای در خدمت ستمکاران محفوظ نگه می‌دارد.

حساب مشترک باز نکنید

لطفاً، هیچ‌گاه برای اکثریت ملت کُرد و اقلیت قشرِ انگلی لمپن بورژوا و نئوفئودال کُردی حسابِ مشترک باز نکنید.

زیرا این یک اصل گریزناپذیر جامعه‌شناختی است که منافع قشر اقلیتِ فرادستِ جامعه نه در رهایی ملی، بلکه در سواری بر ملت حاصل می‌شود.

سواری بر ملت از طریق تحمیق توده‌ها امکان‌پذیر است. این تحمیق در کردستان به‌وسیله افیون کُوردایَتی ابتدایی و تعصب افراطی سُنّی‌گری سیاسی(هر دو با واسطه و یا بی‌واسطه وابسته به اردوغان) صورت می‌گیرد. معجونِ حاصله از ترکیب این دو ؛همچون تجربه کردستان عراق؛ می‌تواند یک سده کُردها را به عقب بازگرداند.

فرجام سخن «تو برای وصل کردن آمدی& یا برای فَصل کردن آمدی؟»

حتی اگر باشندگان ایران از ملیت‌ها، نژادها و زبان‌های کاملاً بیگانه تشکیل شده باشند، باز هم رسیدن به اهداف بزرگ انسانی از جمله مردم‌سالاری، عدالت اجتماعی، برابری حقوق ملیت‌ها و زبان‌ها، رشد اقتصادی، تکنولوژیکی، رنسانس، برابری جنسیتی، گذار از مناسبات بازمانده قرون‌وسطایی، دفاع ملی در مقابل تجاوز خارجی و... از راه جدایی و انفصال حاصل نمی‌شود. بلکه از راه اتحاد میسر می‌شود. واقعیت این است که ملیت‌های ایرانی مثل انگشتانِ یک دست هستند که به‌تنهایی می‌شکنند؛ ولی با هم یک‌مشت می‌شوند و قدرت این مشت فقط برابر پنج‌انگشت نیست. بلکه بیش از صدها انگشت است. در اینجاست که تئوری گشتالت از روان‌شناسی در علوم سیاسی و اجتماعی نیز مصداق کاربرد پیدا می‌کند.

گشتالت یک کلمة آلمانی معادل کل، انگاره و الگو است.

منظور از گشتالت این است که کل هر چیز از مجموع اجزای تشکیل‌دهندة آن فراتر است.

مثلاً کل یک درخت، چیزی بیش از مجموع شاخه‌ها، برگ‌ها، تنه و ریشه‌های آن دارد و آن ساخت و سازمان درخت است.

یعنی اگر تمامی اجزای یک درخت را از یکدیگر جدا کنیم و در کنار هم قرار دهیم، درختی وجود نخواهد داشت درصورتی‌که اجزا فرقی نکرده‌اند. [68]

آزادی، عدالت اجتماعی، رشد اقتصادی و فرهنگی در اتحاد فراهم می‌شود نه در انفصال. اگر نهال دشمنی برکنیم و درخت دوستی بنشانیم ایران برای همه ایرانیان خانه‌ای باشکوه خواهد شد. [69]

ایران مجمع‌الجزایر ملیت‌های ناهمگون نیست. ایران کشتی بزرگی حامل 91 میلیون انسان بر روی اقیانوس خروشان خاورمیانه نفرین شده است. تقسیم این کشتی به چند کشتی کوچک‌تر مهلک‌ترین و ابلهانه‌ترین فکری است که حتی تخیل آن‌هم گناهی نابخشودنی برای سرنشینانش است. بقای سرنشینان کشتی ایران درگرو یکپارچگی این کشتی است.

باید فروریخت، دیوارهایی که بر مبنای باورها و اختلافات عقیدتی بین انسان‌ها ایجادشده‌اند؛ زیرا که «آنچه مردم را مشخص می‌سازد بیشتر سرشت آن‌هاست تا عقایدشان» [70] چه‌بسا آن‌هایی که دیروز رودرروی همدیگر جنگیدند، یک آرمان انسانی داشتند با دو نشان؛ و اعتقاد آن‌ها را به چنین سنگری پرتاب کرده بود. به قول سهراب: «چشم‌ها را باید شست***طور دیگر باید دید» باید کلیه دیوارهای زبانی، نژادی، حزبی، ملی، فرهنگی، ایدئولوژی و حتی دیوار بین پوزیسیون و اپوزیسیون را نیز فروریخت.

چه‌بسا هستند اپوزیسیون‌هایی که نماینده قشری از لومپن‌بورژوازی[71] هستند و از سهم کنونی خود ناراضی بوده و به‌غیراز سهم بیشتر از سفره مملکت، رؤیای بزرگتری برای آینده جامعه در سر ندارند. (مثل نژاد پرستان کُرد، فارس، تُرک و ...)

در مقابل چنین اپوزیسیون‌هایی می‌بینیم که بخشی از بدنه و مدیران کشورها دارای رؤیای رشد اقتصادی، فرهنگی و عدالت اجتماعی بوده و هستند. بیایید تا گام‌هایمان را نه در کوره‌راه دشمنی و انفصال، بلکه در بزرگراه انسان‌محوری، هم‌زیستی و برادری ملیت‌ها به‌سوی اهداف زیر هماهنگ کنیم:

1- تبدیل رعیت به شهروند

2-گذار از مناسبات بازمانده فئودالی و قرون‌وسطایی به مدرنیته دمکراتیک

3-برابری جنسیتی

4-عدالت اجتماعی

5-رشد اقتصادی، علمی و تکنولوژیکی

6-برادری ملت‌ها و فرهنگ‌ها

7-شایسته‌سالاری

8-رنسانس، نواندیشی و پلورالیسم

این کتاب را به‌صورت متن‌باز(Open Source،منبع‌باز)^{^[72]} ارائه می‌کنم تا همه علاقه‌مندان بتوانند آن را ویرایش و تکمیل کنند. هرچند بیطرفی در یک امر علمی، پژوهشی لازم است، اما اگر قرار است بیطرفی را رعایت نکنید، طرفدار اکثریت مردم باشید که حدود 95% باشندگان.

پەڕاوێز و سەرچاوەکان

[1] - دروشمی ژن، ژیان، ئازادی بە شاهیدی هەزاران وێنە و فیلمی دۆکۆمێنتاری، زیاتر لە بیست ساڵ شناسنامەی هەبوو. کچانی کۆبانی لە ٢٠١٤ بەم دروشمە داعشیان تێکشاند. بەم دروشمە پاێتەختی داعش لە ڕەقە ئازاد کرا. هەڤاڵەکانیان هەر بەم دروشمە شەنگالیان لە داعش پاکسازی کرد کە فیلمی کچانی ڕۆژ بە ئەکتەری گوڵشیفتە فەراهانی بەرهەمی ئەو خەبات و فەلسەفەیە بو. (٢٠١٨)

https://www.namasha.com/v/W2FWm9pj

لەم هەموو ساڵانە جەماعەتی کوردایەتی دیوەخان بۆ یەک جاریش لە گۆشەی یەک ڕۆژنامە، مانگنامە یان ڕادیۆ و تەلەفزیۆن باسیان نەکردبوو.

[2] - بێ بەشداری گەلانی ئێرانی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی لە سەقز و سنە تێنەدەپەڕی. بڕوانە ئەم کرۆنۆلۆژیە بە زمانی فارسی:

کرونولوژی(خط زمان) جنبش "زن زندگی آزادی"

کرونولوژی(خط زمان) جنبش "زن زندگی آزادی"

1-تهران- ژینا در بازداشت گشت ارشاد

مأموران گشت ارشاد ژینا امینی را که به همراه برادرش به تهران سفرکرده بود، روز سه‌شنبه، ۲۲ شهریور، در بزرگراه حقانی، بازداشت کردند. ژینا ساعاتی بعد در اثر مهمان‌نوازی! کارکنان گشت ارشاد به حالت اغما فرورفت و روانه بیمارستان کسری گردید.

2- تهران- ژینا در اغماء

روز 24 شهریور نیلوفر حامدی خبرنگار اجتماعی روزنامه شرق، اولین کسی بود خود را به بالین ژینای در اغماء رساند و عکسی باشکوه از او تهیه کرد و همراه با خبر درگذشت وی منتشر کرد. این عکس به‌سرعت جهانی شد و همدلی و همنوایی بی‌نظیری در جامعه ایرانیان ایجاد کرد.

چند روز بعد نیلوفر حامدی بازداشت شد. پس از وی جمع کثیری از روزنامه‌نگاران و فعالان سیاسی ازجمله زهرا توحیدی و هدی توحیدی، علیرضا خوشبخت، روح‌الله نخعی، یلدا معیری، مجید توکلی، هانیه دائمی و فاطمه رجبی بازداشت شدند.

3- تهران- انتشار اولین مصاحبه با بستگان ژینا

روز 24 شهریور 1401 الهه محمدی خبرنگار روزنامه هم‌میهن ساعتی قبل از مرگ ژینا گفتگویی با دایی و مادربزرگ ژینا به انجام رساند که فردای آن روز در روزنامه هم‌میهن منتشر نمود. این مصاحبه همدردی بسیار گسترده‌ای در سراسر ایران را به دنبال داشت.

4- تهران- خشم و التهاب

روز 25 شهریور 1401 مرکز اطلاع‌رسانی پلیس تهران در اطلاعیه‌ای، ادعا کرد که این دختر جوان «به‌صورت ناگهانی» دچار عارضه قلبی شده است. صحت این اطلاعیه دولتی برای اکثریت مردم ایران غیرقابل‌باور بود و عموماً ضرب و شتم پلیس را عامل این مرگ دانستند. خشم و التهاب جامعه را فراگرفت

5- تهران- ابراز نارضایتی شخصیت‌های سیاسی، فرهنگی، ورزشی و علمی

هم‌زمان با اعلام مرگ ژینا امینی دهها شخصیت سیاسی، فرهنگی، علمی، ورزشی و هنری در تهران و سایر نقاط ایران اعلام نارضایتی کردند. ازجمله محمود صادقی، پروانه سلحشوری، طیبه سیاوشی و دکتر پزشکیان از نمایندگان پیشین مجلس، جلیل رحیمی جهان‌آباد، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، سعید دهقان وکیل دادگستری، زهرا رهنورد از رهبران جنبش سبز که در حصر خانگی بسر برد، علی دایی و علی کریمی از ستارگان فوتبال ایران، دکتر مازیار اشرفیان بناب استاد و مدرس پزشکی قانونی و ژنتیک دانشکده پزشکی دانشگاه کنت- انگلستان ، مسعود کیمیایی کارگردان باسابقه سینما ، حزب اتحاد ملت ایران، حزب ندای ایرانیان، کمپین حقوق بشر ایران. درنتیجه زمینه یک خیزش مردمی فراهم گردید.

6- تهران- اولین اعتراض خیابانی

عصر روز جمعه 25 شهریور 1401 زنان روشنفکر، فعالان مدنی و آزادیخواهان تهران در جلو بیمارستان کسری و خیابان‌های اطراف آن گردآمده و علیه آمران و عاملان این قتل به اعتراض پرداختند. معترضین متحمل باطوم و کتک‌کاری شده و عده‌ای نیز بازداشت شدند. بدین گونه اولین جرقه جنبش زده شد.

7- الهه در سقز

الهه محمدی خبرنگار روزنامه هم‌میهن صبح روز 26 شهریور 1401 با امکانات خبرنگاری در مراسم تشییع‌جنازه ژینا در سقز حضور یافت.

وی صحنه‌های مترقی جنبش مردم و خصوصاً شعار "ژن ژیان آزادی" را پوشش وسیع خبری داد؛ و از انعکاس شعارهای تنگ‌نظرانه، قومی و تفرقه‌افکنانه هواداران حزب دمکرات خودداری کرد.

8- سقز- شروع جنبش عمومی "زن زندگی آزادی"

روز 26 شهریور در آرامستان آیچی سقز جنبش عمومی با شعار "زن زندگی آزادی" شروع شد. در این روز شعارهای دو جریان سیاسی چپ‌گرا و راست‌گرا کاملاً متضاد و در مقابل هم بود. شعارهای راست‌گراها (هواداران حزب دمکرات کردستان ایران) عبارت بودند از:

"اشغالگر ایرانی، قاتل ژینای مایی(داگیرکه ری ئیرانی، تو قاتلی ژینامانی) - کوردستان گورستان فاشیستان"

شعارهای دمکرات‌ها دو لبه و دوپهلو بودند. زیرا هم‌زمان علیه دولت مرکزی، کشور ایران و سایر ایرانیان خصوصاً فارس‌ها بودند. درنتیجه چنین شعاری می‌توانست عامل بیزاری ایرانیان و مخالفت با این جنبش شود.

در مقابلِ دمکرات‌ها گروه‌های آزادیخواه، چپ و معتقدان برادری ملت‌ها با الگوبرداری از مبارزان روژآوا (کردستان سوریه) شعار "ژن ژیان آزادی" "مقاومت زندگی است" و "شهید نمی‌میرد" را فریاد زدند.

الهه محمدی خبرنگار اعزامی هم‌میهن و سایر شهروند خبرنگاران حاضر درصحنه، شعارهای تنگ‌نظرانه و انحرافی هواداران حزب دمکرات را پوشش نداده و سانسور کردند. ولی شعارهای "ژن ژیان آزادی" و نیز سخنرانی لیلا عنایت زاده فعال حقوق زنان و عضو انجمن ژیانَوَی سقز را به تمام جهان مخابره کردند.

شعار «ژن، ژیان، آزادی» به‌سرعت سایر مناطق استان کردستان خصوصاً سنندج، دیواندره و کامیاران را فراگرفت.

9- تهران- انتشار گزارش الهه از شروع جنبش "زن زندگی آزادی"

الهه محمدی در 27 شهریور گزارش مبسوطی از رویدادهای 26شهریور سقز تحت عنوان "یک وطن اندوه" در روزنامه هم‌میهن منتشر کرد. این گزارش بر محور شعار «ژن، ژیان، آزادی» (زن، زندگی، آزادی) متمرکز بود.

10- دانشگاه تهران- پژواک آوای "ژن ژیان آزادی" به زبان فارسی

صعود و فراز اصلی جنبش در 27 شهریور1401 در محوطه دانشگاه تهران اتفاق افتاد.

در این روز دانشجویان کُرد و غیر کُرد که عمومان چپ، سکولار و یا تحت تأثیر جنبش روژاوای کردستان سوریه بودند شعار "ژن ژیان آزادی" را برای اولین بار در تاریخ به زبان فارسی سر دادند.

پوشش وسیع خبری این حرکت باعث شد که شعار "زن، زندگی، آزادی" در جایگاه رهبر، قطب‌نما و شناسنامه قیام سرتاسری ایرانیان نمایان شود.

سادگی، شیوایی، شورانگیزی و زایندگی این شعار پُرشور و پُرشعور هنوز هم نیروی محرکه اصلی این جنبش است.

غنای ذاتی این شعار باعث شد سریعاً دیوارهای قومی، خونی، نژادی، زبانی، مذهبی و آپارتاید جنسی فروبریزند. پس از 44 سال همگرایی ایرانیان جایگزین واگرایی شد.

عنوان "زن زندگی آزادی" کاملاً برازنده این جنبش بود.

11- زنان ایرانی- کارزار مبارزه با حجاب اجباری

از اولین روزهای جنبش، زنان ایرانی به‌صورت گسترده‌ای اقدام به کنار گذاشتن حجاب اجباری و به آتش انداختن روسری‌ها کردند. این رویه به مهم‌ترین نماد جنبش "زن زندگی آزادی" بدل شد.

در همراهی با زنان ایرانی، برخی زنان سینماگر ازجمله گلاب آدینه، فاطمه معتمدآریا، کتایون ریاحی، افسانه بایگان، هنگامه قاضیانی، شقایق دهقان، ترانه علیدوستی، باران کوثری، بهاره ارجمند، لاله مرزبان، آزاده صمدی با برداشتن حجاب اجباری در مراسم عمومی از این جنبش حمایت کردند. اعتراضی که هزینه‌های قضایی برای آن‌ها به دنبال داشت.

12- تهران- ویدئو ترانه برای...

در اولین روزهای مهرماه 1401 شروین حاجی پور خواننده جوان با خلق به‌موقع ویدئو ترانه "برای..." توانست روحی تازه بر جنبش بدمد. به‌گونه‌ای این اثر به‌سرعت به یکی دیگر از نمادهای مهم اعتراضات سراسری تبدیل شد. شروین روز هفتم مهر 1401 حدود ۴۸ ساعت بعد از انتشار اثر خویش بازداشت شد.

واکنش به بازداشت شروین حاجی پور در توییتر و اینستاگرام بسیار گسترده بود و حتی باعث شد از آن روز به بعد کلیپ‌های بیشتری بر اساس این ترانه ساخته شود. مونا برزویی ترانه‌سرای ساکن ایران هم در این روز بازداشت شد.

13- دانشگاه پیشرو در جنبش زن زندگی آزادی

بعد از شکل‌گیری «جنبش زن، زندگی، آزادی»، جنبش دانشجویی ایران بعد از یک دوره فترت طولانی، ظهوری دوباره یافت و در یک دوره چندماهه رکورد کنش‌های نقادانه در تاریخ جنبش دانشجویی را ازلحاظ گستره و عمق شکست. سرتاسر دانشگاه‌های ایران به این جنبش پیوستند.

حتی در شهرهای ترک‌زبان که پانتورک‌ها از پیوستن مردم به جنبش پیشگیری می‌کردند، در بخش دانشجویی ناکام ماندند و دانشگاه‌های این مناطق و حتی دانش آموزان بسیاری به جنبش پیوستند.

بسیاری از استادان دانشگاه‌های گوناگون کشور با شور و حرارت بی‌سابقه‌ای از این جنبش حمایت کردند و متحمل هزینه‌های زیادی شدند. به‌گونه‌ای که بنا بر آمار روزنامه اعتماد طی یک سال پس از شروع جنبش دست‌کم ۱۱۰ استاد دانشگاه اخراج شده‌اند.

[3] - عه لی جەوانمەردی و حامید گەوهەری پێوەرێکن بۆ ناسینی کۆمەڵگای کوردی، هەر کەسێک بە زوڕنای ئەم شایەرانەی بەر دەرگای دیوەخان هەڵپەڕێ، نیشانەی بێشعوری، گەوجی، نەفس نزمی و زاتێکی نەخۆش و کرمۆڵە

[4] - حامید گەوهەری: هێزێکی پەکەکە بۆ سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران چوونەتە ڕۆژهەڵاتی کوردستان https://www.basnews.com/so/babat/776621

[5] - خالد عزیزی (@KhalidAzizii) سخنگوی @PDKIfarsi در گفتگویی با صدای آمریکا مدعی شده که شعار #ژن_ژیان_آزادی " هیچ ربطی به عبدالله اوجالان رهبر دربند PKK ندارد و ریشه در مبارزات احزاب و زنان کردستان ایران دارد.

اما مطلقا در هیچ یک از نشریات و رسانه های حزب دموکرات کُردستان ایران و دیگر احزاب کردستانی "کردستان ایران هیچ ردی از بکار گرفته شدن شعار #ژن_ژیان_ئازادی" وجود ندارد.

[6] - کوبڕا عەزیمی چاپی یەکەم- سوید-٢٠٢٤- کتاب ئەرزان- لاپەڕە ١١٦-١١٧-١٢٦

دامه زراندنی یه کیتی یایان

یه ک دوو مانگ دوای راگه یاندنی کوماری کوردستان، واته روژی١٣ ی ناوریلی ١٩٤٦ی زایینی یه کیتی پایانی کوردستان به سه روکایه تی مینا خانمی ژنی پیشه وا قازی محه مه د دامه زرا. هه ر له سه ره تای دامه زراندیه وه وا بریار درابوو که هه ر گه ره که ی سه روکی خوی هه بیت له یه که م کوبوونه وه دا پرسیاری نه ری ژنه ده وله مه ندی فلانه که ره ک کنیه؟ هاته .گوری به شدار بووه کانی ناو کوبوونه وه که ناوی پایانی ده ستر ویشتووی گه ره که کانیان یه ک به دوای یه کدا هه لده دان به م جوره ئه م خانمانه ی که له خواره وه

ناویان دينم له لايه ن مینا خانمه وه وه ک سه روکی گه ره ک داندران زیبا خانم ژنی سه ید عه بدولای ته هازاده، سه روکی گه ره کی قوله قه بران تامینه خانم ژنی حاجی مسته فای داودی سه روکی گه ره کی قیبله ، کولسوم خانم ژنی میرزا مسته فای سولتانیان سه روکی گه ره کی هه رمه نیان خورشید خانم ژنی حاجی سالحی شاتری سه روکی گه ره کی بازار خه جیج خانمی قازی سه روکی گه ره کی چومی سه ید نایشه خانم ژنی حاجی مسته فای شاتری سه روکی گه ره کی حاجی حه سه نیان سه دیقه خانم ژنی میرزا مه حمودی وه لی زاده، سه روکی گه ره کی خری، زارا خانم ژنی ناغای مه وله وی سه روکی گه ره کی رزگه یان پیروز خانم ژنی میرزا عه زیزی مشیری سه روکی گه ره کی مزگه وتی جومعه ماوزه ری بله زاده سه روکی گه ره کی جووله كان كاری سه روک که ره که کان له سه ره تادا ناگادار کردنه وه ی ژنه کانی گه ره کی خویان له کوبوونه وه کان و جیژنه کان بوو ئه و سه روک که ره کانه ته نانه ت جاری وابوو هه ره شه یان له ژنه کان ده کرد ئه و که سه ی نه یه ت بو کوبوونه وه که جه ریمه ده کری و ده بی غه رامه بدا.

جگه له مامؤستاكان و سه روک گه ره که کان، کومه لیک ژنی زوری دیکه ش ئه ندامی یه کیتی پایان بوون هوی ئه ندامه تی به شیکیان دیاره خوشه ویستییان بو گه ل و خاک بوو و به دل ده هاتن هیندیکیشیان له لایه ن میرده کانیان را هان ده دران بو ئه وه ی بتوانن شوینیک له کو ماردا بو خویان مسوگه ر بکه ن ته نانه ت به شیک له ژنانی مه هاباد ده هاتنه ئه و کوبوونه وانه که میرده کانیان زور چاره ی کوماریان نه ده ویست به لام بو خویان له كوبونه وه کاندا به شدار ده بوون و

جاری واش بوو یارمه تی مالیشیان ده دا جا نازانم ئه وه بومه به ستی پاراستنی مال و ملک و داراییه که یان بوو یان شتیکی دیکه ی له پشته وه بوو هه ر ئه ندامه ش ده بوایه مانگانه دو و قرآن حه قی ئه ندامه تی به ریکخراوه که بدایه یه کیتی پایان خه زیندار و ده فته رداری هه بوو سه ره تا سه روک گه ره که کان مانگانه کانیان کو ده کرده وه و ده یاندا به خه زینه دار و ده فته رداریش ده ینووسی هیوا هه بوو مانگی دوو قرانه که شی نه ده دا کاریشی به فه قیر و ده وله مه ندیه وه نه بوو. بق نموونه روژیک خانمیک له خیزانیکی نیودار هاته مالمان و تکای کرد که مانگانه که ی لی وه رنه گرین له و كاته زور پیم سه یر بوو و ته نانه ت که میک حه په سام به لام ئیستا که بیری لی ده که مه وه له دلی خوم دا ده لیم به لكو ئه و ژنه له ماله وه ده سته لاتی نه بووبی و میرده که ی ئیزنی نه دابیت و ئه وه نده ی له به ر ده ستدا نه بووبیت که بتوانی مانگانه که ی بدا ئه و دراوه ش که کو ده کراوه

....بلاویان نه کرده بووه . من راستیه کانی کومه لگاکه م نووسیبوو و به ته ما نه بووم سووکایه تی به هیچ که س بکه م پیم وابوو له جیاتی ره خنه ی رووخینه ر و دژایه تی له گه ل نه و جوره نووسینانه ده بوایه گیرو گرفتانه مان دابا گشتمان پیکه وه هه ولی دوزینه وه ی چاره سه ریک بو ئه و...

دوای ئه وه ی که چه ند نووسينيكيان بو بلاو نه کردمه وه یان سانسوریان ده کرد له و لاشه وه ژنان ئه و نووسینانه یان به خراب لینک ده داوه هیندیک پشتم سارد بووه و هیچیترم نه نووسی نه نه وه ی که ئیدی نه نووسم نا ده ستم له نووسین هه لنه گرت به لام هیچ نووسراویه کی دیکه م بو روژنامه ی کوردستان نه نارد.

[7] - با هەزار (زێ) و (گادەر) و (لاوێنی) ڕوونیشمان هەبێ /تاکو ژن ئازاد نەبێ، سەرچاوەکەی ژین لیخنە /گوارەکەی زێڕت بەکار نایە، لە گوێ بگرە قسەم /لایقی گوێی تۆ عەزیزم شێعری سادەی هێمنە/ مەهاباد – ١٣٢٤

[8] - ئێستاش نایانهەوێ بزانن کە "ژن، ژیان، ئازادی" دروشمێکی بێ نێوەرۆک نیە. ڕێبازە، نوێ بوونەوەیە، رێنێسانسە، پچکڕاندنی کۆت و بەندی کۆیلایەتی، دەرەبەگایەتی و بەرماوخۆریە.

[9] - فەلسەفە و شۆڕشی "ژن، ژیان ،ئازادی" لە نێوەرۆک دا بزووتنەوەیەکی ناتوند و تیژیە. ڕەمزی سەرکەوتنی ئەم ڕێبازەش لە ماهیەتی ڕیفۆڕمیستی و ناتوند و تیژی دایە. لە مانگی یەکەمی شۆڕشی "ژن ژیان ئازادی" برایەتی گەلان جێگای دوشمنایەتی گەلانی گرتەوە. بەڵام مەسعود بارزانی بۆ بە لاڕێ دابردنی شۆڕش، عەلیە مشکەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەرکداری فیتنەگێڕی کرد. دەرئەنجامی ئاژەواگێڕیەکان١- زۆرینەی خەڵکی ئێران بە هۆکاری نیگەرانی لە جیاخوازی کوردەکان لە شۆڕش دابڕان٣- ڕەخساندنی بەهانەی سەرکوتکردنی خوێناوی شۆڕشی ژن، ژیان، ئازادی"

[10] - https://www.radiofarda.com/a/investigative-report-on-those-who-got-killed-during-recent-protests-in-iran/32124711.html

[11] - فەرهەنگۆک:

دێوەرە: دەسگێڕ، چەرچی، دەسفرۆشی گەڕۆکی لادێ

خێو: خاوەن، ماخۆ، خودان

ته‌لان: هەوراز، زوورگ و هەڵەت، گرد

جه‌ردە: چه‌ته، ڕێگر، که‌سێکه ڕێگا به خه‌ڵک بگرێ و به زۆر ڕووتی کاته‌وە

[12] - گێڕانەوەی بەسەرهاتی جێبەجێ کرانی حوکمی کۆماری ئیسلامی بەسەر #رویا_حشمتی ، بە زمانحاڵی خۆیەوە: (١٣ی بەفرانباری ٢٠٢٣)

https://www.facebook.com/groups/mahfele.ahle.ketab/posts/3807598519472999/

"ئەم بەیانییە تەلەفۆنم بۆ پارێزەرەکەم کرد بۆ جێبەجێکردنی حوکمی ٧٤ شەلاق و چووینە داواکاری گشتی- قەزای ۷.

لە درگای چوونە ژوورەوە کە تێپەڕین سەرپۆشەکەم لابرد. لەگەڵ چوونە ژوورەوەمان دەنگی گریان و هاواری ژنێک لە پلیکانەکانەوە دەهات کە خەریک بوون ڕۆکێشی خوارێیان دەکرد.

پارێزەکەم وتی:«رۆیا گیان جارێکی تر بیری لێ بکەوە. کارگەرێکانی قامچی بۆ درێژماوە دەمێننەوە و ئازارت ئەدەن.»

چووینە لقی ١ی جێبەجێ کردنت سزاکان.

کارمەندی لقەکە وتی: «لەچکەکەت بکەرەوە سەرت بۆ ئەوەی تووشی کێشە نەبیت.»

وتم: «هەر بۆیە ئەمرۆ قامچیم لێ دەدرێ، لەسەری ناکەم.» پێوەندیان گرت و جەلادەکە هاتە سەرەوە و وتی:«سەرپۆشەکەت لەسەربکە و شوێنم بکەوە»

وتم:«لەسەری ناکەم!»

وتی:«لەسەری ناکەی؟ بەجۆرێک قامچیت لێدەدەم کە بزانیت لە کوێیت، هەروەها دۆسیەیەکی نوێت بۆ دەکەمەوە، تا ٧٤ی دیکەش میوانت بکەم.» هەمدیسان لەسەرم نەکرد..

چووینە خوارەوە، چەند گەنجیان بە هۆی شەراب خواردنەوە هێنابوو. پیاوەکە بە شەڕئاژۆیی و هەڕەشەوە دووبارەی کردەوە: پێت ناڵێم لەسەری بکە؟» نەمکرد. دوو ژنی باڵاپۆش هاتن و بەزۆری لەچکەکەیان بەسەر سەرمدا کێشا بەڵام من دیسان دامکەندەوە، ئەمە چەند جارێک ڕووی دا. تا ئەوەیکە دەستمیان لە دواوە کەلەپچە کرد و لەچکەکەیان بە زۆری کردەوە سەرم.

لەو پلیکانانەی ژنەکەی پێشوویان بە گریان بردبوو، منیشیان بردە قاتی ژێرزەوی. ژورێکی بچووک لە سوچێکی پارکینگ دا. دادوەر و جەلاد و ژنێکی باڵاپۆش دەوریان دابووم.

ژنەکە وەک بڵێی شتێکی دەزانی چەندجارێک ئاهێکی هەڵکێشا و وتی:«دەزانم، دەزانم.»

دادوەری مەندیل بەسەر بە ڕووم پێدەکەنی. شێوەی لە پیاوە جینگوڕەکەی کوندە کوێر دەچوو (وەرگێڕ: بوف کور/کوندە کوێر کتێبی رۆمانە لە نووسینی سادق هیدایەت)، ڕووم لێی وەرگێڕا.

درگا ئاسنییەکەیان کردەوە، دیواری ژوورەکە لە چیمەنتۆ بوو، لە سووچێکی ژوورەکەدا تەخێکی لێبوو کە دەستبەند و پێ بەندی ئاسنین لە هەردوولاوە لێی جۆش کرابوو. کەرەستەیەکی دیکەی هاوشێوەی پایەی تەختەی نگارکێشی لە ناوەڕاستی

ژوورەکە کە ئەویش دەستبەند و پێبەندی ئاسنینی ژەنگ هێناوی پێوە جۆش کرابوو و کورسی و مێزەکی بچووک کە لەسەر میزەکەش چەندین قامچی لەسەر بوو. ژوورێکی ئەشکەنجەدانی سەدەی ناوەڕاستیی بوو!

دادوەر پرسیاری کرد:«تۆ باشیت خانم؟ کێشەت نییە؟» وەک ئەوەی بوونی نەبێت، هیچ وەڵامم نەدایەوە.

وتی:«لەگەڵ تۆمە خانم!»

من دیسانیش وەڵامم نەدایەوە.

جەلادەکە وتی:«پاڵتۆکەت داکەنە و لەسەر ئەو تەختە ڕاکشێ.»

پاڵتۆ و لەچکەکەم بە کانڤاسی ئەشکەنجەکەدا هەڵواسی.

وتی:«لەچکەکەت لەسەر بکە.»

وتم:«نایکەم، قورئانەکەت بخەرە ژێر قۆڵتەوە و لێم بدە.»

لەسەر تەختەکو ڕاکشام. ژنەکە هات و وتی: «تکات لێدەکەم سەرسەختی نەکە» و لەچکەی بەسەرم کێشا. جەلادەکە دەستی برد و یەکێک لە قامچییە چەرمینەکانی هەڵبژارد، دوو دەور لە دەستی هاڵاند و هات بەرەو من.

دادوەر کوتی زۆر توندی لێمەدە.

جەلاد دەستی کرد بە لێدانم. شانەکانم، پشتم، سمتم، ڕانەکانم، قاچەکانم،... و جارێکی تر سەر نەوێ...ئیتر ژمارەی لێدانەکانم نەژمارد. لەژێر لێوەمەوە دەمخوێندەوە: به نام زن، به نام زندگی، دریده شد لباس بردگی، شب سیاه ما سحر شود، تمام تازیانه ها تبر شود...(وەرگێڕ: بەشێک لە سرودی ئاخێز، لە زانکۆی هونەری تاران بە شێوەی نهێنی لە کاتی شۆڕشی "ژن، ژیان، ئازادی" دا خوێندراوە)

تەواو بوو. لەوێ دەرکەوتین. نەمهێشت وابزانن کە ژانیان پێم گەیاندووە. بچووکتر لەو قسانەن کە من بە قامچیی بشکێنن. چووینەوە سەرەوە بۆ لای دادوەرەی جێبەجێکاری سزاکان. ژنە باڵاپۆشەکەش لەدوامەوە دەهات و هۆشی لەوە بوو کە نەکا لێچکەی سەرم بکەوێ.

لەبەردەرکی شوێنی مەبەست، هەمدیسان سەرپۆشەکەم فڕێدا. ژنەکە وتی: «تکات لێ دەکەم بەسەرتی دادەوە.»جوابم نەداوە. دیسان بەزۆری لەچکەیان کێشا بەسەرم دا.

دادوەر وتی:«ئێمە خۆمان بەم مەسەلەیە دڵخۆش نین، بەڵام دەستوورەو دەبێت جێبەجێ بکرێت.»

من هیچ گرینگیم پێ نەدا.

وتی:«ئەگەر بتەوێت بە شێوازێکی تر بژیت، دەتوانیت بڕۆیتە دەرەوەی وڵات»

وتم:«ئەم وڵاتە بۆ هەمووانە.»

وتی:«بەڵێ، بەڵام دەبێت یاسا پەیڕەو بکرێت.»

وتم: «با یاسا کاری خۆی بکات، ئێمە بەردەوام دەبین لە خۆڕاگریمان."

لە ژوورەکە هاتمە دەرەوەو جارێکی تر لەچکەکەم فڕێ دا. #ژن_ژیان_ئازادی."

[13]- نمونەی ئەرمەنستانی گەورەی ڕۆژئاوا هەڵکەوتوو لە باکوری ڕۆژهەڵاتی ئێستای تورکیا(١٩١٥) یان قەرەباغی ٢٠٢٣ یان ئاشوریەکانی ئێراق کاتێک جوغڕافیای ژیانیان لە دەست دا و ئاوارە بوون، ئیتر هەموو شتێکیان لە دەست دا.

[14] - لەم یەکگرتنە دا هەرچی لایەنی ئێرانی مافی زیاتر بۆ کورد بە ڕەسمی بناسێ خۆشتر و شیرینترە.

[15] - مەبەست لە مرۆڤی گەمژەیە کە لە حاڵێدا نانی نیە، دەچێ پیواز دەکڕێ و دوایە ئیتر نانەکەی پێ ناکڕدرێ و پیوازەکەشێ بێ نان پێ ناخورێ و لە ئاکام دا لە برسان دەمرێ.

[16] - ئاماژە بە شێعرێکی سوارەی ئیلخانی زادەیە بە ناوی شار(گوڵم، هەرێمی زۆنگ و زەل چلۆن ئەبێتە جاڕەگوڵ؟ لە شاری تۆ، لە بانی عەرشە قۆنەرەی دراو. شارەکەت، ئاسکە جوانەکەم، تەسکە بۆ ئەوین و بۆ خەفەت هەراو... کێ لە شاری تۆ، لە شاری قاتڵی هەژار، گوێ ئەداتە ئایەتی پەڕاوی دڵ؟ بناری پڕ بەهاری دێ، ڕەنگی سوور و شین ئەدا ، لە شیعر و عاتیفەی گەشم

، ئەڵێم بڕۆم لە شارەکەت گوڵم ")

[17] - دوای سەد ساڵ دەبینین کە عەرەب، فارس، پاکستانی و ئەفغانی خاوەن دەوڵەت، لە کوردی بێ‌دەوڵەت بەختەوەرتر نین. ئەم گەلانەش وەک کورد لە دەست ئەم دەردانەی خوارەوە دەناڵێنن:

چەوسانەوە، هەژاری، بێکاری، دیکتاتۆری، گەندەڵی، زوڵم، جیاوازی چینایەتی، نایەکسانی مافی ژن و پیاو، کوشتنی ناموسی، دواکەوتویی، خوڕافات، جەهالەت، برشاوی بونی مێشکەکان، نەبونی ئازادی بیر و ئازادی تاک، برسی‌بون، ئاوارەیی و کوژرانی ڕوناکبیران.

لە کوردستان و گشت ئەم وڵاتانە، ئازادی و خۆشگوزەرانی بۆ ئەم توێژە ئەنگەلانەی کۆمەڵگا دابین کراوە:

بازەرگانانی دین و نەتەوە، سەروەتمەندان، کەسانی هەڵپەرەست، لۆمپەن، شایەری دەسەڵات، قەڵەم‌فرۆش، نیشتمان‌فرۆش، قاتڵ و سەرکوتگەر.

جیاوازی نێوان کورد و گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خاوەن دەوڵەت زۆر نیە، ئەوان بە زمانی خۆیان دەخوێنن و بە هەمان زمانیش دەچەوسێنەوە. بەڵام کورد ناچارە بە زمانی دەوڵەت-نەتەوەی حاکم بخوێنێ و بچەوسێتەوە.

[18] - زمانە زاگرۆسییەکان و زمانە ئێرانییەکان! (نوسینی شاسوار هەرشەمی)

ناوبەناو، دەبینم کە بە مەبەست بێت یان بێ مەبەست، هەردوو تێرمی مێژویی زمانە زاگرۆسیەکان و زمانە ئێرانییەکان، تێکەڵ دەکرێن، یان بۆ جیاکردنەوەی زمانی کوردیی، یان با ڕوونتر بڵێم، بەلای ناسیۆنالیستانی ناشارەزا لە زانستی زمان، بۆ دوور خستنەوەی کورد و خاکەکەی، لە دەوڵەتی ئێران و بزوتنەوەی فاشیزمی فارسیی و پان ئیرانیزم، بۆ پۆلێن کردنی زمانی کوردیی، چەمکی زمانە زاگرۆسییەکان، لەجیاتی زمانە ئێرانییەکان بەکاردێنن.

با بزانین هیچ لێکچوون و جیاوازیەک لەنێوان ئەو دوو چەمکە و ئەم دوو تێرمە زمانەوانیەدا هەیە؟

ناوی زمانە زاگرۆسییەکان، وەکو تێرم لە زانستی دابەشبوونی مێژوویی زمانەکاندا نیە و تازەیە. ئەگەر وەک دەربڕینێکی جوگرافییش وەریبگرین، ئەوا زاراوەکە تەنیا ئەو زمانانەی سەرەتای مێژو دەگرێتەوە، کە زمانی ئەو گەلانە بووە، کە لە بنارەکانی کێوی شاهۆ، یان زاگرۆس ژیاون. وەک ئێلامیی، گۆتیی، نایریی، خالتیی، کاسیی، هوریی و هیدیش. زۆرجاران بەمانە دەگوترا لۆلۆیی و لولوبی، بە واتای جۆراوجۆری وەک چیایی، دوژمن، کەودەن. و تاد.

زۆرێک لەو زمانانە و گەلەکانیان، شوێنەواری زمانەوانییان لەپاش بەجێنەماوە و بۆ ئێمە تا ڕادەیەکی زۆر نەناسراون. هەندێکیان تەنیا چەند ناوێکی میر و پاشاکانیان زاندراوە، لە ڕێگای تابڵۆ قوڕییە بەجێماوەکانی سومێریی، بابلیی و ئاشورییانەوە. لەو تابڵۆیانەدا، بەتەنێ هەندێک ناوی شوێن و پاشا و شتی کەمی دیان لەسەر دەزانین. هەندێکی دی، نوسراویان بەجێهێشتوە، وەک ئێلامیی و خالتییەکان، بەڵام هێشتا بەشی ئەوە ناکەن تا زمانەکانیان پۆلێن بکرێن، بەڵام بە دڵنیایی لە کوردیی دوورن. ئەو گەل و نەتەوانە، کە پێناچێت خۆشیان زمانی هاوبەشیان لەگەڵ یەک هەبووبێت، هاوکات لە کات و سەردەم و شوێنی لێکجیاواز دەرکەوتوون. نزیکەی تێکڕاشیان، پێش هاتنی هیندۆروپییەکان لەوێ ژیاون و خەڵکی بنەڕەتیی و بومیی ئەوێ بوون.

کەواتە زمانە زاگرۆسیەکان بۆچیی؟

ئەم زاراوەیە، بە تازەیی و لەلایەن سوپەڕناسیۆنالیستانی کورد داهێندراوە، تا بەم ناوە، زمانی کوردی لە وشەی (ئێران) و زمانەکانی دی جیابکەنەوە و پێگەیەکی بەرزتر و خودایی بە کوردی ببەخشن و تا ڕادەیەکیش بیکەنە بنەڕەتی تێکڕای زمانەکانی سەر ڕووی گۆی زەوی.

سەیرەکەی لەمەدایە، کە زۆرێک لەوانە هەر ناشزانن، کە وشەی زاگرۆس ناوێکی گرێکییە بۆ زنجیرە چیای شاھۆ، کە لە باکوری ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە (گۆڵی وان) بۆ باشور و تا سەر کەنداوی فارس شۆڕبۆتەوە. لە دەقە گرێکییە کۆنەکاندا، ناوەکە بە هەردوو زاگاریو، هەروەها زاگیرتۆس هاتووە. ناوەکە لە سەرەتای سەدەی بیستەوە، سەرەتا لە زمانی فارسیی بەکارهاتووە و دواتریش لە ڕێگای دەقە فارسییەکانەوە. کەوتۆتە ناو کوردیی.

جا با بێمەوە سەر ئەو گەلانەی کە زووتر و پێش هیندۆروپییان لە بنارەکانی زاگرۆس دەژیان و دەپرسم، گەلۆ ئەی ئەوانە چیان بەسەرهات و دەبێت بۆ کوێ چووبن؟ بێگومان هەر لە ناوچەکانی خۆیان ماونەتەوە و بە کورتوکرمانجیی، تێکەڵ بە گەلانی دی بوون و بەرە بەرە زمانی تازەیان وەرگرتووە. بۆیە بە دووری نازانم، کە زوربەی ئەوانە، دواتر لە پێکهاتنی ڕووخساری نەتەوەیی کورد، بەشدار بووبن. ئەم قسەیەم، لە ڕووی خوێن و ڕەگەز و پێکهاتەی بۆماوەیی و D N A و شێوە و ڕەنگی پێست و چی و چی، ڕەنگە ڕاست بێت. بەڵام من باسی زمان دەکەم، نەک خوێن.

زمان و نەژاد، دوو شتن، کە هەرگیز پێکناگەن. ئێمە لە زانستی زماندا، کارمان بە نەژاد و خوێنپاکیی و جیاوازی ڕەگەزیی گەلان نیە و تێکەڵکردنی زمان و خوێن و ڕەگەز، تەنیا نەزانیی و بێئاگایی دەگەیەنێت.

با مێژو، یان زانستی بۆماوەیی D.N.A یش بیسەلمێنێت، کە کورد و فارس و ئەفغان و بەلوچ، خوێن و بنەچەیان لێکجیایە. با مێژونوسانیش بیسەلمێنن و بشڵێن، کە بنەڕەتی کوردان، لە لولو، گۆتیی، هوریی، هیتیی، ماننیی و میدیی و … هاتووە، بەڵام هیچ کەس ناتوانێت بیسەلمێنێت و بڵێت، زمانی کوردیی، سەر بە هەمان خێزان نیە، کە فارسیی و دەریی و گیلەکیی و بەلوچییش دەگرێتەوە.

ئەمە وەک ئەوە وایە، کە سوریی، سودانیی، تونسیی و میسریی، با نەژادیشیان لێکجیا بێت، بەڵام عارەبیی زمانی زگماکیانە. لێرەدا دەردەکەوێت، کە نەژاد و بنەچە، چ کارێکی بە زمانەوە نیە.

کەواتە با لە ڕووی خوێنیشەوە ئێمە زاگرۆسیی بین، بەڵام لە ڕوانگەی هەر گۆشەیەکی زمانەوانییەوە، زاندراوە کە زمانی کوردیی، زمانێکی سەر بە هیچ یەکێک لە زمانەکانی زاگرۆسیی نیە و زۆر بە ڕوونیش هیندۆڕوپییە. لەناو ئەو خێزانە زمانییە گەورەیەشدا، سەر بە لکە زمانەکانی هیندۆ-ئێرانییە.

دواتر کە زمانە هیندۆروپییەکان لە سەدەی هەژدەدا پۆلێن کران، بە هۆی بوونی ناوی ئاریانە و ئێران لە نوسراوە کۆنەکانی ئاڤێستا و پەهلەویی، شارەزایان ناویان لەو زمانانە ناوە زمانە ئێرانیەکان. هەروەها لەبەر ئەوەی، کە کورد و بەلوچ و ئەوانەی دیش، بێ دەوڵەت بوون و دواتریش فارسەکان ناوی دەوڵەتی فارس و قاجاریان، لە ١٩٣١ز بۆ ئێران گۆڕی، جۆرێک لە حەساسیەت بەرامبەر بە ناوەکە پەیدا بووە، با پێش ناوی دەوڵەتی ئێرانیش، تێرمە زمانەوانیەکە بەکارهاتبێت.

دەبێت تێبگەین، کە مەبەست لە ئێرانیی، ئەوە نیە کە ئێمە لە ڕووی سیاسییەوە، بەشێکین لە ئێران. زمانی ئۆسیتیی لە ڕوسیا و گورجستان قسەی پێدەکرێت، بەڵام دیسان زمانێکی ئێرانییە. زمانی خەڵکی بوخارای ئۆزبەگستان، دیسان بەشێکە لە زمانە ئێرانیەکان، وەک زمانی دەریی، تاجیکیی، دەردیی، پەشتونیی، بەلوچیی. تاتیی، تالیشیی، گیلەکیی، تا دەگاتە سەر فارسیی.

بە هەمان شێوەش، زمانە کۆن و مردووەکانی ئاڤێستایی. مادیی، سوغدیی، خواڕەزمیی، مازندەرانیی، ئازەریی، یەغنابیی و زۆری دیش، هەر زمانانی ئێرانیی بوون. هیچ شارەزایەکی زمانناسیی، ئەو زمانانەی سەرەوە، نەیگوتووە کە نابێت، بە زمانەکەمان بگوترێت ئێرانیی، سەرەڕای ئەوەش هەندێکیان دەوڵەتی خۆیشیان هەیە. دەزانم لەبەر (دەوڵەتی ئێران)، ناوەکە لای بەشێکی کوردان، کە زمانەوان نین، حەساسیەتی پەیدا کردووە.

ڕاستیه‌که‌ی، هەموو ناو لێنانه‌کان، بناغه‌یه‌کی زانستیان نیه‌. شاره‌زایانی هه‌موو دنیا، ده‌ڵێن (زمانه‌ هیندۆروپییه‌کان)، به‌ڵام ئه‌لمانه‌کان به‌ ته‌نێ ده‌ڵێن (هیندۆگێرمانی)، که‌ له‌ ڕووی جوگرافیشه‌وه‌ دروست نیه‌، چونکه‌ جوگرافیای زمانانی کێلتیی و ڕۆمانیی ناگرێته‌وه.

وەک لە سەرەتادا گوتمان، زمانه‌ هیندۆروپییه‌کان، به‌سه‌ر کۆمه‌ڵێک لکه‌ زمان، یان بنخێزانه‌ زمان دابه‌ش کراون، که‌ هه‌ندێکیان گه‌وره‌ و ناسراون، وه‌ک: بنخێزانه‌کانی ڕۆمانیی، گێرمانیی، سلاڤیی و تاد. هه‌ندێکی دیش که‌من، یان تاقانه‌ن، وه‌ک ئه‌رمه‌نیی. ئه‌لبانیی و گرێکیی. تا ڕاده‌یه‌ک زمانانی کێڵتییش (ئیرله‌ندیی، سکۆتیی، کیمیریی (وێلزی). به‌شێکیشیان زمانی له‌ناوچوون و ته‌نیا ده‌ق و نوسراویان لێ به‌جێماوه‌. وه‌ک: هیتیی، سانسکریتیی، ئاڤێستایی، تۆخاریی، لاتینیی، لوڤیی.

هەروەک ناوی زمانه‌ ئێرانییه‌کان، له‌گه‌ڵ جوگرافیای سیاسی ئێران وه‌ک ده‌وڵه‌ت یه‌ک ناگرێته‌وه‌. زمانه‌ ئێرانییه‌کان به‌ پانتاییه‌ک بڵاوبوونه‌ته‌وه‌، کە له‌ کێوه‌کانی پامیر و هیندوکوشی تاجیکستان ده‌ست پێده‌کات، تا ده‌گاته‌ که‌نداوی فارس و سه‌ر ده‌ریای ناوه‌ڕاست. له‌ باکوریش، له‌ ئه‌نادۆله‌وه‌، تا ده‌گاته‌ پشت کێوه‌کانی که‌فکاسه‌وه‌.

هاوکات، شوێنی جوگرافیای بوونی زمانه‌کانیش، به‌ دروستی له‌گه‌ڵ دابه‌ش بوونیان به‌سه‌ر ڕۆژئاوایی و ڕۆژهه‌ڵاتی ناگونجێت. بۆ نمونه‌ به‌لوچیی ده‌که‌وێته‌ باشوری ڕۆژهه‌ڵات، به‌ڵام زمانێکی سه‌ر به‌ باکوری ڕۆژئاوایه‌. ئۆسێتییش ده‌که‌وێته‌ باکوری ڕۆژئاوا و ئەو دیو که‌فکاسه‌وه‌، که‌چی سه‌ر به‌ زمانه‌ ڕۆژهه‌ڵاتیه‌کانی ئێرانییه‌. به‌ گشتی سنوری نێوان لکه‌ زمانه‌کانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهه‌ڵات، بیابانی که‌ویری ناوه‌ڕاستی ئێرانه‌.

زمانه‌ ئێرانییه‌کان، بریتین لە یەکێک لە بنخێزانە گرنگەکانی زمانە ھیندۆروپیەکان. زمانە ئێرانییەکان کۆمەڵێک زمانی لەناوچوو و زمانی زیندو لەخۆ ده‌گرێت. لە زمانە لەناوچووەکان، میتانیی، مانیی، مادیی، ئاڤێستایی، پارتیی، پەھلەویی، ئازەریی، تەبەریی، سوغدیی، مازندەرانیی، خوزیی و ھیدیش.

ئاڤێستایی یەکێکە لەو زمانە کۆنانەی هیندۆروپی، کە شان بە شانی سانسکریتیی، گرێکیی و لاتینیی، دەقی نوسراوی بۆمان ماوەتەوە. زمانه‌ ئێرانییه‌کان، بۆ سه‌ر دوو ده‌سته‌ زمان دابه‌ش ده‌بن. ڕۆژئاوایی و ڕۆژهه‌ڵاتی. ئه‌وانیش ده‌بنه‌ چه‌ند به‌شێک. وه‌ک:- زمانه‌کانی باکوری ڕۆژئاوا: له‌ناویاندا، کوردیی (به‌ زاراوه‌کانی هه‌ورامیی و زازاکیی، یان دملیی). به‌لوچیی. ئازه‌ریی کۆن. تاتیی. تالشیی. ئیشتیهاردیی و....

زمانه‌کانی باکوری ڕۆژئاوای ناوه‌ندی: له‌ ناویاندا، خوانساریی. نایینیی. به‌هدینانیی، یان ده‌ریی زه‌رده‌شتیی. هه‌روه‌ها زمانه‌ خه‌زه‌ریه‌کان، وه‌ک گیله‌کیی. مازنده‌رانیی. ته‌به‌ریی و.... زمانه‌کانی باشوری خۆرئاوایی: لەوانە فارسیی، لوڕیی، لاریی و.... ئینجا زمانه‌ ڕۆژهه‌ڵاتیه‌ نوێکان: له‌وانه‌، په‌شتونیی. واخیی. ئۆرموریی. په‌ڕاچیی. یه‌غنۆبیی. ئۆسێتیی. شوغنیی. یدغه‌یی. ڕۆشه‌نیی. مونجیی و.... ھەروەھا زمانە کۆنه‌کانی خۆرئاوایی: مادیی. پارتیی. په‌هله‌ویی. لەسەر شوێنی زمانی ئاوێستا، باوەڕی لێکجیا هەیە. بە گومانی زۆر سەردەمی زمانەکە، دابەشبوونەکانی ئەو زمانانە دانەکەوتووە، بۆیە کاریگەری ئاڤێستایی بەسەر هەموو لکە زمانەکانەوە ماوەتەوە.

[19] - آزمایش و خطا- Trial and error

[20] - https://kalami.ir/63/

[21] - رضاشاه جهت ایجاد دولت - ملت یکپارچه ایران سیاست انکار و استحاله زبان کردی و سایر زبان‌های ایرانیان در زبان فارسی را در پیش گرفت.

برای نمونه بهتر است بجای واژه‌های ناقص «آشپزخانه»، «فرودگاه» و «بیمارستان» واژه‌های کردی و دری «چیشتخانه»، «فروکه خانه» و «شفاخانه» را به استخدام گرفت.

دادوستد و گفتمان مشترک این دو زبان به همراه سایر زبان‌های آریایی می‌توانست منجر به زایش و تکامل یکی از زنده‌ترین و طبیعی‌ترین زبان‌های جهان شود. (هنوز هم این فرصت باقی است)

تا جایی که ناسیونالیست‌های کُرد در گفتگو با رهبران اپوزیسیون دولت حاکم پیش‌شرط تمامیت ارضی ایران را توهین به خود تلقی کرده و از آنها می‌خواهند از همین اکنون حق جدایی کُردها را از جغرافیای سیاسی کنونی ایران به رسمیت بشناسند.

[22] - در پروژه تنوع ژنوم انسانی (HGDP) تلاش می‌شود تا نقشه DNA انسان‌های مختلف تهیه شود و اختلافات موجود میان این نقشه‌ها که در حدود ۱ درصد است مشخص گردد. این داده‌ها می‌تواند حقایقی را از منشأ گروه‌های قومی مختلف آشکار سازند.

[23] - https://www.isw.ir/45407

مقایسه علمی جمجمه نژاد ترک و آریایی

جمجمه ترکان و اریاییان دارای تفاوت‌های فراوانی هستند که این تفاوت‌ها عبارتند از

1- استخوان بینی ترکان کوچکتر از استخوان بینی اریاییان است

2- گودی کاسه چشم در اریاییان بیشتر از ترکان است که این به خاطر جلو امدگی پیشانی اریاییان است در نتیجه در نژاد ترک چشم‌ها جلوتر از چشم‌های گود افتاده اریاییان قرار دارد

3- طول و عرض و ارتفاع جمجمه در اریاییان خیلی بیشتر از ارقام به دست آمده از جمجمه ترکان است

4- قوس سقف جمجمه ترکان خیلی بیشتر از قوس سقف جمجمه در اریاییان است

[24] - آذری‌ها و کردها اشتراکات ژنتیکی فراوانی دارند.
بین آنها و دیگر ایرانی‌ها تفاوت ژنتیکی و نژادی دیده نمی‌شود.
آذربایجانی‌ها با مردمان ترکیه و آسیای میانه هیچ شباهت ژنتیکی ندارند.
منبع:
مرکز ملی اطلاعات بیوتکنولوژی ایالات متحده آمریکا
...........................................................................................
متن اصلی:
The genetic relationship between Kurds and Azeris of Iran was investigated based on human leukocyte antigen (HLA) class II profiles
HLA typing was performed using polymerase chain reaction/restriction fragment-length polymorphism (PCR/RFLP) and PCR/sequence-specific primer (PCR/SSP) methods in 100 Kurds and 100 Azeris
DRB1*1103/04, DQA1*0501 and DQB1*0301 were the most common alleles and DRB1*1103/04-DQA1*0501-DQB1*0301 was the most frequent haplotype in both populations
No significant difference was observed in HLA class II allele distribution between these populations except for DQB1*0503 which showed a higher frequency in Kurds
Neighbor-joining tree based on Nei's genetic distances and correspondence analysis according to DRB1, DQA1 and DQB1 allele frequencies showed a strong genetic tie between Kurds and Azeris of Iran
The results of amova revealed no significant difference between these populations and other major ethnic groups of Iran
No close genetic relationship was observed between Azeris of Iran and the people of Turkey or Central Asians. According to the current results, present-day Kurds and Azeris of Iran seem to belong to a common genetic pool
..........................................................................................
ترجمه:
شباهت بین کردها و آذری‌ها در ایران.
ارتباط ژنتیکی میان کردها و آذری‌ها بر اساس آنتیژن لکوسیتی انسان کلاس 2 (HLA class II) مورد بررسی قرار گرفت.
نوع HLA با استفاده از واکنش زنجیره‌ای پلیمراز / محدودیت پلی مورفیسم قطعه, بر روی 100 کرد و 100 آذری انجام شد.
آیتم‌های DRB1*1103/04 و DQA1*0501 و DQB1*0301 شایع‌ترین مشخصه‌ها بود.
آیتم‌های DRB1*1103/04 و DQA1*0501 و DQB1*0301 به صورت مکرر در هر دو گروه وجود داشت.
تفاوت خاصی در آنتیژن لکوستیکی انسان کلاس 2 (HLA class II) این دو گروه مشاهده نشد به غیر از آیتم DQB1*0503 که در کردها کمی بیشتر مشاهده می‌شد.
تجزیه و تحلیل داده‌ها و بررسی اطلاعات به دست آمده با توجه به فاکتورهای DRB1 و DQA1 و DQB1 یک شباهت قوی ژنتیکی بین کردها و آذری‌ها را در ایران نشان می‌داد.
نتایج AMOVA نشان داد که بین این دو دسته و دیگر گروه‌های بزرگ قومی ایران تفاوت نژادی و ژنتیکی وجود ندارد.
در جریان این تحقیقات هیچ ارتباط یا شباهت ژنتیکی بین آذری‌های ایران و مردمان ترکیه و مردمان آسیای میانه دیده نشد.
با توجه به اطلاعات ژنتیکی و علمی به دست آمده, کردها و آذری‌ها در ایران از یک استخر ژنتیکی (از یک نژاد) مشترک هستند.
لینک:
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18001303

[25] - https://www.ajol.info/index.php/ijma/article/view/162396

https://www.researchgate.net/publication/360060819_HLA_alleles_and_haplotypes_in_Iran_Tabriz_Azeris_population_genes_and_languages_do_not_correlate

[26] - به اصالت چند تن از بازیگران اصلی پانتورک بنگرید و قضاوت با شما:

بنا بر اعتراف شخص اردوغان والدین ایشان از گرجی‌های مهاجر باتومی می‌باشند. اصالت خانواده علیف از کردهای کرمانج نخجوان است. والدین رقیب اردوغان (کمال قلیچ دار) به اعتراف خود ایشان اهل خراسان هستند و در حقیقت بازیگران اصلی جهان ترک هیچکدام ریشه ترک نداشته و فقط و فقط این مطالب آنها یک نمایش جهت سوء استفاده‌های ژئو پلتیکی است.https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%AA%D8%B1%DA%A9#cite_note-43

-[27] https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%AA%D8%B1%DA%A9#cite_note-44

[28] - بسیاری از اقوام ترک‌زبان، زبان ترکی را بر اثر ارتباط و آمیزش با ترک‌زبانان اخذ کرده‌اند (گومیلیوف، ص 33)، ازینرو اصطلاحاتی چون «خلق‌های ترک» و «ترکان» به مفهوم قوم ترک نیستند (بریتانیکا) و نام ترک نیز فقط جنبة زبانی دارد و از هرگونه معنای نژادی عاری است (د. فارسی، ذیل «ترکها») https://rch.ac.ir/article/Details?id=10812

[29] - نگاره‌های زیر در این جستار از جنسیت و سن و سال و طبقات اجتماعی مختلف گرد آوری شده‌اند تا در حد امکان و با توجه به فرصت کم موجود قابلیت استناد داشته باشند: http://azerbaijanturkish.blogspot.com/2012/03/blog-post.html

[30] - فرانسوی‌زبان‌ها بیش از هر قارهٔ دیگری در آفریقا سکونت دارند. هرچند فرانسوی غالباً زبان دوم بیشتر این گویشوران به شمار می‌رود، مناطقی مانند آبیجان در ساحل عاج وجود دارد که این زبان در آن‌ها جایگزین زبان‌های محلی شده است. در بسیار از موارد، فرانسوی‌ای که در کشورهای فرانسوی زبان آفریقا تکلم می‌شود، به دلیل تماس با زبان‌های محلی آفریقایی، از فرانسوی استاندارد انشعاب یافته و در نتیجه، اشکال جدیدی از زبان‌های محلی ایجاد شده است.

در جمهوری دموکراتیک کنگو – که زمانی مستعمره بلژیک بود – 28 میلیون فرانسوی‌زبان وجود دارد.

[31] -تحقیقات جدید و برجسته ژنتیکی و زبان شناسی نشان می‌دهند که زبان یک جمعیت به‌راحتی و حتی با حضور فقط ده در صد از مردان مهاجم یا مهاجر که مزیت و برتری نسبی نسبت به جمعیت بومی داشته‌اند تغییر می‌کرده است.

عموم اقوام و گروه‌های جمعیتی ایرانی که در ایران امروزی (و حتی فراتر از مرزهای سیاسی فعلی ایران) ساکن هستند، علیرغم اینکه دارای تفاوتهای جزئی فرهنگی هستند و حتی گاه به زبانهای مختلف هم تکلم می‌کنند، دارای ریشه ژنتیکی مشترکی هستند و این ریشه مشترک به جمعیتی اولیه که در حدود ده تا یازده هزار سال پیش در قسمتهای جنوب غربی فلات ایران ساکن بوده بر می‌گردد.

https://www.bbc.com/persian/science/2012/05/120515_l10_ashrafian_clarification

[32] -https://www.weare.ir/interesting/

[33] - https://www.radiofarda.com/a/chelebi-book-3/29026630.html

[34] - روش میتوکندری

در این روش می‌توان قرابت از طرف مادر یا زنان فامیل را مشخص کرد.

میتوکندری دیگر اندامک داخل سلولی است که دارای ماده ژنتیکی می‌باشد ولی ماده ژنتیکی آن توارث مادری دارد و از مادر به فرزندان (چه دختر و چه پسر) به ارث می‌رسد.

پس اگر افراد دارای مادر مشترک یا جد مادری مشترک باشند دارای علایم یکسانی بر روی میتوکندری خود خواهند بود.

‌-‌ روش دیگر استفاده از ‌STR‌ های کروموزوم ‌Y‌ می‌باشد.

کروموزوم ‌Y‌ در مردان وجود دارد و فقط از پدر به پسران منتقل می‌شود.

لذا از این روش می‌توان قرابت افراد ذکور یا مردان خانواده را مشخص کرد.

مثلاً رابطه عموزادگی و امثالهم. https://www.niloulab.com/ArticleDetail/277

[35] - https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/journal.pgen.1008385

HLA alleles and haplotypes in Iran Tabriz Azeris population: genes and languages do not correlate

بررسی آلل HLA و هیپلوتیپ در آذری‌های تبریز

(در این مقاله نیز به شباهت ژنتیک تبریز و کوردهااشاره کرده و تاکید کرده که با ترک‌ها و آناتولی شباهت ندارند)

Author links open overlay panelAntonio Arnaiz-Villena a 1, José Palacio-Gruber a 1, Ali Amirzargar b, Christian Vaquero-Yuste a, Marta Molina-Alejandre a, Alejandro Sánchez-Orta a, Alba Heras a, Behrouz Nikbin b, Fabio Suarez-Trujillo a

Show more

Share

Cite

https://doi.org/10.1016/j.humimm.2022.04.002Get rights and content (https://s100.copyright.com/AppDispatchServlet?publisherName=ELS&contentID=S0198885922000726&orderBeanReset=true)

Under a Creative Commons license (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/)

open access

Abstract

Azeri people are at present day mainly living in an area which comprises North (Azerbaijan) and South (Azeri Iran provinces) parts, living the biggest population in Azeri Iran provinces with about 17–20 million people. They were studied HLA-A, -B, -DRB1 and -DQB1 allele and extended haplotype frequencies in unrelated Iranian Tabriz Azeris from a rural area close to Tabriz City. The HLA extended haplotypes with highest frequencies are: 1) HLA- A*24:02-B*35:01-DRB1*11:01-DQB1*03:01, shared with Mediterraneans and southern Russians (Chuvash, which also show Mediterranean characters); and 2) HLA-A*01:02-B*08:01-DRB1*03:01-DQB1*02:01, found also in Chuvash and other Azeri samples from Tabriz. Neí’s DA HLA-DRB1 genetic distances, HLA-DRB1 Neighbour-Joining dendrogram and Vista analyses show that population with closest distance is Kurdish, followed by Iranian Gorgan and Southern Russia/ North Caucasus Chuvash; probably these latter groups and Azeris were populating North Mesopotamia/ Caucasus Mts. since prehistoric times. Kurds (in Iraq and Iran) do not speak Turk while Azeris do: they are both genetically close, but they are not genetically close to present day Anatolia (Turkey) Turks who also speak Turk language and show a typical Mediterranean HLA profile. In summary, Azeri population studies show examples that genes and languages do not correlate, contradicting the postulate asserted by others.

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1744-313X.2007.00723.x

https://www.researchgate.net/publication/312646069_Genetic_HLA_Study_of_Kurds_in_Iraq_Iran_and_Tbilisi_Caucasus_Georgia_Relatedness_and_Medical_Implications

[36] - ویژگی‌های ظاهری نژاد ترک و تفاوت آن با نژاد اریایی (نژاد شناسی را با نژاد پرستی اشتباه نگیریم)

فرم چشمها

از آنجا که نژاد ترک زیر شاخه زرد پوست است اولین و مهمترین ویژگی آنان داشتن چشم بادامیست که حتی بعد از چند نسل آمیزش با نژاد اریایی فرم بادامی خود را حفظ می‌کند. (برای مثال برخی از ساکنان افغانستان و تاجیکستان)

از ویژگی‌های چشم‌های بادامی هم راستا نبودن زاویه‌های درونی و بیرونی چشم است این در حالیست که زاویه دو طرف چشم آریایی‌ها تقریباً در یک راستا قرار دارد همچنین در تصاویر زیر انواع چشم‌های بادامی با هم مقایسه شده است به فرم مردمک یکپارچه و یک رنک انها توجه کنید که این مردمک در اریاییان به صورت دورنگ و کاملاً از هم جداست

زاویه داخلی و بیرونی و همچنین انحنایی کمان بالایی چشمان که در اریاییان به صورت مورب و رو به داخل است اما در ترکان این انحنا به صورت نیم دایره و رو به بیرون است.

فاصله بین دو چشم در نژاد ترک بیشتر از این فاصله در نژاد اریایی است.

جنس موی خشن

موی موج دار در این نژاد دیده نمی‌شود و انهاد دارای موهای رو به جلو و خشن متمایل به لخت دارند موی این نژاد اگر چه کم پشت‌تر از نژاد اریاییست اما در هنگام رشد بالای ۲۰ سانتیمتر کاملاً به صورت لخت و براق و روغنی در می اید.

فرم بینی غیر برجسته و پهن

نقطه شروع بینی در این نژاد کمی پاینتر از ابروست و استخوان بینی انقدر کوچک است که به چشم نمی اید پهنای بینی از نیم رخ کم ولی از روبرو زیاد است در تصویر زیر بینی یک مغول با یک اریایی مقایسه شده است به استخوان بینی کوچک و نقطه شروع بینی که با فلش مشخص شده است توجه کنید

گونه‌های برجسته و بیرون زده

گونه‌ها در این نژاد برجسته و بیرون زده می‌باشد به‌طوری که لب‌ها عقب‌تر از گونه قرار دارد

صورت‌های گرد و پهن

این نژاد دارای صورتی تقریباً گرد و پهن می‌باشد به‌طوری که عرض صورت با ارتفاع صورت تقریباً برابر است

فاصله زیاد ابروها

ابروها در نژاد ترک کوچک و غیر کشیده است و همچنین فاصله ابروها در این نژاد گاهی به ۴ سانتیمتر هم می‌رسد

قد و قامت کوچک

بیشتر افراد این نژاد دارای قد و قامت کوچک هستند همچنین استخوان‌های ترقوه و کتف ضعیفی دارند. معمولاً رشد قد در این نژاد آر ۱۷۰ سانتیمتر در مردان تجاوز نمی‌کند

موی صورت کم و دارای رشد کند

مو های صورت در این نژاد کم و پراکنده است مخصوصاً سبیل که دارای رشدی کم و هر چه قدر هم رشد کند نمی‌تواند پشت لب را پر کند

مو های کم در بدن

رشد مو در اندام این نژاد تقریباً صفر است و بر خلاف نژاد اریایی که اندام نسبتاً پر مویی دارند در این نژاد رشد موی بدن خیلی کم است.

https://artiyas1986.blogsky.com/01324

[37] - استراتژی سوداگران نژادپرستی بر این اساس استوار است که سوار بر احساسات توده‌ها شده تا اسباب سلطه، سروری و سواری بر هم‌زبانان خود را فراهم سازند. (مثل طبقه فرادست و انگل‌صفت کردستان عراق به رهبری خانواده‌های بارزانی و طالبانی)

[38] - شعار «زن، زندگی، آزادی» نخستین بار توسط زنان مبارز کُرد، در کردستان ترکیه و سپس در جنگ علیه داعش استفاده شد و به سایر تجمعات اعتراضی در سطح جهان نیز راه یافت، به‌گونه‌ای که در 25 نوامبر 2015 در تجمعاتی که به مناسبت روز بین‌المللی «مبارزه با خشونت علیه زنان» در چند کشور اروپایی برگزار شد از این شعار استفاده کردند.

[39] - همه گیر شدن گوشی هوشمند انقلابی بزرگ را رقم زده است. خصوصاً طی ده سال گذشته نسل جدید ملیت‌های ایرانی نزدیکی و تفاهم بیشتری با همدیگر داشته باشند تا با هم‌نژادهایشان در آن‌سوی مرزها.

[40] - از کلمه انگلیسی ethnic به معنای قومیت و قومیتی، وابسته به قوم. قومیت (=ethnicity) یا گروه قومی (=ethnic group) گروهی از انسان‌هاست که اعضای آن دارای ویژگی‌های نیایی و اصل و نسبی یکسان هستند. هم‌چنین گروه‌های قومی اغلب دارای مشترکات فرهنگی، زبانی، رفتاری و مذهبی هستند که ممکن است به نسل‌های قبل‌تر برگردد یا بر اساس عوامل دیگری به وجود آمده‌باشد؛ بنابراین یک گروه قومی می‌تواند که یک جامعه فرهنگی باشند. https://fa.wikipedia.org/wiki

[41] - جدایی هریک از ملیتها اگر هم امکانپذیر باشد، ناقص و نصف ونیمه خواهد بود و تقریباً تمامی امتیازات و مزایای فوق الذکر را از دست خواهند داد و برای بقای خود به ناچار تن به گدایی و سرسپردگی همسایگانی از نوع اردوغان، علی اوف، مافیاهای عراق، پاکستان و افغانستان و ... خواهند داد. (نمونه زنده کردستان عراق)

[42] - در طول تاریخ همواره تشنگان قدرت و ثروت محلی به بهانه تفاوت نژاد و خون بر گُردِه هم‌زبانان خویش سوار و موجب جنگ‌افروزی و ویرانگری شده‌اند.

[43] - سیستم سیاسی موردنظر منادیان جدایی خون و نژاد

طبقه‌ای غیرمولد، فرصت‌طلب، مرتجع و وابسته به قدرت‌های منطقه‌ای منادیان جدایی خون و نژادپرستی هستند. به‌غیراز سلطه و سروری بر هم‌زبانان خود فاقد هرگونه رؤیای انسانی هستند.

شاهد زنده اقلیم کردستان عراق است. تجربه تلخ سیستم فدرالی کردستان عراق برای ملیت‌های ایرانی بسیار عبرت‌آموز است.

سیستم فدرالی کردستان عراق نه‌تنها آزادی، رفاه و پیشرفت را برای کُردها به ارمغان نیاورد، بلکه مغزها هم توسط ارتجاع قبیله‌ای، تعصب مذهبی، مافیای قدرت و وابستگی خارجی به بند کشیده شدند. تاحدی‌که از هم اکنون در میان اکثریت عوام‌الناس آن دیار زمینه ذهنی ایجاد یک امارت اسلامی از نوع طالبان فراهم شده است. (سقوط)

لازم است این باور غلط را اصلاح کنیم که فدرالیسم یا استقلال و تشکیل دولت - ملت چاره‌ساز تمامی دردهای اجتماعی است.

اگر جدایی ملت‌ها حل‌المسائل همه دردها بود، اکنون می‌بایست افغانی‌ها، سومالی‌ها، کردهای کردستان عراق، پاکستانی‌ها، سودانی‌ها و... بسیار خوشبخت‌تر از ملیت‌های ایران بودند.

تجربه این کشورها حاکی از این است که آزادکردن مغزها بسیار مهم‌تر از آزادکردن خاک است.

[44] - - پان‌ترک‌ها که ترک‌زبانان را از شرکت در جنبش منع کرده و قبله را به آستان علی‌اف و اردوغان کج کردند.

2- پان‌کُردها به رهبری حزب دمکرات کردستان ایران با به میان کشیدن شعارهای قومی، عَلَم کردن پرچم سیستم ارتجاعی کردستان عراق و روسری بارزانی، عکس یادگاری با لباس غارت شده زنان بسیجیان و آتش‌زدن خانه آنها، بسیج‌کردن ملایان سنی اخوانی جنبش مدنی در کردستان را مبتلا به بیماری‌های واپس‌گرایی، تفرقه، جداکردن جنبش کردستان از سایر ایرانیان، خشونت و... مبتلا کردند.

3- پان‌فارس‌ها به رهبری رضا پهلوی با تمامیت‌خواهی و تفرعن پادشاهی ملیت‌های ایرانی را دچار یاس و ناامیدی کردند.

[45] - تلمیح به رباعیات خیام

قومی متفکرند اندر ره دین --- - قومی به گمان فتاده در راه یقین

می‌ترسم از آن که بانگ آید روزی --- کای بی‌خبران راه نه آنست و نه این

[46] - تلمیح به توماس هابز انگلیسی در خصوص نظریه (انسان گرگ انسان)

[47] - شوراهای شهر و روستا که بازمانده اصلاحات ناکام خاتمی هستند، با تغییر و تکامل اساسی توانند پایه و اساس این سیستم را شکل دهند. در هیچ شورایی نباید نسبت زنان به مردان از 40% کمتر باشد. بهره‌گیری از تجربیات شوراهای کشورهای اسکاندیناوی و شمال شرق سوریه و تطبیق آن با ویژگی‌های کشور می‌تواند بسیار مفید واقع شود.

باتوجه‌به سابقه تاریخی و نقش زبان فارسی در تسهیل ارتباطات کشوری لازم است آموزش رسمی همچنان به زبان فارسی باشد. در خصوص زبان و ادبیات اتنیک‌های ایرانی لازم است در دانشگاه‌های کشور رشته‌های تحصیلی زبان و ادبیات ملل ایران دایر گردد.

[48] - نیکیتین. واسیلی- "کرد و کردستان" - ترجمه محمد قاضی - انتشارات نیلوفر تهران- چاپ دوم 1366-ص 533

[49] - خاورشناس روسی. تحصیلاتش را در روسیه به‌پایان برد. در جنگ جهانی اول کنسول روسیه در ارومیه بود. پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ به فرانسه کوچید. علاقهٔ فراوان به زبان فارسی داشت. مقالات گوناگونی از وی دربارهٔ ایران و زبان فارسی در مجلات اروپایی و چندین مقاله نیز به زبان فارسی در مجلّهٔ راهنمای کتاب چاپ شده است. از آثارش: کردها، پژوهش‌های اجتماعی و تاریخی که با نام کرد و کردستان که به فارسی ترجمه شده است (تهران، ۱۳۳۶ ش)؛ ایرانی که من شناخته‌ام که به فارسی ترجمه شده است (تهران، ۱۳۳۹ ش)؛ ساختمان اقتصادی ایران (۱۹۳۱)؛ مباحث اقتصادی در ادبیات جدید ایران (۱۹۵۴).

[50] - یونسی. ابراهیم- "کردها" انتشارات روزبهان- چاپ سوم 1379- ص 9

[51] - یونسی. ابراهیم- "کردها" انتشارات روزبهان- چاپ سوم 1379- ص 19

[52] - یونسی. ابراهیم- "کردها" انتشارات روزبهان- چاپ سوم 1379- ص 20

[53] -نیکیتین. واسیلی- "کرد و کردستان" - ترجمه محمد قاضی- انتشارات نیلوفر تهران- چاپ دوم 1366- ص 15

[54] - نیکیتین. واسیلی- "کرد و کردستان" - ترجمه محمد قاضی - انتشارات نیلوفر تهران- چاپ دوم 1366- ص 404

[55] - علی اشرف درویشیان معلم و نویسنده پرشوری بود که بهبود وضعیت جامعه و طبقه فرودست جزو آمال و آرزوهایش بود. وقتی صمد بهرنگی در رود ارس غرق شد، علی اشرف درویشیان با خودش عهد بست که راه صمد را ادامه دهد. وی چند مجموعه داستان کوتاه و بلند و رمان چهار جلدی " سالهای ابری" را در بیان زندگی محرومان به رشته تحریر در آورد و همچون صمد بهرنگی در نقاط دور افتاده کشور به تدریس پرداخت.

کتاب‌های او بارها توقیف شدند و چند بار بابت نوشته‌ها و افکارش به زندان افتاد.

بعد از انقلاب تا مدت‌ها کتاب‌هایش اجازهٔ انتشار نداشتند ولی سرانجام به او امکان انتشار نوشته‌هایش داده شد.

او معلم و نویسنده‌ای درد آشنا بود که خواهان سر بلندی جامعه‌اش بود و ستم‌هایی را که بر مردم و بخصوص اقشار تهیدست وارد می‌آمد برملا می‌کرد، از این بابت چه قبل و چه بعد از انقلاب از طرف حاکمیت تحت فشار بود.

سرانجام وی در چهارم آبان سال ۱۳۹۶ بر اثر سکته مغزی در سن ۷۶ سالگی درگذشت.

https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02N3e3yDoUDPTqA9DZsywGjZs4cjjCXxU8PDbNkLmuRZoUMECQxkEWXzduPLubqxP9l&id=167579736638359&locale=fa_IR

[56] -1 نیاز فیزیولوژیک: این سطج نیاز هرم مازلو شامل اساسی‌ترین نیازهای بیولوژیک انسان می‌شود که شامل هوا، غذا، آب، سرپناه، لباس، گرما، رابطه جنسی و خواب است. اگر این نیازها ارضا نشوند، بدن انسان نمی‌تواند عملکرد مطلوبی داشته باشد. مازلو نیازهای فیزیولوژیکی را مهم‌ترین نیازها می‌دانست زیرا تا زمانی که این نیازها برآورده نشوند، سایر نیازها ثانویه هستند.

2 نیاز به امنیت:

هنگامی که نیازهای فیزیولوژیکی یک فرد ارضا شد، نیاز به امنیت و ایمنی برجسته می‌شود، مردم می‌خواهند نظم، قابلیت پیش بینی و داشتن کنترل را در زندگی خود تجربه کنند. این نیازها می‌تواند توسط خانواده و جامعه برآورده شود، مانند پلیس، مدارس، کسب و کار و مراقبت‌های پزشکی. این نیازها مثل امنیت عاطفی، امنیت مالی (مانند اشتغال، رفاه اجتماعی)، نظم و قانون، رهایی از ترس، ثبات اجتماعی، دارایی، سلامت و رفاه (مانند ایمنی در برابر حوادث و صدمات) است.

۳ نیاز به عشق و تعلق خاطر:

سطح سوم هرم نیازهای مازلو نیاز به تعامل انسانی و دوست داشته شدن است، مثل روابط دوستی یا خانوادگی، هم با خانواده بیولوژیکی (والدین، خواهر و برادر، فرزندان) و هم خانواده منتخب (همسر و شریک زندگی). صمیمیت فیزیکی و عاطفی از روابط جنسی تا پیوندهای عاطفی صمیمی برای دستیابی به احساس والاتر خویشاوندی مهم هستند. علاوه بر این، عضویت در گروه‌های اجتماعی به رفع این نیاز کمک می‌کند، از تعلق به تیمی از همکاران، باشگاه یا گروهی از علاقه‌مندان می‌توان این سطح از نیازها را رفع کرد.

۴ نیاز به احترام:

سطح چهارم در هرم مازلو نیاز به احترام است که شامل عزت نفس، احترام و موفقیت می‌باشد. از دیدگاه مازلو این دسته به دو قسمت تقسیم شده است، یکی احترام به خود بوده که اعتماد به نفس و استقلال از این نوع دوم از عزت نفس ناشی می‌شود. و دیگری نسبت به شهرت و یا احترام از سوی دیگران مثل حفظ موقعیت و اعتبار است.

۵ خودشکوفایی:

بالاترین سطح هرم نیازهای مازلو سطح خودشکوفایی است که به تحقق توانایی‌های بالقوه، خودشکوفایی، جستجوی رشد شخصی و اوج تجربه اشاره دارد. مازلو این سطح را به عنوان میل به انجام هر چیزی که می‌تواند، برای تبدیل شدن به بیشترین چیزی که می‌تواند باشد، توصیف می‌کند.

افراد معمولاً روی این نیاز تمرکز خاصی کرده و برای مثال، یک فرد ممکن است تمایل زیادی برای تبدیل شدن به یک والد ایده آل داشته باشد. در دیگری، این میل ممکن است از نظر اقتصادی، تحصیلی یا ورزشی بیان شود. برای دیگران، ممکن است به صورت خلاقیت در نقاشی‌ها، تصاویر یا اختراعات ظاهر شود. https://www.mosahab.com/web/articles/view/999/.html

https://ravandarman.com/blog/what-is-maslows-hierarchy-of-needs/

[57] - در فاصله سال‌های ۱۹۱۵ تا ۱۹۱۸ بین ۶۰۰ تا یک میلیون و پانصد هزار ارمنی در امپراتوری عثمانی به قتل رسیدند. نیروهای عثمانی در چارچوب سیاست به‌اصطلاح “حل مسئله ارامنه“ صدها هزار ارمنی را با پای پیاده روانه صحرای سوریه کردند، هزاران ارمنی را از سراسر مناطق عثمانی گرد آورده، اعدام کردند.

https://www.dw.com/fa-ir/world/a-3165559

[58] - در شرایط چشم پوشی مقصرانه دول بزرگ و با سوء استفاده از وضعیتی که متعاقب شروع جنگ جهانی اول ایجاد شده بود ترکیه مرتکب سنگین‌ترین جرم بر علیه بشریت یعنی نسل کشی می‌شود و شمار آشوریان قتل عام شده در طی آن، در سال‌های جنگ ۱۹۱۸-۱۹۱۴ به ۲۵۰، ۰۰۰ نفر می‌رسد.

[59] - داستان ضرب المثل با طناب کسی توی چاه رفتن

شبی هنگام خواب، صاحب خانه متوجه دزدی شد که وارد خانه شده است. صاحب خانه با زیرکی و به دروغ، به همسرش گفت مقداری پول در چاه داخل حیاط پنهان کرده‌ام تا از دست دزدان در امان باشد، دزد که صدای صاحب خانه را شنید فریب حرف صاحب خانه را خورد و خوشحال به داخل چاه رفت، سپس صاحب خانه به زنش گفت خانم چون هوا خیلی گرم است امشب رختخواب را در حیاط روی در چاه پهن کن، دزد که در پی یافتن پول به داخل چاه رفته بود هنگامی که از یافتن پول نا امید شد خواست که از چاه بیرون بیاید، اما دید که صاحب خانه روی در چاه خوابیده و به همسرش وعده خرید طلا می‌دهد و می‌گوید برای تو چنین و چنان می‌کنم، دزد از داخل چاه بلند فریاد زد، آهای زن صاحب خانه، من با طناب شوهرت به چاه رفتم، اما تو مواظب باش با طناب او در چاه نروی. بدین ترتیب دزد به دام افتاد. https://www.beytoote.com/fun/proverb/saying-going1-well.html

[60] - https://www.naftema.com/news/152338

[61] - https://www.kurdpress.com/news/2774676

[62] - تهمینه میلانی:

کوبانی پر است از دخترانی که زن را معنایی دیگر می‌آغازند دخترانی که موهایشان پیداست حجاب ندارند انگشتانشان لاک ندارد لبهایشان پروتز ندارد رژ غلیظ ندارد اما پر است از سرود نجابت ... دختران کوبانی هیچکدامشان لباس مارک دار ندارند اما تا زنده‌اند هر شب موهایشان را شانه می‌کنند و هر صبح می‌بافند دستان ظریفشان سنگینی کلاشینکف را تاب می‌آورد با اینهمه دختران کوبانی آنقدر زن هستند که همه مردان دنیا عاشقشان باشند ... کوبانی دارد به همهٔ ما درس می‌دهد تا بدانیم هیچ دختری نصف یک مرد نیست هیچ بی حجابی فاحشه نیست و هستند هنوز دخترانی که تنشان را به کنیزی مردان هوسران نمی‌سپارند ... کوبانی خانه به خانه سقوط می‌کند و دختران کرد یکی پس از دیگری با آخرین نرمی گلوله‌هایشان عروس خاک می‌شوند تا آرزوی دست یافتن داعشیان بر تن پاکشان را بر دل‌های کثیفشان حک نمایند آری ... تن دختر کوبانی، تنها در آغوش خاک کوبانی تا ابد دلبری خواهد کرد.

[63] - https://jabbarian.com/what-is-strategic-depth-4-perspectives-and-reasons-why-it-matters/

«عمق راهبردی» یا «عمق استراتژیک» مفهومی است که روابط بین‌الملل از علوم و عملیات نظامی وام گرفته است. این مفهوم در امور دفاعی به سرزمینی اطلاق می‌شود که بین مراکز اصلی تجمع ادوات و پرسنل نظامی دشمن و مراکز حساس و حیاتی خودی قرار دارد.

http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/2016251

[64] - ژئواستراتژی به بررسی روابط فی‌مابین استراتژی و عناصر جغرافیایی می‌پردازد. عناصر ثابت ژئوپلیتیک (عناصر جغرافیای طبیعی) شالوده ژئواستراتژیک را تشکیل می‌دهد چرا که عناصر طبیعی تأثیر عمیقی در کاربرد ابزار و امکانات دارد. ابزار و امکانات با توجه به شرایط جغرافیایی انتخاب شده و مورد استفاده قرار می‌گیرد

[65] - "فردریش نیچه می‌گوید: بزرگ‌ترین فاجعه آن روزی به سراغ بشریت می‌آید که خیال پردازان ناپدید گردند " سراسر تکامل انسان به این سبب بوده است که انسان درباره‌اش خیال پردازی کرده است. آن چه دیروز یک رؤیا بود، امروز یک واقعیت است و آن چه امروز یک رویاست، فردا به واقعیت خواهد پیوست https://ka2.blogfa.com/post/1303

[66] - پانوراما - واژه‌نامه آزاد

به هر گونه دورنمای وسیع سراسری از یک فضا، سَراسَرنَما[۱] یا پانوراما گفته می‌شود. کلمه پانوراما از معادل انگلیسی آن یعنی Panorama گرفته شده‌است. کلمه Panorama خود از ترکیب Pan (به معنی all = همه) و rama (به معنی sides = اطراف) ساخته شده است؛ پس می‌توان آنرا «چیزی که همه اطراف را در بر می‌گیرد» معنی کرد. به همین دلیل عکس‌های پانوراما را در فارسی عکس‌های سراسرنما نیز می‌نامند. به هر گونه بازنمایی یک منظره با زاویه‌ای باز چه در نقاشی، عکاسی یا فیلم‌برداری نیز سراسرنمایی گفته می‌شود. عکس‌های سراسرنما عکس‌هایی هستند که فضای وسیعتری نسبت به عکس‌های معمولی را پوشش می‌دهند. و نحوهٔ ساخت آن‌ها چنین است که با کنار هم قرار دادن تعدادی عکس معمولی به‌وجود می‌آیند.

-[67] فرایند یا پروسه ( به انگلیسی: Process ) ( به فرانسوی: Procédé ) در علوم مختلف معانی مختلفی دارد و در کسب وکارها و سازمان‌ها به مجموعه‌ای از اعمال ساختاریافته و مرتبط ایجادکننده یک خدمت یا محصول گفته می‌شود، یا در کاربردهای مربوط به دیگر علوم به دنباله‌ای از تغییرات رخ دهنده در ویژگی‌های یک سامانه یا شیء گفته می‌شود. در صورتی که این تغییرات به طور طبیعی رخ دهند، دنباله تغییرات ( فرایند ) مدیریت پذیر نیست و در صورتی که طراحی شده باشند، اطلاق عنوان فرایند بر آن محل اشکال است و از آن به پروژه یاد می‌شود که قابل مدیریت است، هرچند در دنباله تغییرات طبیعی تعریف شده باشد. به پروسه گاه، آمایش می گویند.

این اصطلاح در روان شناسی نیز معانی گوناگونی دارد. اما تمامِ آن‌ها با ریشهٔ لاتین به معنیِ «پیش رفتن» هماهنگی دارند و پیشرفت گام به گام به سوی هدفی را می‌رسانند. به طورِ خلاصه، اصطلاح «روند» یعنی تغییر مرحله به مرحله به سمتِ یک هدف معین. دانشنامه عمومی

[68] - https://public-psychology.ir/1392/11

[69] - به قول حافظ: «درختِ دوستی بنشان که کامِ دل به بار آرد. نهالِ دشمنی بَرکَن که رنج بی‌شمار آرد.»

[70] - رولان، رومن- جان شیفته

[71] - مهم‌ترین عامل اقتصادی، فرهنگی و سیاسی تداوم عقب‌ماندگی و استبداد قرون‌وسطایی ایران و خاورمیانه طبقه قدرتمند لومپن‌بورژوازی است.

«لومپن‌بورژوازی عبارت است از کلیه اقشار طبقه فرادست جامعه که درزمینهٔ تولید کالا و یا ارائه خدمات اجتماعی نقشی ندارند و نتیجه عملکرد اقتصادی آن‌ها در رشد تولید ناخالص ملی و درآمد سرانه، منفی است»

[72] - متن باز چیست؟ ( وام گرفته از ادبیات دیجیتال و نرم افزاری که در اینجا کاربُرد علوم انسانی مورد نظر است)

متن باز (Open Source) به نرم‌افزارهایی اطلاق می‌شود که کد منبع آن‌ها برای همه قابل مشاهده و تغییر است. این نوع نرم‌افزارها به کاربران اجازه می‌دهند که کد منبع را مطالعه، تغییر و بهبود بخشند و نسخه‌های اصلاح‌شده خود را توزیع کنند. در واقع، این قابلیت باعث می‌شود که توسعه‌دهندگان و کاربران بدون محدودیت‌های معمول ناشی از حق تکثیر (Copyright) بتوانند نرم‌افزارها را برای نیازهای خود سفارشی کنند و نوآوری‌های جدیدی ایجاد نمایند.

اصول و ویژگی‌های متن باز

مفهوم متن باز یا اوپن سورس بر چند اصل کلیدی بنا شده است:

دسترسی به کد منبع: کد منبع نرم‌افزارهای متن باز برای همه قابل دسترسی است. این بدان معناست که هر کسی می‌تواند کد را خوانده و تغییراتی در آن اعمال کند.

رایگان: نرم‌افزارهای متن باز معمولاً به‌صورت رایگان هستند. این به معنای آن است که شما می‌توانید این نرم‌افزارها را بدون پرداخت هزینه دانلود و استفاده کنید. توانایی تغییر و اصلاح: کاربران می‌توانند از طریق تغییر کدها، نرم‌افزار را به شکلی سفارشی برای محیط‌ها و نیازهای مختلف تنظیم کنند.

جستجوی این وبلاگ

ئاسۆی ڕۆژهەڵات

داگیرکەری ئێرانی،قاتڵی ڕۆڵەمانی" دروشمی دێموکڕات-بارزانی لە دژی ڕێبازی "ژن ژیان ئازادی"

پێشینەی دوشمنایەتی دروشمی "ژن،ژیان،ئازادی"